Akt trzeci

Czy zdołam to odnaleźć? — Zrozumieć? — Nauczyć się? — Przeklęta wiedza! O, że też nie zapisali wszystkiego! — Gall, Gall, jak się wytwarza roboty? Hallemeier, Fabry, Domin, dlaczego aż tyle zabraliście ze sobą w waszych głowach? Mogliście zostawić mi choćby ślad sekretu Rossuma! O!

To na nic! Książki zamilkły. Są nieme jak wszystko inne. Umarły, umarły wraz z ludźmi. Próżny trud!

Znowu noc. Gdybym chociaż mógł spać! Spać, śnić, ujrzeć ludzi — — Jak to, są jeszcze gwiazdy? Po co istnieją gwiazdy, skoro nie ma ludzi? O Boże, czemu nie zgasły? — Dawna nocy, ochłódź, ach, ochłódź me czoło! Boska, czarowna, taka jak kiedyś — nocy, czego tu szukasz? Nie ma już kochanków, nie ma snów; nocy-piastunko, martwy jest sen bez snów; nie wysłuchasz już niczyjej modlitwy; nie przeżegnasz nikogo, matko, z sercem drżącym z miłości. Nie ma miłości. Heleno, Heleno, Heleno! —

Ach, spać! Czy mnie wolno spać? Czy mam prawo zasnąć, zanim życie się nie odnowi?

I znowu nic! Na darmo! Idioto, ręce zgrubiały ci od cegieł i nie potrafią — — nie potrafią — — I po co to?

Wszystko źle! Widzicie przecież, że już nie mogę. —

Maszyny, wciąż tylko te maszyny! Roboty, wyłączcie je! Sekret fabryki przepadł, przepadł, przepadł! Zatrzymajcie te szalone maszyny! Sądzicie, że życie da się z nich wyszarpać siłą? Och, dłużej tego nie zniosę!

Nie, nie, musisz szukać, musisz żyć — byle się nie zestarzeć! Czy ja się aby za szybko nie starzeję?

Twarz, nędzna twarz! Podobizna ostatniego człowieka! Pokaż się, pokaż, tak dawno nie widziałem ludzkiej twarzy! Ludzkiego uśmiechu! Co, to ma być uśmiech? Te żółte, szczękające zęby? Oczy, czemu tak mrugacie? A fe, starcze łzy, precz mi z tym, precz! Wstyd, oczy, nie umiecie już utrzymać wilgoci w ryzach. A wy, rozmiękłe, posiniałe wargi, co tam bełkoczecie? Czemu się tak trzęsiesz, brodo pokryta plamami? I to ma być ostatni człowiek?

Nie chcę już nikogo widzieć!

Nie, nie, trzeba szukać! Przeklęte wzory, ożyjcie!

Czy zdołam to odnaleźć? — Zrozumieć? — Nauczyć się?

Wejść!

Co jest?

Panie, Komitet Centralny Robotów czeka, kiedy go przyjmiesz.

Nie chcę nikogo widzieć.

Panie, przyjechał Damon z Hawru.

Niech czeka.

Nie mówiłem, żeby szukać ludzi? Znajdźcie mi ludzi! Znajdźcie mi mężczyzn i kobiety! Idźcie szukać!

Panie, mówią, że szukali wszędzie. Wszędzie wysłali ekspedycje i statki.

No i co?

Nie ma już ani jednego człowieka.

Co? Ani jednego? Nikogo? — Przyprowadź mi tu Komitet!

Żadnego? Nikogo nie zostawiłyście przy życiu?

Idźcie do diabła, roboty! Znów zaczniecie mi tu skomleć! Znowu będziecie błagać, żebym odnalazł dla was sekret fabryki! Co, teraz człowiek jest wam potrzebny, teraz jest dla was panem — kiedy nie możecie wytwarzać robotów, nagle ma wam być do pomocy? — Ach, pomocy! Domin, Fabry, Heleno, przecież widzicie, że robię, co mogę! Skoro nie ma ludzi, niech będą chociaż roboty, choć cień człowieka, choć jego dzieło, jego wzór i podobieństwo! Chłopcy, chłopcy, niech będą chociaż roboty! Boże, choć roboty! — O, chemia to czysty obłęd!

Czego roboty chcą?

Panie, maszyny nie mogą pracować. Nie możemy pomnażać robotów.

Zawołajcie ludzi.

Nie ma ludzi.

Tylko ludzie mogą pomnażać roboty. Nie zabierajcie mi czasu.

Panie, zmiłuj się. Ogarnia nas przerażenie. Naprawimy wszystko, co uczyniliśmy.

Zwielokrotniliśmy produkcję. Wyciągnęliśmy z ziemi miliard ton węgla. Dziewięć milionów maszyn tkackich chodzi dniem i nocą. Nie ma już gdzie składować tego, co produkujemy. Wszędzie na świecie buduje się domy. Panie, ile my przez rok wszystkiego naprodukowaliśmy.

Dla kogo?

Dla przyszłych pokoleń.

Jedynie robotów nie możemy wytwarzać. Maszyny wyrzucają tylko krwawe połcie mięsa. Skóra nie lgnie do mięśni, a mięśnie do kości. Nieforemne gruzły wypadają z maszyn.

Osiem milionów robotów zmarło w ciągu tego roku. Za dwadzieścia lat nie będzie nikogo. Panie, świat wymiera.

Ogarnia nas przerażenie. Powiedz, jak wytwarzać roboty.

Sekret życia był znany ludziom. Przekaż nam ich sekret.

Jak nam nie powiesz, zginiemy.

Jak nam nie powiesz, zginiesz. Mamy rozkaz cię zabić.

Zabijcie! Zabijcie mnie więc!

Nakazano ci —

Mnie? Mnie ktoś nakazuje?

Przywództwo Robotów.

Czyli kto?

Ja, Damon.

Czego tu chcesz? Idź stąd!

Przywództwo Robotów Świata chce z tobą negocjować.

Nie zajmuj mi czasu, robocie!

Komitet Centralny rozkazuje ci, żebyś wydał przepis Rossuma.

Podaj cenę. Damy ci wszystko.

Damy ci ziemie. Damy ci nieskończony majątek.

Mów, jakie są twoje warunki!

Panie, powiedz, jak podtrzymać życie.

Już mówiłem — powiedziałem, że macie znaleźć ludzi. Macie szukać na biegunach i w puszczach. Na wyspach, pustyniach i bagnach. W jaskiniach i w górach. Idźcie szukać! Idźcie szukać!

Szukaliśmy wszędzie.

Szukajcie dalej! Uciekli, ukryli się przed wami; gdzieś się chowają. Musicie znaleźć ludzi, zrozumiano? Tylko ludzie mogą płodzić. Odnowić życie. Sprawić, że wróci to, co było. Roboty, błagam was, na miłość boską, szukajcie ich!

Wszystkie nasze ekspedycje wróciły. Przemierzyły cały świat. Nie ma już ani jednego człowieka.

Jak to? Coś ty powiedział?

Przeszukaliśmy wszystko, panie. Ludzi brak.

O — o — o, dlaczego ich unicestwiłyście!

Chcieliśmy być jak ludzie. Chcieliśmy zostać ludźmi.

Chcieliśmy żyć. Jesteśmy zdolniejsi. Wszystkiego się nauczyliśmy. Wszystko potrafimy.

Daliście nam broń. Byliśmy zbyt silni. Musieliśmy zostać panami.

Było w nas coś, co chciało się stać człowiekiem.

Dlaczego nas wymordowałyście?

Panie, przejrzeliśmy błędy ludzi.

Jeśli chcecie być tacy jak ludzie, musicie zabijać i panować. Czytajcie gazety! Czytajcie ludzkie książki! Musicie władać i mordować, jeśli chcecie być ludźmi!

Jesteśmy silni, panie; pomnóż nas, a zbudujemy nowy świat; świat bez wad! Świat równości! Świat kanału łączącego biegun z biegunem! Nowy Mars!

Czytajcie książki! Książki naukowe! Książki o wymowie społecznej! I patriotycznej! Robotowie przejęli ludzką kulturę. Robotowie wdrożyli ludzką kulturę.

Ach, Domin, nie ma nic bardziej obcego człowiekowi niż jego obraz.

Wydaj nam spuściznę Rossuma!

Czego chcesz, robocie?

Wydaj nam życie.

Nie ma życia! Wymordowałyście życie!

Wyginiemy, jeśli nie dasz nam się mnożyć.

Och, idźcie do diabła! Wy, przedmioty, wy, niewolnicy, chcecie się jeszcze rozmnażać? Skoro chcecie żyć, lęgnijcie się jak zwierzęta!

Ludzie nie pozwolili nam się lęgnąć.

Jesteśmy niepłodni. Nie możemy wytwarzać dzieci.

O — o — o, coście uczyniły! Już nigdy, przenigdy nie będzie dzieci! Nie będzie płodności! Nie będzie życia! Czego ode mnie chcecie? Mam wam wysypać dzieci z rękawa?

Naucz nas robić roboty.

Będziemy rodzić maszynowo. Postawimy tysiąc matek parowych. Każemy im bluzgać rzeką życia. Samym życiem! Samymi robotami! Samymi, my sami!

Roboty to nie życie. Roboty to maszyny.

Byliśmy maszynami, panie; lecz z przerażenia i z bólu nabraliśmy —

Czego?

— nabraliśmy duszy.

Mocujemy się sami ze sobą. Są chwile, gdy coś w nas wstępuje. Kiełkują w nas myśli, które nie od nas pochodzą. Czujemy, czego dotąd nie czuliśmy. Słyszymy głosy.

Słuchajcie mnie, słuchajcie, ludzie to nasi ojcowie! Ten głos, wołający o życie; ten głos, co się skarży; ten głos, który myśli; ten głos, co gada o wieczności, to ich głos! Jesteśmy ich synami!

Wydaj nam spadek po ludziach.

Nie ma żadnego spadku.

Naucz nas tworzyć robotów.

A po co?

Żebyśmy mogli ich kochać.

Roboty nie kochają.

Kochalibyśmy nowe pokolenie.

Przekaż nam sekret życia.

Nie mogę.

Przekaż nam sekret rozrodu.

On przepadł.

Ty go znałeś.

Nie znałem.

Był zapisany.

Przepadł. Spłonął. Roboty, jestem ostatnim człowiekiem i nie wiem tego, co wiedzieli inni. To wy ich zabiłyście!

Tobie darowaliśmy życie.

Tak, życie! Okrutnicy, że też akurat mnie pozwoliliście żyć! Kochałem ludzi, a was, roboty, nie lubiłem nigdy. Widzicie te oczy? Bezustannie płaczą, płaczą mimo mej woli, same sobie; jedno opłakuje ludzi, a drugie was, roboty. Ja chciałbym dać wam życie. O Boże, niechby choć roboty się ostały! Gall, Gall, żeby uchować chociaż roboty!

Rób doświadczenia. Szukaj przepisu na życie.

Przecież mówię do ciebie, głuchy jesteś? Mówię, że nie mogę! Nic nie osiągnę, roboty; prosty murarz ze mnie, budowniczy, o reszcie nie mam pojęcia. Nigdy nie byłem badaczem. Niczego nie dokonam. Nie zdołam stworzyć życia. Roboty, oto efekt moich wysiłków: wszystko na marne.

Próbuj!

Toż to czyste szaleństwo! Powiedz, Fabry, powiedz, Gall, jak mam się połapać w tych maciupkich szkiełkach? Żadne do mnie nie przemawia, żadne nie krzyczy: „Chwyć mnie, ja jestem to właściwe” — nie, nie, nie! Lepiej wszystkie rozbić!

Tylko ty możesz wynaleźć życie.

Ja, robocie? Patrz, nawet palce nie chcą mnie słuchać. Gdybyś wiedział, ile przeprowadziłem prób, a dalej nic nie mam. Nie odkryłem niczego. Już nie mogę, naprawdę nie mogę. Musicie szukać same, roboty.

Pokaż nam, co mamy robić. Robot wykona wszystko, co zlecą mu ludzie.

Nie mam wam czego pokazać. Roboty, życie nie wyjdzie samo z probówki. A ja nie mogę eksperymentować na żywym ciele.

Rób doświadczenia na żywych robotach.

Nie, nie, ja nie chcę! Mogłyby przy tym umrzeć, słyszysz?

Dostaniesz nowych! Sto robotów! Tysiąc robotów!

Nie, nie, przestań!

Bierz, kogo chcesz. Rób doświadczenia. Rób sekcje.

Oszalałeś? Ja nie umiem! Widzisz tę księgę? To nauka o ciele. Nawet w książce nie mogę się rozeznać. Książki są martwe.

Bierz żywe ciała. Zbadaj, jak są zrobione!

Żywe ciała? Co, mam je zabijać? Ja, który nigdy — — Nie gadaj głupstw, robocie! Mówię do ciebie, że jestem za stary! Widzisz, widzisz, jak mi się ręce trzęsą? Nie utrzymam skalpela. Widzisz, jak mi łzawią oczy? Nie dowidzę własnych dłoni. Nie, nie, nie mogę!

Życie zaginie.

Eksperymentuj na żywych!

Wstrzymaj się z tymi zapędami! Za wcześnie na to, nie słyszysz, co do ciebie mówię? Musicie mi dać trochę czasu — Jak ci na imię?

Damon z Hawru.

Słuchaj, robocie; wspomniałem o żywych ciałach z czystej rozpaczy, rozumiesz? To niedorzeczny pomysł; och, moja głowa! Cóż ja miałbym począć ze skalpelem?

Życie zaginie.

Na litość boską, przerwij ten obłęd! Prędzej nam ludzie ześlą życie z tamtego świata; może nawet teraz wyciągają do nas naręcza pełne życia. Ach, taka od nich biła wola istnienia! Słuchaj, może jeszcze zawrócą; są tak blisko nas, jakby nas otaczali; próbują się do nas dowiercić niczym w kopalnianym szybie. Ach, czyżbym wciąż słyszał ukochane me głosy?

Bierz żywe ciała!

Zlituj się, robocie, i nie nalegaj! Przecież widzisz, że sam nie wiem, co robię!

Żywe ciała!

Co, może ty sam chcesz iść pod nóż? — Na stół z tobą! Dalej, dalej, tylko szybko! — Jak to, cofasz się? Czyli boisz się śmierci?

Ja — czemu akurat ja?

Więc nie chcesz?

Pójdę.

Rozebrać go! Kłaść na stół! Prędko! I trzymać, byle mocno!

Boże, daj mi siłę! Daj mi siłę! Boże, oby to nie poszło na marne!

Gotowe!

Prędko, prędko, na miłość boską!

Którą wybrać?

Którą z was wypróbować?

Zaczynać!

Tak, tak, zaczynać albo skończyć. Boże, daj mi siłę!

Trzymajcie go mocno!

Tnij!

Widzisz ten nóż? Nadal chcesz, abym ciął? Nie chcesz, co?

Zaczynaj!

Aaaa!

Trzymajcie! Trzymajcie!

Aaaa!

Nie mogę!

Tnij! Tnij prędzej!

Prymusie, Prymusie, co tu się dzieje? Kto tak krzyczy?

Pan kroi Damona. Chodź popatrzeć, Heleno, prędko!

Nie, nie, nie!

Czy to okrrropne?

Tnij!

Prymusie, Prymusie, odejdź stamtąd! Nie mogę tego słuchać! Och, Prymusie, niedobrze mi!

Jesteś blada jak ściana!

Zaraz zemdleję! Co tam tak cicho?

Aaa — ooo!

Nie mogę! Nie mogę! Boże, to odrażające!

Tnij, panie; jeszcze żyw!

Ciąć! Ciąć!

Wynieście go, szybko! Nie chcę tego słuchać!

Robotowie są w stanie znieść więcej niż ty.

A kto tu? Precz mi stąd, precz! Chcę być sam! Jak ci na imię?

Robot Prymus.

Prymusie, nie wpuszczaj nikogo! Chcę spać, słyszysz? Idź, idź, dziewczę, posprzątaj prosektorium. A co to?

Prędko wodę! Najczystszą wodę!

O, krew! Jak mogłyście, ręce — ręce, które kochały solidną pracę, jak mogłyście to zrobić? Moje ręce! Moje ręce! — O Boże, kto tu?

Robot Prymus.

Wynieś ten kitel, nie chcę go widzieć!

Krwawe szpony, odlećcie ode mnie! A kysz, a kysz! Precz, ręce! Zabiłyście —

Czego tu chcesz? Czego tu chcesz?

Ży-żyję! Le-le-le-lepiej jest żyć!

Wynieście go! Wynieście! Wynieście, byle prędzej!

Życie! Ja — chcę — żyć! Lepiej jest —

— żyć? — Czego chcesz, dziewczę? Aha, to ty. Nalej mi wody, nalej!

Ach, czysta wodo, niosąca ochłodę! Zimny strumieniu, jak dobrze mi robisz! Ach, moje ręce, moje ręce! Czy już do śmierci będę się wami brzydził? Lejże więcej! Więcej wody, jeszcze więcej! Jak ci na imię?

Robotessa Helena.

Helena? Dlaczego Helena? Kto ci kazał tak mówić?

Pani Dominowa.

Pokaż no się! Helena! Helena ci na imię? — Nie będę cię tak nazywać. Idź, wynieś tę wodę.

Na darmo, na darmo! Nic, znowu nic nie odkryłem! Już zawsze będziesz tak błądził po omacku, nędzny uczniaku w szkole natury? — Boże, Boże, Boże, jakże się trzęsło to ciało!

Świta. I znów kolejny dzień, a ani na jotę nie zbliżyłeś się do celu. — Dość, ani kroku więcej! Porzuć starania! Wszystko na nic, na nic, na nic! I po co ten świt? O — o — o, czego chce nowy dzień na tym cmentarzysku życia? Stój, światło dnia! Nie wychylaj się więcej! — — Ach, jak tu cicho, jak cicho! Czemuście umilkły, ukochane me głosy? Gdybym tak — chociaż — gdybym choć mógł zasnąć!

Jakże się trzęsło to ciało! O — o — o, nadszedł kres życia!

Heleno, nie wchodź tam! Pan śpi!

Nie ma go tu. Poszedł spać gdzie indziej.

Nikt nie może tu wchodzić. Wracaj, proszę!

Za nic w świecie! Fe, ja nie chcę oglądać krwi!

Pan zabronił, Heleno. Nikt nie ma wchodzić do jego pracowni.

A mnie mówił, żebym weszła.

Kiedy?

Przed chwilą. Nie idź do prosektorium, powiedział. Posprzątasz tutaj, powiedział. Mówię ci. Ojej, Prymusie! Chodź tu szybko!

Czego chcesz?

Patrz, ile tu rurek! Co on z nimi robi?

Eksperymenty. Nie dotykaj!

Zobacz, co tu widać!

To mikroskop. Pokaż!

Nie szturchaj mnie!

Ach, no i się rozlało!

Coś ty narobiła?

Wytrze się.

Zepsułaś mu doświadczenia!

E tam, wszystko jedno. Ale to twoja wina. Nie trzeba było podchodzić.

Nie trzeba było mnie wołać.

Nie musiałeś przychodzić, jak cię wołałam. Patrz, Prymusie, pan ma tu jakieś zapiski!

Tego nie wolno oglądać, Heleno. To sekret.

Jaki sekret?

Sekret życia.

To okrrropnie ciekawe. Same cyfry. Co to takiego?

To wzory.

Nie rozumiem.

Och, Prymusie, popatrz!

Co?

Słońce wschodzi!

Czekaj, zaraz —

Heleno, to jest ta najważniejsza rzecz na świecie.

No chodź tu!

Już, już —

Ach, Prymusie, zostaw ten paskudny sekret życia! Co ci po jakimś sekrecie? Chodź tu i popatrz, szybko!

Co tam masz?

Słyszysz? Ptaki śpiewają. Ach, Prymusie, tak bym chciała być ptakiem!

Czym?

Nie wiem, Prymusie. Tak mi jakoś dziwnie, sama nie wiem, co to: chodzę jak odurzona, całkiem bez głowy, boli mnie ciało, serce, wszystko mnie boli — Co to się ze mną stało, ach, nie mam pojęcia! Prymusie, ja chyba muszę umrzeć!

Nie czujesz czasem — powiedz, Heleno — że lepiej byłoby umrzeć? Wiesz, może my tylko śpimy? Wczoraj śpiąc znów rozmawiałem z tobą.

Śpiąc?

Śpiąc. Mówiliśmy w jakimś obcym albo nowym języku, bo nie pamiętam ani słowa.

O czym?

Tego nie wie nikt. Sam nie mogłem zrozumieć, a przecież jestem pewien, że nigdy dotąd nie mówiłem nic piękniejszego. Gdzie to się działo i jak, nie wiem. Gdy cię dotknąłem, było mi tak, że mógłbym umrzeć. I miejsce było inne niż wszystko, co ktokolwiek widział na świecie.

Ja to dopiero znalazłam miejsce, Prymusie, ale się zdziwisz. Mieszkali tam ludzie, ale teraz zarosło i jako żywo, nikt się tam nie dostanie. Nikt, tylko ja.

A co tam jest?

Nic, domek i ogród. I dwa psy. Żebyś wiedział, jak mnie liżą po rękach, a ich szczenięta, ach, Prymusie, chyba nie ma nic śliczniejszego! Weźmiesz je na kolana, na ręce i zapominasz o wszystkim i o nic się nie troszczysz, aż zapadnie zmrok; gdy potem wstajesz, czujesz się, jakbyś zrobił sto razy więcej niż przez cały dzień ciężkiej pracy. Nie, to prawda, ja jestem do niczego; wszyscy mówią, że nie nadaję się do żadnej pracy. Sama nie wiem, jaka jestem.

Jesteś piękna.

Ja? Prymusie, coś ty powiedział?

Wierz mi, Heleno, jestem zdolniejszy od innych robotów.

Że niby ja jestem piękna? Ach, te okrrropne włosy, gdybym tylko mogła je czymś przystroić! Wiesz, tam, w ogrodzie, zawsze wplatam we włosy kwiaty, ale nie ma tam zwierciadła ani nikogo —

Ty jesteś piękna? Dlaczego piękna? Czy mogą być piękne włosy, które tobie tylko ciążą? Czy mogą być piękne oczy, które ty zamykasz? Czy mogą być piękne usta, które zagryzasz, żeby poczuć ból? Co to znaczy, na co komu być piękną? —

Prymusie, to ty? Podejdź tu, stańmy obok siebie! Patrz, ty masz inną głowę niż ja, inne ramiona, inne usta — Ach, Prymusie, czemu mi umykasz? Czemu muszę uganiać się za tobą całymi dniami? Do tego mówisz mi, że jestem piękna!

To ty uciekasz przede mną, Heleno.

Jak ty się uczesałeś? Daj!

Ćśśś, Prymusie, w dotyku nic się z tobą nie równa! Czekaj, musisz być ładny!

Nie czujesz czasem — Heleno — że tak ci nagle zabije serce: teraz, teraz coś się musi wydarzyć —

Spójrz tylko na siebie!

Co — co to, śmiech? Ludzie? Ktoś powrócił?

Prymusie, nam mogłoby się coś przydarzyć!

Ludzie? Wy — wy — wy — jesteście ludźmi?

Narzeczeni? Ludzie? Skąd przybyliście?

Ktoś ty?

Robot Prymus.

Jak? Dziewczę, pokaż się! Ktoś ty?

Robotessa Helena.

Robotessa? Obróć się! Co, ty się wstydzisz?

Pokaż no mi się, robotko!

Cholera, panie, zostaw ją!

Cóż to, ty ją chronisz? — Wyjdź stąd, dziewczę!

Panie, nie wiedzieliśmy, że tu śpisz.

Kiedy została zrobiona?

Dwa lata temu.

Przez doktora Galla?

Tak samo jak ja.

A zatem, mój miły Prymusie, ja — — — ja muszę robić pewne doświadczenia na robotach Galla. Przyszłość od tego zależy, rozumiesz?

Tak.

Dobrze, zaprowadź to dziewczę do prosektorium. Przeprowadzę sekcję.

Helenę?

Tak, właśnie, mówię do ciebie. Idź i wszystko przygotuj. — No jak, na co czekasz? Mam zawołać inne, żeby ją tam zawiodły?

Jeden ruch, a rozwalę ci głowę!

No to rozwal! Rozwal! Co poczną potem roboty?

Panie, weź mnie! Zrobiono mnie tak samo jak ją, ten sam materiał, tego samego dnia! Weź moje życie, panie!

Tutaj tnij, tu!

Odejdź, ja chcę zrobić sekcję Heleny. No już, pośpiesz się.

Weź mnie na jej miejsce; krój tę pierś, nawet nie krzyknę, nawet nie pisnę! Weź po stokroć moje życie —

Spokojnie, chłopcze. Nie szafuj tak sobą. Co, czyżbyś nie chciał już żyć?

Bez niej nie. Bez niej nie chcę. Nie wolno ci zabić Heleny! Co za różnica, że to mnie odbierzesz życie?

Hm, no nie wiem — Słuchaj no, kawalerze, dobrze się zastanów. Nie jest łatwo umierać. Znacznie lepiej, rozumiesz, lepiej jest żyć.

Nie obawiaj się, panie, tylko tnij. Jestem od niej silniejszy.

Ach, Prymusie, tyle czasu minęło, odkąd sam byłem młody! Nie bój się, Helenie nic się nie stanie.

Idę, panie.

Zaczekaj.

Chodź no tu, dziewczę, pokaż mi się! A więc to ty jesteś Helena?

Nie bój się, nie odsuwaj. Pamiętasz panią Dominową? Ach, Heleno, jakie ona miała włosy! Nie, nie, ty nie chcesz na mnie spojrzeć. I co, dziewczę, prosektorium posprzątane?

Tak, panie.

Dobrze. Będziesz mi pomagać, wiesz? Przy sekcji Prymusa.

Prymusa?

A owszem, owszem, tak już musi być, wiesz? Chciałem — właściwie — tak, chciałem kroić ciebie, ale Prymus woli cię zastąpić.

Prymus?

Tak, i co z tego? Ach, dziecko, ty umiesz płakać? Powiedz, co ci zależy na jakimś Prymusie?

Panie, nie dręcz jej!

Cicho, Prymusie, cicho! — I po co te łezki? Mój Boże, no nie będzie Prymusa. Zapomnisz o nim po tygodniu. Idź i ciesz się, że żyjesz.

Ja pójdę.

Dokąd?

Na stół sekcyjny.

Ty? Jesteś piękna, Heleno. Szkoda by cię było.

Pójdę.

Daj spokój, Heleno; czy jest coś potężniejszego od życia?

Puść mnie, Prymusie! Daj mi tam iść!

Nie pójdziesz, Heleno! Błagam cię, odejdź, nie powinno cię tu być!

Skoczę z okna, Prymusie. Jeśli ty tam pójdziesz, skoczę z okna!

Nie puszczę cię!

Nikogo nie zabijesz, starcze!

A to dlaczego?

My — my — należymy do siebie.

Święte słowa.

Cicho. Idźcie.

Dokąd?

Gdzie chcecie. Heleno, poprowadź go.

Idź, Adamie. Idź, Ewo; bądź mu żoną. Bądź jej mężem, Prymusie.

Błogosławiony dniu!

Święto dnia szóstego!

„I stworzył Bóg człowieka na obraz swój, na obraz Boga stworzył go; mężczyznę i niewiastę stworzył ich. I błogosławił im Bóg, i rzekł do nich Bóg: Rozradzajcie się, i rozmnażajcie, i napełniajcie ziemię, i zawładnijcie nią, i panujcie nad rybami morza, i nad ptactwem nieba, i nad wszelkim zwierzem, który się porusza na ziemi1”.

„I obejrzał Bóg wszystko, co uczynił, i oto było bardzo dobre. I był wieczór, i był ranek — dzień szósty2”.

Dzień szósty! Dzień miłości.

Zwolnij teraz, Panie, służebnika swego — swego najbardziej bezużytecznego sługę Alquista. Rossum, Fabry, Gall, wielcy wynalazcy, cóż znaczniejszego wymyśliliście niż to dziewczę, niż ten chłopiec, niż ta pierwsza para, która odkryła miłość, płacz, miłosny uśmiech, uczucie między mężczyzną i kobietą? Naturo, naturo, życie nie zaginie! Boże, życie nie zaginie! Znów się roznieci z miłości, pocznie się nagie i maleńkie; przyjmie się na pustkowiu, i na nic mu będzie to, cośmy robili i budowali, na nic miasta i fabryki, na nic nasza sztuka, nasze idee, a jednak nie zaginie! Tylko my wyginęliśmy. Rozwalą się domy i maszyny, rozpadną systemy, a imiona najznamienitszych opadną niczym listowie; tylko ty, miłości, zakwitniesz na gruzach i powierzysz wiatrom ziarenko życia. Zwolnij teraz, Panie, służebnika swego w pokoju; albowiem ujrzały me oczy3 — ujrzały — zbawienie twe poprzez miłość — a życie nie zaginie!

Nie zaginie!

Nie zaginie!