Rozdział dwunasty A co? Przydał się pies!

Znowu napęczniały tobołki i stały się podobne do opasłych brzuchów; poza tym miły aptekarz napełnił ich kieszenie wszelakim dobrem, złożonym z ziółek i plastrów, maści na piegi i na piękną cerę. Ten skład apteczny rozdawał po drodze pastuszkom z łagodnym ostrzeżeniem, aby maści nie jedli. Szli rozradowani i dumni z siebie. Zdzisław jedynie, prawdziwy artysta, nie był całkowicie z siebie zadowolony.

— Byłbym im jeszcze kropnął Marsz żałobny1, ale mi jakoś do głowy nie przyszło, a w żywych obrazach świetny byłby Napoleon na pokładzie „Bellerofonta”2. Nie można było tylko zrobić morza...

— Kilka bałwanów3 było, ale to za mało — rzekł niewinnie Zenobi.

— Ustąpcie, jakieś auto pędzi — ostrzegł Zbyszek.

W chmurze pyłu gnał wspaniały wóz; minął ich, przeraźliwie ryknął i zatrzymał się, zaledwie ich minąwszy. Przy kierownicy siedziała piękna panienka w zielonej czapeczce, spod której wymykały się złote kosmyki. Odwróciła się ku nim i zawołała wesoło:

— Czy to słynna trupa teatralna?

— Czy ona do nas mówi? — szepnął Zenobi.

— Nikogo tu nie ma prócz nas... — bąknął zakłopotany Zdzisław.

Zbliżyli się do auta i skłonili z szacunkiem.

— Czy pani pytała nas o co? — zapytał Zenobi.

— Pytałam, czy to panowie są tymi sławnymi artystami, co urządzili przedstawienie dla księdza proboszcza.

— Tak, to my... Skąd pani wie?

— Jak to: skąd? Cała okolica o niczym innym nie mówi od dwóch dni. Podobno można było boki zrywać...

— Jak to pani rozumie? — zapytał Zdzisław groźnie.

Panienka spojrzała filuternie, ale rzekła z powagą:

— Ze wzruszenia, oczywiście, że ze wzruszenia. Ksiądz był u nas wczoraj i powiedział, że płakał.

— To święty człowiek! — zawołał Zdzisław.

— Ja też go bardzo kocham... A dokąd panowie teraz idą?

— Przed siebie.

— Słusznie, bo tylko wariaci i raki chodzą tyłem. Wobec tego siadajcie, podwiozę was.

— A dokąd pani jedzie?

— Do miasta, a stamtąd do dziadka, na wieś. Czterdzieści kilometrów mogę wam ofiarować, bo potem jadę w bok, bardzo daleko. W mieście porzucę was na bruku. Siadacie, czy nie?

Oni porozumieli się oczami.

— Siadamy! — oznajmił Zdzisław. — Ale jest mała przeszkoda... Ten pies.

Apasz zrobił taką niewinną minę, jak gdyby w życiu swoim nie dotknął kury.

— To jakiś niemrawy kundel — zaśmiała się panienka. — Niech siada. Pan przy mnie, panowie na tylnym siedzeniu, a pies z wami. Jazda!

Prorok Eliasz4 jechał wolniej do nieba na swoim ognistym wozie. Panienka najwyraźniej oszalała i gnała z niezmierną szybkością. Automobil połykał długą, białą drogę, jak zgłodniały olbrzym połyka makaron. Pęd przyprawił ich o zawrót głowy, a wiatr siekł ich po twarzach. Zbyszek i Zenobi, siedzący w tyle, przechylili głowy i zupełnie ich zamroczyło.

— Sto kilometrów! — krzyknęła panienka. — Co pan mówi?

— Nic — odrzekł Zdzisław. — Odmawiam modlitwę za umarłych.

W tej chwili przyszło mu na myśl, że niepotrzebnie oddali pastuszkom plastry i maście5; teraz, gdy się roztrzaskają o najbliższe drzewo, byłoby czym skleić jakąś głowę, jeśli jeszcze jaka dałaby się skleić. Snadź6 jednak ksiądz proboszcz Wincenty wyprosił dla nich zmiłowanie u Pana Boga, bo już widać było wielkie miasto, oddychające wielu wysokimi kominami, a oni jeszcze żyli. Ponieważ wóz musiał się opamiętać, zaczęli żywić nadzieję, że ich do miasta nie wniosą w oddzielnych pakunkach, lecz że dojadą żywi.

— No i co? — zaśmiała się panienka, gdy przystanęli. — Mieliście duszę na ramieniu?

Zenobi złapał oddech jak ptaka, co nie chciał powrócić do klatki, i rzekł:

— Sto kilometrów? Boki zrywać... To żadna szybkość!

— Jak to: boki zrywać? — zdumiała się panienka.

— Tak samo jak po naszym przedstawieniu. Ale serdecznie pani dziękujemy.

— Ale dlaczego „boki zrywać”?

— Ze wzruszenia, ze wzruszenia, proszę pani! Dziękujemy raz jeszcze...

— Ach, to tak? — zaśmiała się. — Dał mi pan dobrą nauczkę. Strasznie jesteście śmieszni i przyjemni. A pan czemu tak zbladł? — zapytała Zbyszka z nagłą troską.

— Nic... nic mi nie jest... o, naprawdę... Trochę było za prędko.

„Co on wyprawia z nogą?” — pomyślał Zenobi, bacznie go obserwując.

Zbyszek najwyraźniej czynił jakieś porachunki z Apaszem, więc Zenobi czym prędzej zajął uwagę panienki na wszelki wypadek.

— Proszę pani, czy w tym mieście jest cmentarz?

— Oczywiście, a po co panu cmentarz?

— Teraz już na nic. Przyznam się pani jednak, że mnie to znacznie uspokoiło. Pani tak jechała, że myślałem, iż nas pochowają przy drodze, bo nie warto by było zbierać szczątków.

— Aha! — krzyknęła panienka uszczęśliwiona. — Wesołej podróży, chłopcy!

Podała każdemu rękę i pożegnała ich rykiem trąby.

— Zbyszek, co tobie? — zapytał szybko Zenobi. — Coś ty wyprawiał z nogami?

— Nieszczęście! — mówił Zbyszek z rozpaczą. — To ten Apasz...

— Co znowu zmalował?

— Myśmy nie wiedzieli, a w wozie było zawiniątko... Jedzenie tej pani... Apasz zjadł.

— Wszystko?

— Jakaś butelka została...

— Tylko dlatego, że jej nie umiał otworzyć — rzekł Zenobi. — I jak my teraz wyglądamy?

— Jak opryszki — rzekł Zdzisław. — Ale może pomyśli, że zawiniątko wypadło?

— Wcale tak nie pomyśli, bo papier został, sznurek został i kości zostały. Kości z kurczaka... O ty zły psie, nie mogłeś zjeść i papieru, i sznurka?

— Całe szczęście, że ja siedziałem przy niej — mówił Zdzisław. — O was jednak będzie miała jak najgorsze pojęcie.

— Wiem, co zrobię — zawołał Zbyszek. — Napiszemy z tego miasta do księdza, aby przy sposobności opowiedział tej pani o wszystkim.

Apasz przysłuchiwał się ciekawie tej rozmowie, z której jego nazwisko wciąż wyskakiwało w górę jak szubienica. Nie rozumiał dobrze, czemu okazują tyle niepokoju? Zjadł kurę, trudno zaprzeczyć; ale czy to była żywa kura? Nie. Czy jest różnica pomiędzy kurą głośno wrzeszczącą a upieczoną? Jest. Czy była mowa kiedykolwiek o milczącej kurze upieczonej? Nigdy nie było mowy. Jeśli tak, to wszystko jest w porządku i nie warto się tym przejmować. Apasz nie czuje najlżejszych nawet wyrzutów sumienia. Nie ma zresztą na to czasu, bo wędrówka przez miasto wymaga wiele baczności7.

Zabawili w nim niedługo, niczego bowiem ciekawego nie było w nim do oglądania. Napisali listy do swoich bliskich i do księdza, potem wędrowali dalej.

Coraz to częściej płaska dotąd ziemia wydęta była pagórkami; coraz to częściej droga ich wznosiła się i opadała. Pozbywszy się namiotu, nocowali w szopach i pustych jeszcze stodołach, przyjmowani gościnnie i chętnie; czasem znów na pachnącej łące, czasem w lesie. Najmilsze były te noce, rozszumiane i wonne, kiedy się zdawało, że gwiazdy rosną na drzewach jak złote szyszki. Jasno im było na duszach i radośnie. Oczy ich były pełne zieleni, perłowych wschodów i rubinowych zachodów. Często w milczeniu patrzyli długo na wielkie pożary niebios, które gasiła czarna woda nocy. Nieraz, gdy księżyc wytoczył się na niebo, patrzyli jak urzeczeni na świat odmieniony, zalany srebrną poświatą, ze wszystkich pyłów i ze zmaz wszystkich obmyty, wypiękniony i śliczny. Gdy przemawiali wtedy do siebie wzruszonym szeptem, wydawało się im, że nawet ten szept jest srebrny. Zdzisław mówił cicho, wskazując wielką lampę niebios:

— Słowacki mówi o księżycu, że to „umarłych słońce”8.

Świecił im przez kilka nocy, zmienili przeto porządek rzeczy i częściej odpoczywali w upalne dnie, a wędrowali nocą przy księżycowej poświacie, po drodze srebrem bitej. Tylko Apasz nie lubił tych wędrówek. Nie wył nigdy, lecz spoglądał nieufnie na srebrzysty dysk księżyca. Tak samo musiał patrzeć pierwszy pies, który się zjawił na ziemi. Tajemniczą nienawiść do księżyca Apasz przejął w spadku po tym prapsie. Jest to nienawiść jednostronna, bo wedle wszelkich przypuszczeń księżyc nie zwraca uwagi na bijące w niego psie głosy i może ta chłodna obojętność wyprowadza psy z równowagi.

Odwalili przez kilka dni ogromny szmat drogi, często się bowiem zdarzało, że ich podwiózł chłopek jadący na targ. Żywili się niezmiernie oszczędnie, bo nie udało im się już spotkać ani dobrej pani Moczydłowskiej, ani pana aptekarza „i owszem, proszę pana”. Pan Bóg widać zbyt mało porozsadzał na ich drodze takich miękkich ludzi, inni zaś żądali twardo brzęczącej monety za mizerne jadło.

— Jeśli tak długo potrwa — skarżył się Zdzisław tęsknie jak słowik — będę musiał nosić w kieszeniach kamienie, aby mnie wiatr nie porwał. Widzę po moim cieniu, jak bardzo schudłem. To mi przypomina, że był człowiek, który sprzedał swój cień9. Szkoda, że już nie ma kupców na taki rarytas! Sprzedałbym cień, aby osoba mogła się pożywić.

— Można by zrobić inny interes — zaśmiał się Zenobi. — Był też taki, co sprzedał swój głos10.

— I taki był — dodał uczony Zdzisław — który sprzedał swoje odbicie w lustrze11. Ciekawy jestem, czyby się znalazł taki, co by kupił moje odbicie.

— Byłby to nieszczęśliwy człowiek — rzekł Zenobi. — Twoje odbicie byłoby cokolwiek piegowate. Idea jednak jest dobra. Pomyśl sobie, jak pomnożylibyśmy naszą kasę, gdyby Zbyszek sprzedał swój głos, ja swój cień, a ty swoje odbicie.

— A pies?

— Pies? Ten obwieś mógłby sprzedać jedynie swoje pchły. Co to za moda, aby nosić na sobie całą menażerię? Spać nie można, gdy się jego zwierzyniec w nocy rozigra. On ma na sobie cały cyrk pcheł. Zbyszku najmilszy! Czy mastodonta12 nie można by wykąpać?

— Można by — odrzekł Zbyszek. — Ja jednak mam wrażenie, że jego nie pchły gryzą, lecz sumienie. Zresztą, zdaje mi się, że wszyscy wykąpiemy się niedługo, bo pogoda się kończy.

Od ubiegłej nocy latały już po lesie złowróżbne poświsty. Wiatr hulał na wysokościach i gasił gwiazdy jak świece, a rano gnał przed sobą tabun chmur jak leniwe woły. Dzień był mroczny, a promieniste oko słońca przygasło.

Pod wieczór dobrnęli do niewielkiej mieściny, rozrzuconej malowniczo nad bystrą, choć niewielką rzeką. Nie warto było iść dalej, postanowili więc tutaj zanocować. Udało im się znaleźć nocleg w małym domku nad rzeką u szewca. Pan majster nie był zbyt skłonny do zamiany swojej izby na hotel, lecz serce jego rozgromił Zbyszek radosnym oświadczeniem:

— Proszę pana, mój ojciec też jest szewcem.

— Tak może każdy powiedzieć! — rzekł pan majster ostrożnie.

Zbyszek zaczął nazywać po imieniu wszystkie narzędzia leżące na warsztacie i wykazał tak wyborne znawstwo szanownego rzemiosła, że rozczulił podejrzliwego człowieka.

— Deszcz zaczął padać! — oznajmił Zenobi mokrą nowinę.

— Popada i ustanie — prorokował majster.

Okazało się później, że szewcy nie mają w sobie zbytnich talentów do prorokowania.

Nikt zresztą nie mógł przypuścić, że niebiosom pęknie serce; nikt nie mógł przewidzieć, że te rzadkie krople, o dach bijące, są pierwszymi łzami straszliwego szlochu nieba.

Groza rozpoczęła się już po północy, kiedy to deszcz oszalał i zaczął lać strugami. Nie wiadomo było, w jaki sposób nazajutrz rano — a była to środa, miesiąc lipiec 1934 roku — zdołało światło dnia przedrzeć się przez zbałwaniony odmęt chmur. Jak daleko sięgnąć okiem, wisiały one nisko, tuż nad ziemią, dotykając jej potwornymi brzuchami. Ile razy brzuch taki, ciężko obwisły, dotknął którego szczytu dość wysokich tutaj wzgórz, wtedy pękał jak bukłak i wtedy buchała z niego woda. Pomiędzy niewidzialnym niebem a spłaszczoną z przerażenia ziemią zawisła ruchoma „ściana płaczu”. Miasteczko, sieczone biczami wody, zamarło w smutnym, ciemnym oczekiwaniu. Widziano tu, u progu gór, deszcze nie byle jakie, więc trzeba tylko przeczekać. Miasteczko myślało: im deszcz będzie bardziej gwałtowny, tym prędzej się wyczerpie. Deszcz przypomina płacz ludzki; tym prędzej ucicha, im głośniejszym płaczem zaniósł się człowiek.

Tak powiadało doświadczenie starego miasteczka, tymczasem doświadczenie utonęło w odmętach.

Szaleństwo wody zaczęło się wzmagać, gniew deszczu srożył13 się coraz więcej. Już nie cienkie bicze smagały ziemię, lecz węże, skłębione i śliskie. Słońce utonęło w powodzi na wysokościach, nadzieja marła na dole, nie mogąc wydobyć nawet krzyku o ratunek.

— Straszne! — szepnął Zbyszek.

— To chyba oberwanie chmury — z zadumą rzekł Zenobi.

Uczynili naradę z majstrem, patrzącym na rzekę podejrzliwie i nieufnie; po tej naradzie udał się z nim Zdzisław do miasteczka po żywność i świece.

Minął dzień, a nowa noc nowym rozpoczęła się szaleństwem. Przelękłym chłopcom wydało się, że dach domu ugina się pod ciężarem bijącej wody; blachy brzęczały boleśnie, rynna buchała wodą z gardzieli, dławiąc się. Z szarugi i z rozmokłej ciemności począł, jak smok z pieczary, pełzać strach.

Wyjrzeli w noc i nie widzą nic. Słyszą jedynie wściekłość i warczenie deszczu, który nie gadał, jak zwykle, głosem znudzonym, monotonnym i smętnym, lecz po godzinie brzęczeń i szmerów nagle jednostajne te głosy zmienił w jakiś bolesny skowyt, w jakiś wyjący płacz, w zawodzenie i niemal ryk. Pod koniec upiornej nocy w diabelskiej tej orkiestrze ozwał się stłumiony huk kotłów.

— Co to za głos? — szepnął Zbyszek z lękiem.

— Słychać jakby oddalony, miarowy huk armat — rzekł Zdzisław. — Panie majstrze, co to tak grzmi?

Szewc spojrzał na nich przerażonymi oczami i nie odpowiadając, żegnał się znakiem krzyża świętego.

— Daj mu pokój — szepnął Zenobi. — Modli się... O, źle!

— Patrz na psa — rzekł cicho Zdzisław.

Apasz patrzył ponurym spojrzeniem i drżał, jak gdyby wietrzył straszliwego wroga.

Nikt z nich oka przez całą noc naprawdę nie zmrużył. Ile razy usiłował który zasnąć, budził się szybko, bo w te wszystkie głosy splątane, porywiste, tajemnicze i ciemne wmieszał się głos nowy: wielki szum, niecierpliwy i gniewny, opryskliwy i zły.

Czekali świtu, aby ujrzeć ten głos. Narodził się wreszcie świt, taki wynędzniały, jak gdyby miał skonać za chwilę. Dojrzewał powoli, wśród okropnych łez, w kłos dnia, równie nędzny i smutny.

„W taki dzień narodziła się zapewne śmierć — pomyślał Zdzisław. — I wielkie nieszczęścia zapewne w taki dzień się rodzą”.

A w tym dniu narodziła się rozpacz ludzka i nieszczęście biednego miasteczka.

Od czterdziestu ośmiu godzin potworna ulewa nie ustała ani na jedną chwilę i własnym trwaniem oszalała, własną złością przerażona, zaczęła grzmieć, szumieć i tumanić się. Krowy są stworzeniami ciężkimi, a chmury są krowami, co się leniwo wałęsają od morza ponad zmroczoną ziemią. Zdarza się jednak, że czasem niezliczona gromada krów oszaleje i tak właśnie oszalała gromada chmur, czarnoburych, ciężkich, wlokących się nad lasami, jak gdyby się pasły i nie chciały odejść. Błąkały się ogłupiałe i rozsrożone, złe i nielitościwe. Znowu przez dzień cały i przez całą noc. A znikąd ani jednego powiewu, znikąd nie przylatał wiatr, co jak zły pies owczarski rozegnałby te wstrętne, głupie, leniwe, brzuchate potwory.

Daremnie biedne miasteczko modliło się o litość. Daremnie ludzie błagali spojrzeniem o zmiłowanie. Daremnie drzewa wyciągały ramiona ku chmurom. Wszystko daremnie! Złość jest ślepa i nie widzi rozpaczy.

Wielkie nieszczęście tłamsiło się tutaj, w miasteczku, lecz jeszcze większe w szalonym pędzie przybiegało tu z oddali. Strumienie w odległych górach narodzone i pośród nich jak srebrne węże się wijące, tknięte nagłym szaleństwem, zgasiły swoje kolory i przybrały barwę złości: brudnożółtą. Podjudzone jadowitym szeptaniem deszczu, nabrzmiały gniewem i poczęły hardzieć, buntować się i burzyć. Skrzyknęły się razem i runęły na doliny. A jak wyjący tłum, nieprzytomnie goniący, rwie pazurami kamienie, aby zburzyć nimi jakieś mury, tak te rozwścieczone potoki zaczęły porywać kamienie i głazy, rwały z ziemi maczugi drzew i gnały przed siebie na wsie i na miasta. Toczyły te kamienie po kamieniach i dlatego było słychać to głuche dudnienie, jak gdyby daleki odgłos armat.

Oszalała rzeczka pod miasteczkiem. Nie można było patrzeć bez zgrozy na gniew i obłąkanie tej niedawno srebrzystej wody, nie można było bez zgrozy słuchać tych głosów, którymi dudniła i ryczała, gotując się pianami. Nagle zmieniona w potwora, brudna, ziemista, wstrętna i ohydna, parła przed siebie pędem nie do opisania. Przelała się przez brzegi i zaczęła zjadać ziemię nadbrzeżną, a z ziemią ogrody i drzewa. W oczach przerażonych chłopców marły jarzębiny i brzozy, wiotkie i bezbronne. Chwyciwszy takie nieboractwo14, woda targała nim przeraźliwie. We wzburzonym i bulgocącym odmęcie drzewo takie wyglądało jak zielsko gotowane w ukropie. Rzeka żywiła się tym zielskiem i zagryzała pulchną ziemią, dopóki nie dotarła do pierwszych domów. Wtedy to opętanie jej doszło do szczytu. Dom ten i ów, co ufnie przez długie lata ponad srebrną stał wodą, drgnął nagle w posadach. Przerażonymi oczami okien patrzył, jak rozsierdzona15 gromada burych fal, ze zjeżonym włosem, z pianami wścieklizny na pyskach, gryzie żarłocznie jego fundamenty.

Nieszczęśliwi ludzie, okrzykując się, poczęli toporami rąbać grube drzewa i walić je na grzbiet złej wody, aby ją roztrącić i odstraszyć od domów. No, to i cóż? Czy mało domów tam dalej, po drodze? Oszalała rzeka, trzydniową złością straszliwie rozdęta, przeskakiwała rwistym pędem brzeg i gnała w inną stronę, gdzie stoi bezbronny ludzki dom. I stąd ją odegnano krwawym wysiłkiem rozpaczy, więc rwie dalej, rycząc w coraz większej sierdzistości16 i w gniewie coraz burzliwszym. Z drapieżną uciechą chwyciła płot nadbrzeżny i potargała go jak mokrą szmatę. Pożarła ogród. Łzy kobiety, co wyhodowała ten ogród na gliniastym gruncie, nie wzruszyły jej.

Bieży17 dalej... bieży dalej...

Oto domek biednego szewca. Jest w nim czworo ludzi i pies. Pożreć, pożreć tę chałupinę!

— Uciekajmy! — krzyknął Zdzisław.

Szewc stał nieruchomy, jakby martwy z rozpaczy.

Chłopcy porwali jego narzędzia, a Zenobi krzyknął:

— Niech pan ratuje, co można!

Człowiek drgnął i spojrzał na nich nieprzytomnie. Nagle westchnął i zaczął zrywać święte obrazy ze ścian; chwycił poduszkę i jakieś zawiniątko. Chłopcy wynosili rzeczy w gorączkowym pośpiechu. Woda, ujrzawszy, że jej porywają zdobycz, zaczęła walić żółtym łbem o brzeg, rwać go i precz odrzucała ziemię.

— Ratujcie człowieka! — wrzasnął Zenobi.

Chwycili starego szewca pod ręce i przemocą wywiedli go z domu. Była to ostatnia chwila, bo woda, sycząc z piekielnej uciechy, przewaliła się przez próg, rozparła się w nieszczęsnym domku i zaczęła nim trząść wśród okropnej uciechy. Chałupina wparła się w ziemię i rozkraczyła, pragnąc ustać na miejscu; więc wraz nadbiegła wyniosła fala i tak burym cielskiem uderzyła o ścianę, że ściana drgnęła i legła w gruzy.

— Prędzej, prędzej! — przynaglał Zdzisław. — Biegnijmy za psem...

Apasz wiódł ich w bezpieczne miejsce, gdzie na rozmokłej ziemi ułożyli nieszczęsny szewski dobytek.

Deszcz ustał, szalały jedynie wody. Słońce, zamglone i przygasłe, wyglądało jak oko wielkim płaczem umęczone.

Nad brzegiem stała gromadka ludzka, otępiałym spojrzeniem patrząc na złe wody, niosące swoją ohydną zdobycz, wydartą ludziom nieszczęśliwym. Kobiety załamywały ręce, dzieci, nie mogąc pojąć, co się stało, pytająco patrzyły na matki.

Woda niosła trupy drzew, krzewy z korzeniami z ziemi rodzącej wydarte, belki zrabowane w tartakach, gospodarski sprzęt ukradziony we wsiach.

— Krowa, krowa płynie! — rozległ się nagły krzyk.

Czerwonej barwy krowa ostatnim wysiłkiem podnosiła głowę nad wodą. Fala gnała ją jak pastuch. Nieszczęśliwe stworzenie, dojrzawszy ludzi, spojrzało okropnym wzrokiem, ludzkim wzrokiem. Któż jednak waży się skoczyć w odmęt, aby dźwignąć ciężkie, nieporadne stworzenie?

Chłopcy, znużeni, lękiem pobici, zrozpaczeni cudzą rozpaczą, zbliżyli się powoli do ludzkiej gromady. Odwrócili głowy, nie mogąc patrzeć na mękę bożego stworzenia, za którym, przewalając się wśród żółtych wirów, płynęła śmierć.

Zdzisław zaczął uspokajać ludzi.

— Już koniec, już koniec — mówił. — Wiatr wieje od wschodu i rozegna chmury. Wody prędko spłyną.

Patrzono na niego tępo i słuchano, jak gdyby nie rozumiejąc.

— Co tam się stało? — zapytał z niepokojem Zenobi, usłyszawszy rozpaczliwy krzyk w niewielkiej oddali.

Wszyscy skierowali spojrzenie w tę stronę. Rozmulonym, rozmokłym brzegiem biegli ludzie, głośno krzycząc niezrozumiałe słowa, i wskazywali na rzekę.

— Coś jest na wodzie — z lękiem rzekł Zdzisław. — Co oni krzyczą? Cicho, na Boga! Co oni krzyczą?

Zaczęli nasłuchiwać z bijącymi sercami.

— Dziecko na rzece! — wrzasnął ktoś rozpaczliwie.

— Jezusie, Mario! — jęknęła jakaś kobieta.

Wszyscy odrętwieli.

Niedaleko od brzegu na ogromnych drzwiach, wyrwanych z jakiejś zburzonej stodoły, trzymając się kurczowo występów, leżała mała, może sześcioletnia dziewczynka. Widok był straszny. Drzwi płynęły powoli, okręcały się na wirach, przybijały do brzegu, a brzeg je odtrącał. O pół kilometra od tego miejsca rzeka skręcała nagłym zakrętem i tam woda rwała opętanym pędem; jeśli ten okropny statek dopłynie do tego miejsca, zbałwanione wiry chwycą go tysiącem rąk i albo potrzaskają w drzazgi, albo zatopią.

Krzyk ludzki zerwał się z trzepotem, rozległy się jęki i płacze. Jakaś kobiecina zawyła przeraźliwym głosem, tak przejmującym, że zatrząsł ludźmi.

— Ratunku! Ratunku! — krzyczał Zdzisław, patrząc dokoła, jakby skądkolwiek mógł nadejść ratunek.

Rzucili się w ludzką gromadę i roztrącili ją gwałtownie, biegnąc naprzeciwko widmowej tratwy. Jakiś człowiek usiłował zaczepić o nią bosakiem, lecz prąd wody, jakby naigrawając się z jego wysiłku, trącił ją i odegnał od brzegu.

— Kto umie pływać? — krzyczał Zenobi.

Odpowiedziało mu pochmurne milczenie. Cóż tu pomoże umiejętność pływania? Najlepszego pływaka wiry okręcą i wepchną w topiel.

— Sznurem, sznurem! — wołano.

Rzucono sznur, lecz nie dosięgnął tratwy.

— O Boże, o Boże — szeptał Zbyszek.

Wczepił się spojrzeniem w dziecko na wodzie i jak nieprzytomny gonił brzegiem, równo z biegiem owych drzwi. W tej chwili belka, wodą niesiona, uderzyła w nie tak silnie, że się zbliżyły ku brzegowi.

— Matko Boska! Co robisz? — krzyknął Zdzisław z rozpaczą.

Zbyszek, mały, niemocny Zbyszek, wydawszy jakby jęk, skoczył w wodę. Zanurzył się z głową, wypłynął i zaczął ją bić rękami, jakby w szaleńczym napadzie.

Ludzie oniemieli.

— Patrz!... Apasz... — szepnął bladymi ustami Zenobi.

Pies biegł za Zbyszkiem, a gdy ujrzał jego skok do wody, pobiegł jeszcze kilka kroków w przód i jak gdyby obliczywszy odległość, skoczył ogromnym skokiem.

Zdzisław zakrył oczy ręką.

— Płynie? — zapytał głucho.

— Jeszcze płynie... — nieswoim głosem odrzekł Zenobi. — Patrz, patrz!

Straszliwym wysiłkiem Zbyszek chwycił lewą ręką drzwi, a prawą sięgnął po dziecko; porwał je za sukienczynę i ściągnął. Był świetnym pływakiem, lecz był odziany, a prąd rwał burzliwym pędem. Rozbełtana woda objęła go mokrym, śliskim objęciem i wepchnęła w dół wraz z jego ciężarem. Ten ciężar go zgubi. Sam może by dotarł do brzegu, tego dziecka jednak nie udźwignie.

W tej chwili Apasz, z dzikim spojrzeniem przewalający się w żółtym nurcie, schwycił zębami za sukienkę półmartwego dziecka i niósł je jak szczenię. W ruchach psa znać było śmiertelny wysiłek. Zbyszek uwolniony od ciężaru, wypłynął i zdumionym, jakby obłąkanym spojrzeniem rozejrzał się dokoła. Zrozumiawszy, co się stało, kurczowym ruchem chwycił psa za kudły i wykręcił się ku brzegowi. Rozpacz dodała mu jakichś sił nadludzkich. Brzeg był tuż... tuż...

Widok ten mroził krew w żyłach: chłopiec podnosił psi łeb wysoko nad wodę, a pies dziecko.

— Sznura! — krzyknął Zenobi.

Zdawało się, że krew buchnęła z tego okrzyku.

Zbyszek chwycił koniec sznura i nagłym skrętem ręki owinął go sobie dokoła dłoni; wtedy błyskawicznie drugą ręką objął dziecko i po chwili rzucił je na wyciągnięte ręce.

— Wyłaź! — wrzasnął Zdzisław.

— Apasz... — słabo odpowiedział Zbyszek.

Trzymając się sznura kurczowo, podłożył wolną rękę pod Apasza i dźwignął go ponad wodę.

Omdlewającym spojrzeniem dojrzał psi wzrok, taki serdeczny i taki ludzki, że się uśmiechnął.

Uśmiech ten jeszcze miał na ustach, gdy go słaniającego się i półprzytomnego chwycili w ramiona i nieśli do najbliższego domu.

Apasz szedł za nimi, zataczając się, jak gdyby nie wiedział dobrze, co się z nim dzieje.