Rozdział szesnasty Od Sewilli do Grenady

Za pozwoleniem, a gdzież jest ojciec Fiodor? Gdzie się podział ogolony proboszcz parafii Flora i Laura? Wybierał się bodaj do domu numer 34 przy ulicy Winnej do obywatela Brunsa? Gdzież jest ten poszukiwacz skarbów w masce anioła i śmiertelny wróg Hipolita Matwiejewicza, czatującego właśnie z biciem serca w ciemnym korytarzu koło kasy ogniotrwałej?

Ojciec Fiodor przepadł jak kamień w wodę. Licho go gdzieś poniosło. Powiadają, że widziano go na stacji Popasnaja w okręgu donieckim. Biegł po peronie z czajnikiem pełnym wrzątku.

Opętało coś ojca Fiodora. Zachciało mu się bogactwa. Ugania się po Rosji, szukając krzeseł generałowej Popowej, w których, wyznać to trzeba bez ogródek, nie ma ani złamanego szeląga1.

Jeździ ojcaszek po Rosji. I pisze listy do żony.

Kochanie moje, Katarzyno Aleksandrówno! Zawiniłem bardzo wobec ciebie. Porzuciłem ciebie, niebogo2, w tych okropnych, niepewnych czasach.

Muszę ci wszystko dokumentnie opowiedzieć. Zrozumiesz mnie i bez wątpienia rozgrzeszysz. A teraz czytaj uważnie. Wkrótce już zmieni się nasze życie na lepsze. Pamiętasz, mówiłem ci kiedyś o fabryce świec. Będzie jak amen w pacierzu i może jeszcze coś niecoś będzie.

A ty nie będziesz już musiała gotować sama obiady i trzymać jeszcze na dobitkę stołownika.

Do Samary pojedziemy. Służącą sobie przyjmiemy.

Sprawa, uważasz, jest taka... lecz zachowaj to w wielkim sekrecie: nikomu, nawet Marii Iwanownie, nie piśnij ani słówka.

Szukam skarbu. Przypominasz sobie nieboszczkę Klaudię Iwanownę Pietuchową, teściową Worobianinowa?

Klaudia Iwanowna wyznała przed śmiercią, że w jej domu w Starogrodzie, w jednym z krzeseł (jest ich raptem dwanaście) ukryła swe brylanty.

Nie pomyśl, uchowaj Boże, Katieńko, że jestem jakimś złodziejem. Brylanty te przekazała mi nieboszczka na łożu śmiertelnym i nakazała strzec ich przed dręczycielem jej, Hipolitem Matwiejewiczem.

Oto powody, dla których ciebie, niebożę3, porzuciłem tak niespodzianie.

Już ty mi daruj me winy.

Przyjechałem do Starogrodu. Wyobraź sobie, ten stary rozpustnik też tam się znalazł. Dowiedział się jakimś cudem. Najwidoczniej torturował nieboszczkę przed śmiercią. Okropny człowiek! Jeździ z nim jakiś kryminalista spod ciemnej gwiazdy, wynajął sobie, uważasz, bandytę. Po prostu napadli na mnie, chcieli mnie sprzątnąć. Lecz ze mną nie tak łatwo, lepiej nie zadzierać, nie dałem się.

Najpierw natrafiłem na fałszywe ślady. W willi Worobianinowa (jest tam teraz zakład dobroczynny) znalazłem jedno krzesło. Niosę ten mebel do siebie do Hotelu Sorbona, aż tu naraz zza węgła4 rzuca się na mnie jakieś indywiduum, rycząc dziko jak lew. Złapał za krzesło. Omal nie doszło do bójki. Chciano mnie, uważasz, skompromitować. Przyjrzałem mu się — wielkie nieba — Worobianinow! Ostrzygł się, wyobraź sobie, łeb sobie zgolił. Aferzysta, kompromituje się na stare lata.

Połamaliśmy krzesło doszczętnie, lecz nic tam nie było. Dopiero wtedy zrozumiałem, że byłem na fałszywym tropie. A wtedy bardzo martwiłem się.

Dotknęło mnie to do żywego, toteż wyłożyłem temu rozpustnikowi całą prawdę na talerz.

„A to — powiadam — hańba na stare lata. A to — powiadam — jakieś dzikie zwyczaje zapanowały teraz w Rosji. Marszałek szlachty, niby lew, rzuca się na osobę duchowną i wymawia jej bezpartyjność? Pan — powiadam — jest podłym człowiekiem, dręczycielem Klaudii Iwanowny i amatorem cudzego mienia, które teraz jest już państwowym, a nie jego mieniem”.

Wstyd mu się zrobiło i poszedł sobie — przysiągłbym, że do domu publicznego.

A ja wróciłem do siebie, do Hotelu Sorbona, i zacząłem obmyślać plan działania na przyszłość. I wpadłem na taki pomysł, na który ten golony dureń nigdy by nie wpadł. Postanowiłem odnaleźć człowieka, który z urzędu przydzielał zarekwirowane meble. Widzisz, Katieńko, nie na próżno kształciłem się na wydziale prawnym — przydało mi się teraz. Odnalazłem tego człowieka. Nazajutrz już go odnalazłem. Bartłomiejewicz — bardzo godny staruszek. Żyje sobie — ciężką pracą na chleb powszedni zarabia. Dał mi wszystkie dokumenty. Musiałem go, oczywista, wynagrodzić za tę przysługę. Zostałem bez pieniędzy (ale o tym potem). Okazało się, że wszystkie dwanaście krzeseł z salonu Worobianinowa nabył inżynier Bruns, zamieszkały przy ulicy Winnej 34. Zauważ, wszystkie krzesła są w posiadaniu jednego człowieka. A tego w żadnym wypadku nie spodziewałem się (obawiałem się, że krzesła będą w rozmaitych miejscach). Bardzo się z tego powodu ucieszyłem. I znów, akurat w „Sorbonie”, spotkałem się z tym łotrem Worobianinowem. Zbeształem go, jak się patrzy, a i jego kamrata nie szczędziłem. Okropnie bałem się, by nie przeniknęli czasem mojej tajemnicy. Toteż przyczaiłem się w hotelu aż do chwili ich odjazdu.

Bruns, jak się okazało, w 1923 roku przeniósł się ze Starogrodu do Charkowa, gdzie otrzymał posadę. Od dozorcy domu dowiedziałem się, że zabrał ze sobą wszystkie meble i że bardzo o nie dba. Powiadają, że to człowiek solidny.

Siedzę teraz w Charkowie na dworcu i piszę z tej oto racji.

Po pierwsze, bardzo ciebie kocham i często wspominam, a po drugie, Brunsa już tu nie ma.

Lecz nie martw się. Bruns, jak mnie poinformowano, pracuje teraz w Rostowie, w Noworoscemencie5. Pieniędzy starczy mi ledwo na drogę.

Wyjeżdżam za godzinę. A ty, moja kochana, wstąp, proszę cię, do szwagra, weź od niego pięćdziesiąt rubli (winien mi tę kwotę i przyrzekł oddać) i wyślij do Rostowa — na poste restante6 dla Fiodora Joanowicza Wostrikowa. Przekaz — ze względów oszczędnościowych — wyślij pocztą. Będzie cię to kosztować trzydzieści kopiejek.

Co słychać w mieście? Czy są jakie nowiny?

Czy była u ciebie Kontratiewna? Ojcu Cyrylowi powiedz, że lada dzień wrócę, że pojechałem, uważasz, do konającej ciotki do Woroneża.

Żyj oszczędnie. Czy Jewstigniejew stołuje się nadal? Pozdrów go ode mnie. Powiedz, że pojechałem do ciotki.

Czy pogoda wam dopisuje? Tu, w Charkowie, mamy kompletne lato. Miasto wspaniałe. Stolica ukraińskiej republiki. Po dziurze prowincjonalnej wydaje się człowiekowi, że znalazł się za granicą.

Pamiętaj: 1) Letnią sutannę oddaj do pralni (lepiej zapłacić trzy ruble za wypranie, niż rujnować się na nową). 2) Szanuj zdrowie. 3) Jeśli będziesz pisała do Gulenki, zaznacz od niechcenia, że pojechałem do ciotki do Woroneża.

*

Miłość zjada człowieka. Byk ryczy z namiętności. Kogut nie może znaleźć sobie miejsca. Marszałek szlachty traci apetyt.

Hipolit Matwiejewicz, zostawiwszy Ostapa w knajpie, udał się do różowego domku i stanął na czatach obok kasy ogniotrwałej. Słyszał turkot odchodzących do Kastylii7 pociągów i plusk odbijających od brzegu parostatków.

Nikną w oddali Alpuhary8 złote wieżyce...

Serce tłukło jak dzwon na trwogę. W uszach dzwoniło...

Wyjdź, me kochanie, na zew gitary, ukój tęsknicę9... Niepokój unosił się w powietrzu. Bezlitosny był chłód kasy ogniotrwałej.

Od Sewilli10 do Grenady11, poprzez cichej nocy lęk...

W „piórnikach” jęczały gramofony. Rozlegało się brzęczenie prymusów.

Słychać dźwięki serenady, słychać groźny mieczy szczęk...

Jednym słowem, Hipolit zakochał się po uszy w Lizie Kałaczewej.

Wielu ludzi mijało czatującego w korytarzu Hipolita Matwiejewicza, lecz zalatywał od nich zapach tytoniu, wódki, apteki albo też zapach kwaszonego barszczu.

Wskutek panujących w korytarzu ciemności można było rozróżniać ludzi jedynie po zapachu lub krokach.

Liza nie przechodziła dotąd.

Co do tego Hipolit Matwiejewicz nie miał żadnych wątpliwości. Nie ćmiła przecież papierosów, nie piła wódki i nie nosiła butów podkutych żelaznymi gwoździami.

Nie mogła pachnieć ani jodyną, ani wędzonką. Mógł od niej zalatywać jedynie najsubtelniejszy zapach ryżowej kaszy lub smacznie przyrządzonego siana, którym pani Nordman-Siewierowa tak długo żywiła znakomitego malarza Ilję Riepina.

Lecz oto rozległy się lekkie, niepewne kroki. Ktoś szedł przez korytarz, rozkosznie pomrukując i potykając się o jego elastyczne ściany.

— Czy to pani, Elżbieto Pietrówna? — spytał Hipolit Matwiejewicz głosikiem przypominającym podmuch zefiru.

W odpowiedzi rozległ się bas:

— Przepraszam, gdzie tu mieszkają Pfefferkornowie? Ciemno choć oko wykol.

Przerażony Hipolit Matwiejewicz zamilkł. Poszukiwacz Pfefferkornów, nie doczekawszy się odpowiedzi, poszedł po omacku dalej.

Liza nadeszła dopiero około dziewiątej. Wyszli na ulicę. Niebo powlekło się karmelkową zielenią.

— Dokąd pójdziemy? — spytała Liza.

Hipolit Matwiejewicz spojrzał na jej białą, roziskrzoną twarzyczkę i zamiast powiedzieć po prostu: „Tu, Inezjo, pod oknem twym stoję”, zaczął rozwlekle i nudno opowiadać o tym, że już dawno nie był w Moskwie i że Paryż stokrotnie przewyższa Moskwę, która, niech sobie ludzie mówią, co chcą, jest jeno12 dużą, bezplanowo rozrzuconą wsią.

— Pamiętam, Elżbieto Piotrówno, owe czasy, gdy Moskwa była inna. Teraz na każdym kroku odczuwa się sknerstwo. A my w owych czasach nie liczyliśmy się z groszem. Hej, użyjmy żywota, wszak żyjem13 tylko raz! Piękna piosenka...

Poprzez Bulwar Preczystieński doszli do Kościoła Zbawiciela. Tramwaje toczyły się poprzez mosty. Rzekę pruły łódki. Smętnie brzęczała harmonijka.

Liza, ścisnąwszy dłoń Hipolita Matwiejewicza, opowiedziała mu o swych wszystkich strapieniach. O sprzeczce z mężem, o ciężkiej doli wśród podsłuchujących ustawicznie sąsiadów — dawnych chemików — i o monotonii jarskiej kuchni.

Hipolit Matwiejewicz słuchał i kombinował. Budziły się w nim demony. Marzył o jakiejś niezwykłej kolacji.

Doszedł do wniosku, że takie dziewczę trzeba koniecznie czymś olśnić.

Hipolit Matwiejewicz miał w kieszeni połowę kwoty zarobionej przez aferzystów na starogrodzkim spisku. Dla odwykłego od komfortu Worobianinowa była to zawrotna suma.

Podniecony nadzieją romansu, pragnął olśnić Lizę szerokim gestem. Uważał, iż ma po temu wspaniałe warunki.

Z dumą pomyślał o tym, jak łatwo zdobył ongi serce pięknej Heleny Bour.

Posiadał zdolność łatwego i nonszalanckiego wydawania pieniędzy. W całym Starogrodzie słynął z ogłady towarzyskiej i umiejętności prowadzenia rozmów z salonowymi lwicami. Śmieszną rzeczą wydawało mu się roztaczanie wszystkich swych walorów towarzyskich w celu zdobycia tego sowieckiego maleństwa, które, prawdę mówiąc, niczego jeszcze, jak się patrzy, nie znało ani nie widziało.

Po krótkiej perswazji Hipolit Matwiejewicz zawiózł Lizę do wzorowej restauracji MSPO pod firmą „Praga”. Był to, według słów Bendera, najlepszy lokal w Moskwie.

„Praga” olśniła Lizę mnóstwem luster, żyrandoli i kwiatów. Lizie można to było darować, albowiem jeszcze nigdy w życiu nie bywała w dużych, luksusowych restauracjach.

Lecz całkiem nieoczekiwanie sala lustrzana zdziwiła również Hipolita Matwiejewicza. Zacofaniec zapomniał o zwyczajach światowych. Wstydził się teraz kompletnie swych buciarów o sfatygowanych mocno obcasach, wstydził się przedwojennych jeszcze spodni i księżycowej kamizelki upstrzonej srebrnymi gwiazdkami.

Oboje zmieszali się i stanęli, jak wryci, na progu. Towarzystwo w restauracji było dość mieszane.

— Może siądziemy w tamtym kącie? — zaproponował Worobianinow, mimo iż tuż koło estrady, na której orkiestra znęcała się nad Bajaderą, były wolne stoliki.

Liza, czując, że wszyscy na nią patrzą, szybko zgodziła się. Za nią, bardzo zmieszany, kroczył lew salonowy i zdobywca kobiet — Worobianinow.

Wytarte spodnie salonowego lwa zwisały na kształt worka. Zdobywca kobiet zgarbił się i pragnąc opanować zmieszanie, zaczął przecierać szkła.

Nikt nie podchodził do stołu. Tego Hipolit Matwiejewicz nie spodziewał się. I zamiast uprzejmą rozmową bawić swą damę, milczał, męczył się, nieśmiało stukał popielniczką i nieustannie chrząkał.

Liza ciekawie rozglądała się po sali, milczenie stawało się nieznośne, lecz Hipolit Matwiejewicz nie mógł wyksztusić ani słowa. Zapomniał z kretesem, co w takich okolicznościach zwykł był mówić.

Usta kneblowało mu to, że nikt ze służby nie podchodził do stolika.

— Proszę pana — przywoływał przebiegających koło stolika robotników „nar-pita”14.

— Momencik — krzyczeli kelnerzy, mijając stolik.

W końcu przyniesiono kartę. Hipolit Matwiejewicz z widoczną ulgą pogrążył się w kontemplacjach nad nią.

— Patrzcie — bąknął — sznycle cielęce dwa dwadzieścia pięć, filet — dwa dwadzieścia pięć, wódka — pięć rubli.

— Pięć rubli duża karafka — poinformował kelner, niecierpliwiąc się najwidoczniej.

„Co się ze mną dzieje? — przeraził się Hipolit Matwiejewicz. — Staję się śmieszny”.

— Bardzo proszę — zwrócił się do Lizy z mocno spóźnioną uprzejmością — może pani zechce wybrać? Co pani każe?

Lizie było przykro. Widziała, że kelner lekceważąco spogląda na jej towarzysza i rozumiała, że robi on coś nie tak, jak należy.

— Nie chce mi się zupełnie jeść — głos jej się załamywał — albo... już wiem... Powiedzcie mi, towarzyszu, czy mogłabym dostać u was coś z jarskich potraw?

Kelner zaczął przestępować z nogi na nogę, jak koń.

— Nic jarskiego nie mamy. Może by tak omlecik z szynką?

— Już wiem — rzekł, powziąwszy nagle decyzję, Hipolit Matwiejewicz. — Proszę nam dać parówek. Elżbieto Piotrówno, będzie pani jadła parówki?

— Będę.

— Tak. Parówki. Te po rubel dwadzieścia pięć. I butelkę wódki.

— Mogę służyć tylko karafeczką.

— A więc proszę o dużą karafkę.

Robotnik nar-pita rzucił okiem na bezbronną Lizę.

— Jakie zakąski każą państwo podać? Kawioru świeżego? Coś z ryb? A może paszteciki?

W Hipolicie Matwiejewiczu żachnął się urzędnik ZAGS-u.

— Nie trzeba — burknął opryskliwie. — Po ile są u was kwaszone ogórki? Dobrze, poproszę o dwa.

Kelner zniknął i przy stoliku znów zapanowało milczenie. Ciszę przerwała Liza.

— Nigdy tu jeszcze nie byłam. Bardzo tu przyjemnie.

— T-a-a-k — przytaknął Hipolit Matwiejewicz, obliczając w myśli cenę zamówionych potraw.

„Gdy tylko — pomyślał sobie — napiję się wódki, zaraz nabiorę animuszu. Bo to, doprawdy, tak jakoś nijako”.

Lecz gdy napił się wódki i przegryzł ogórkiem, to nie nabrał wcale animuszu, lecz jeszcze bardziej zasępił się. Liza nie piła. Naprężenie nie znikło. Na dobitkę podszedł do stolika sprzedawca kwiatów i patrząc przymilnie na Lizę, zachęcał Worobianinowa do kupna kwiatów.

Hipolit Matwiejewicz udał, że nie dostrzega wąsatego sprzedawcy, lecz ten nie odchodził. Zalecać się przy nim było absolutną niemożliwością.

Na pewien czas uratował sytuację rozpoczęty właśnie program. Na estradę wyszedł rozlazły meżczyzna w smokingu i lakierach.

— A więc znów mamy przyjemność widzieć się — zwrócił się z nonszalancją do publiczności. — Jako kolejny numer naszego programu ukaże się światowej sławy śpiewaczka, wykonawczyni rosyjskich pieśni ludowych, powszechnie znana w Marinej Roszczy15 Barbara Iwanówna Godlewska. Barbaro Iwanówno! Prosimy!

Hipolit Matwiejewicz pił wódkę i milczał. Ponieważ Liza nie piła i ciągle wyrywała się do domu, trzeba było spieszyć się, żeby wypić całą karafkę.

Gdy na scenę wyszedł kuplecista w prążkowanej kurtce, który zajął z kolei miejsce śpiewaczki, znanej w Marinej Roszczy, i zaśpiewał:

Hipolit Matwiejewicz był już porządnie podchmielony i razem ze wszystkimi gośćmi luksusowej restauracji, których jeszcze tak niedawno uważał za ordynarnych sowieckich bandytów i obrzydliwe sknery — zaczął bić do taktu w dłonie i nucić do wtóru:

Często zrywał się z miejsca i, nie przepraszając swej towarzyszki, pędził do garderoby. Sąsiednie stoliki nazywały go już poufale stryjkiem i zapraszały na kufel piwa. Lecz Worobianinow był nieczuły na te uprzejmości. Stał się naraz dumny i podejrzliwy. Liza stanowczo wstała od stołu:

— Ja idę. A pan niech sobie zostanie. Sama trafię.

— Nie, skądże znowu? Jako szlachcic nie mogę na to pozwolić! Senior! Rachunek! Dranie!

Hipolit Matwiejewicz, kołysząc się na krześle, oglądał długo rachunek.

— Dziewięć rubli dwadzieścia kopiejek? — mamrotał. — A może dać wam jeszcze klucz od mieszkania, w którym leżą pieniądze?

Koniec był taki, że Hipolita Matwiejewicza wyprowadzono z sali, trzymając go troskliwie pod ręce. Liza nie mogła uciec, ponieważ numerek z szatni miał lew salonowy.

Na ulicy Hipolit Matwiejewicz, nie tracąc czasu, przyparł Lizę do muru i zaczął ją obmacywać. Liza, milcząc, broniła sią.

— Panie — mówiła. — Panie! Panie!

— Jedźmy do hotelu! — namawiał ją Worobianinow.

Liza wydarła się wreszcie z objęć Worobianinowa i swą małą piąstką trzepnęła zdobywcę kobiet prosto w nos. Momentalnie spadły mu z nosa binokle i pod potężnym butem stłukły się na miazgę.

Chłodził tam skronie powiew zefiru...

Liza, dławiąc się łzami, pobiegła pędem do swego domu.

Szemrały wody Gwadalkiwiru16...

Hipolit Matwiejewicz, pozbawiony szkieł, podreptał w przeciwnym kierunku, wrzeszcząc na całe gardło:

— Łap złodzieja!

Potem długo płakał i, wciąż płacząc, kupił od przekupki wszystkie obwarzanki razem z koszem. Wyszedł na Rynek Smoleński, opustoszały i ciemny, i długo przechadzał się po nim, rozrzucając obwarzanki tak, jak siewca rzuca ziarna. Przy tym fałszywie nucił:

— Bo taka łazęga to istna mordęga...

Następnie Hipolit Matwiejewicz pokumał się z dorożkarzem, duszę przed nim otworzył na oścież i mętnie opowiedział mu o brylantach.

— Wesoły gość! — krzyknął z uznaniem dorożkarz.

Hipolit Matwiejewicz istotnie rozweselił się. Najwidoczniej jednak wesołość jego miała nieco niewłaściwy charakter, albowiem o godzinie jedenastej rano obudził się w milicji. Z dwustu rubli, które miał, zaczynając tak haniebnie szaloną noc uciech, pozostało mu zaledwie dwanaście.

Wydawało mu się, że umiera. Bolał go krzyż, dokuczała wątroba i głowa ciążyła jak ołów. Lecz najokropniejsze było to, że absolutnie nie mógł sobie przypomnieć, gdzie i w jaki sposób wydał tak zawrotną sumę. Po drodze do domu musiał jeszcze wstąpić do optyka po nowe szkła do binokli.

Ostap długo w najwyższym zdumieniu oglądał stłamszoną figurę Hipolita Matwiejewicza. Nic jednak nie powiedział. Był spokojny i gotów do walki.