XVIII. Ucieczka spośrodka płomieni

Bywają w życiu człowieka sekundy długie jak godziny, bywają godziny długie jak dni całe. Takich sekund kilka przeżyłem owej nocy i nigdy ich nie zapomnę.

Na razie nie mogłem pojąć, co się dzieje. Czułem tylko, że wnętrze pieczary stało się widownią groźnej katastrofy.

Gdy palny zapas wystrzelił setką rakiet i krwawych języków, zasypując pieczarę gradem iskier, spostrzegłem, że nie jestem sam w pieczarze. Wśród trzasku ognia uczułem, że otaczają mnie istoty trzepoczące się w dymie i płomieniach i tłukące twardymi głowami o jeszcze hartowniejsze ściany granitowe.

Zaledwie zdołałem wybiec poza obręb niedawno zimnego lochu, jasność panująca w jego wnętrzu pozwoliła mi dostrzec widownię katastrofy.

Pieczarę napełniały wysmukłe, o długich nogach komary.

Przezroczyste skrzydła i cienkie nogi skręcały się i paliły za każdym dotknięciem do zgliszcz.

Odurzone gorącem i żywcem pieczone, tarzały się biedne stworzenia na głowniach, podlatywały w górę i czyniły daremne wysiłki w celu wyrwania się z zabójczego kręgu.

Były to przeważnie komary z rodzaju kiścieni (Ceratopogon)1, wylatujące tłumnie o zmroku i wesoło pląsające w powietrzu. Niby ćmy zleciały się do niezwykłej jasności, za późno spostrzegając, że ciekawość nie zawsze jest pierwszym, bo niekiedy bywa ostatnim stopniem do... piekła.

W miarę dopalania się ogniska, rozmiary klęski wzrastały i nowe ofiary powiększały zgiełk i zamęt.

W nieszczęsnym tłumie nietrudno mi było poznać znajome typy świata komarów: kiścienie (Ceratopogon palidus, C. flavipes i C. trichopterus2) i parę gatunków ochotek (Chironomus riparius i Ch. minutus), jakie zwykle wieczorami zbite w tuman tańczą w powietrzu w postaci wysokich, ruchliwych słupów.

Dostrzegłem także pospolite komary (Culex pipiens)3, a cała ta menażeria z popalonymi członkami okropny przedstawiała widok.

Jedne wirowały jak frygi, leżąc na wznak; samczyki, pozbawione wspaniałych pióropuszy (czułków pierzastych), z bólu stawały na głowie, kręciły się w kółko lub wywracały koziołki, gdy inne, splątane w zbitą gromadę, szamotały się w konwulsjach konania.

Jeszcze chwilka i zrobiło się ciemno. Tylko woń spalonego rogu, taki bowiem zapach wydaje chityna, z której jest zbudowany zewnętrzny szkielet owadów — oraz urywany brzęk skrzydeł świadczyły, że com widział, nie było snem, ale rzeczywistością.

Przejęty zgrozą, nie mogłem już ani chwili znieść strasznego sąsiedztwa. Zatkałem uszy i rzuciłem się do ucieczki. Naraz znalazłem się w ciemności, bez drogi, pozbawiony schronienia i wystawiony na wszelkie nocne niebezpieczeństwa. Nie myślałem jednakże o sobie. Serce ścisnęło mi się z bólu na wspomnienie owadów, które cierpią z mojej winy. Dopiero chłód nocny orzeźwił mnie i na uspokojenie żalu przyniósł tę jedyną, ale słuszną wymówkę, że nie byłem umyślnym sprawcą nieszczęścia. Wszak nie chciałem niczyjej krzywdy; pragnąłem tylko ocalić człowieka.

W mym rozstroju z całą jaskrawością przyszły mi do głowy wcale nie różowe refleksje nad dolą sześcionogów. Świat ich przedstawił mi się w całym majestacie nędzy.

Tragiczna śmierć wydała mi się przeznaczeniem tych stworzeń. Wszak miliardy ich rodzi się po to, aby zaledwie setna część ginęła w sposób naturalny.

Większość pada ofiarą ślepych żywiołów.

Byle deszcz zatapia jedne miliony, byle wiatr strąca z rodzinnych listków i gałązek inne, skazując je przez to samo na śmierć głodową; byle chłodniejsza noc mrozi nowe legiony, zbytni zaś upał lub susza, dogadzając pewnym gatunkom, dziesiątkują inne. Cóż się okaże, gdy dodamy do tego nienasyconą żarłoczność zwierząt, dla których biedne sześcionogi stanowią chleb powszedni?!

Okaże się, że najkrwawsze wojny, najsroższe zarazy i powodzie razem wzięte nie zabrały spośród ludzi tylu ofiar stosunkowo, ile codziennie ginie owadów w tak zwanych normalnych warunkach.

We wszystkich działach królestwa zwierzęcego znajdują się liczne gatunki, żywiące się przeważnie owadami. Zacząwszy od małp (Simiiformes) i nietoperzy (Chiroptera), od ryjkonosów (Insectivora)4, do których należą krety (Talpa europaea), jeże (Erinaceus europaeus), pilchy (Myoxidae)5 i sorki (Sorex)6, a kończąc aż na szczerbakach (Edentata)7, wśród których prym trzymają łuskowce (Manis), sławne mrówkojady (Myrmecophaga), pancerniki (Dasypus) oraz na dziobaku (Ornithorhynchus) i kolczatce (Echidna), wszystkie te ssaki stanowią zwartą armię nieprzejednanych wrogów owadzich, należącą do gromady zwierząt ssących.

Gady znowu, ziemnowodne i ryby stanowią drugą armię. Pierwszy jej korpus objęty mianem gadów (Reptilia) mieści w sobie żółwie, jaszczurki i węże. Żółwie, choć pożerają także robaczki, ikrę rybią, mięczaki i rośliny wodne, żywią się przeważnie owadami.

Jaszczurki znowu niemal wyłącznie żyją owadami. Z tego powodu godne są ludzkiej opieki wszystkie, nie wyłączając niewinnego, a tak strasznego dla ciemnego ludu padalca (Anguis fragilis)8.

Węże (Ophidia) mniej już przyczyniają się do tępienia sześcionogów. Za to żaby (Batrachia) znowu dziesiątkują lądowe i wodne »robactwo«. W tym drugim korpusie tej samej armii zasługują na wyróżnienie rzekotka (Hyla arborea), żaba trawna (Rana temporaria), kumak (Bombina bombina), ropuchy (Bufo), wreszcie salamandry (Salamandra) i traszki (Triturus).

Wymieniłem ci wcale niepoślednią listę niszczycieli, a jednak wszystkie one razem wzięte nie mogą iść w porównanie z królestwem pierzastych władców atmosfery. Tępiąca działalność ptaków tak jest powszechna, że nie ma skupienia, do którego by nie należały owadożerce.

Rodzina na przykład wróbli (Passerinae) prawie cała żywi się owadami. Na dowód, że nie przesadzam, wyliczę ci kilkunastu tej licznej rodziny przedstawicieli. Berło pierwszeństwa należy się tu chyżym jaskółkom (Hirundo) i jeszcze niemal zwinniejszym, wysoko latającym jerzykom (Cypselus), które połykają wśród dnia nieprzeliczone masy owadów, a także kozodojowi lelkowi, zwanemu przez gmin9 nocną jaskółką (Caprimulgus europaeus). Ten nadzwyczajnie pożyteczny ptak, jak już sama nazwa jego pospolita pokazuje, rozwija swą niezmordowaną działalność w ciemnościach. Zwinne owe ptaki są najstraszniejszymi gnębicielami komarów i wszelkich drobnych owadów, chwytanych zwykle w locie. Dalej idą trznadle (Emberiza citrinella), makolągwy (Linaria cannabina), wróble (Passer domesticus), gile (Pyrrhula pyrrhula), skowronki (Alauda arvensis), dzierlatki (Galerida cristata)10, wszelakie drozdy (Turdidae), jak na przykład kwiczoł, kos, opocznik, słowik, pliszki (Motacilla), sikory (Paridae), dzierzby (Lanius collurio) i srokosze (Lanius excubitor).

Te dwa ostatnie ptaki wbijają żywcem, niby na pal, na ciernie kolczastych roślin pewne rodzaje chrząszczy i trzmieli, potem rozrywają je i spożywają.

Szpaki (Sturnus), ptaki rajskie (Paradiseidae), kruki (Corvus corax), kawki (Coloeus monedula), sroki (Pica pica), kolibry (Trochilidae), niechlujne, ale nadzwyczaj pożyteczne dudki (Upupa), kraski (Coracias garrulus)11 i zimorodki (Alcedo), zjadające wodne owady, zamykają szereg, który — jak sam widzisz — zawiera wcale pokaźną różnorodną rzeszę wrogów owadzich. Kukułki (Cuculus), dzięcioły (Picinae) i żołny (Merops) zaliczają się również do najdzielniejszych tępicieli gąsienic i larw żyjących na korze drzew.

Nawet wśród jastrzębi pustułka (Falco tinnunculus) i pustułeczka (Falco naumanni) zjadają miliony chrząszczy itp.

Jedna sikora, chcąc zaspokoić swój apetyt, połyka najmniej ze dwa tysiące mszyc lub tyleż jaj motylich, pleszka (Phoenicurus phoenicurus) zaś w ciągu dnia kilka tysięcy much. Obżarta kukułka, o której tyle baśni krąży w ustach ludu, ów pogardzany podrzutek ptasi, co dzień zjada po sto kilkadziesiąt włochatych gąsienic, których żaden inny ptak nie tknie12.

Jeden lelek jest w stanie rozpędzić i zdziesiątkować tumany swawolnych komarów.

Ciesząc się z zaguby tych pijawek, radzi zapominamy, że i biednym komarom miłe jest życie. Zapominamy, ile strachu i popłochu sprawia wśród nich ukazanie się prześladowcy — ile zakochanych i dobranych parek znajduje wspólny grób w dziobie kozodoja!

A teraz zejdźmy jeszcze niżej po szczeblu drabiny stworzenia do samych owadów i pokrewnych im istot, jak pająki, raki itp.

Tu spotykamy tak licznych prześladowców, że nie kuszę się nawet o wyliczenie rodzajów, jakie spełniają rolę regulatorów w świecie pigmejczyków13.

Ród owadzi można by podzielić na dwa obozy, jeden zjadający rośliny i inne istoty nienależące do owadów, drugi pożerający owych nieszkodliwych sobie współbraci z taką gorliwością, że im wyłącznie zawdzięcza świat roślinny swoją egzystencję. Wskażę ci tylko najbardziej typowe postacie.

Podobnie jak wśród ptaków wróblowate, wśród chrząszczy zalicza się do najzwinniejszych tępicieli okazała rodzina szczypawek (Carabidae)14. Czym jest pokrewieństwo kotów wśród zwierząt ssących, tym szczypawki między owadami. Sieją one dniem i nocą zniszczenie w szeregach najrozmaitszych szkodników polnych.

Metalicznie błyszczące we wszelkich kolorach tęczy piaseczniki (Cicindela)15 i szczypawki są to najpiękniejsze i najśmielsze lwy i tygrysy świata skrzydlatego.

Kształtne, zwinne i opancerzone, ukrywają się podczas spoczynku pod kamieniami lub korą drzew, a w piękną pogodę prowadzą krwawe rzemiosło. Harcują zawsze pieszo, ale tak zwinnie, że je trudno pochwycić, i nie przepuszczają żadnemu słabszemu owadkowi. Z tego powodu lekka a doskonale uzbrojona wataha może być uważana za najlepszą straż polową naszego dobytku, bo nie znając, co to odpoczynek, nic w zamian za swe usługi nie bierze prócz zwłok upolowanych szkodników. Ponieważ nigdy nie wyrządzają nam szkody, przeto zarówno kmiotek16, jak niby wykształceńszy od niego ogrodnik... zabijają je, gdy tylko mogą, bez litości...

Nie lepiej co prawda wiedzie się ropuchom, kretom i całej rzeszy pożytecznych zwierząt, więc aż podziw bierze człowieka na myśl, jak mogą ludzie, którym powinno zależeć na poznaniu i odróżnianiu swych wrogów i sprzymierzeńców, jak mogą, powtarzam lekceważyć ten swój najpierwszy obowiązek: poznania otaczającej ich przyrody.

Wspaniały tęcznik (Calosoma), jeden z najświetniej ubarwionych wielkich chrząszczy naszego klimatu, łakomy kąsek dla zbieraczy, przez całe swoje życie — od larwy aż do doskonałego stanu — jest strasznym drapieżcą i biada owadowi, na którego skierują się jego oczy.

Dyrdoń (Dromius), łokaś (Zabrus gibbus), dzier (Harpalus) i inne szczypawki, nawet schwytane, bronią się odważnie mocnymi szczękami i wydzielają ostry płyn lotny o silnej woni, która ma odstraszać napastników.

Liczna rodzina kąsawców (Staphylinidae)17, zabawnych chrząszczyków o krótkich niby kurtki pokrywach, choć głównie trudni się uprzątaniem zwłok owadzich i zgnilizny, nie gardzi także żywą zdobyczą. Szczególniej odnosi się to do roślejszych gatunków. Pogrzybnica (Oxyporus) tępi larwy toczące grzyby, bystrzyka zaś (Ocypus)18 żaden światły ogrodnik nie zdepcze, wiedząc ile niszczy on gąsienic i ślimaków po ogrodach.

Wody także żywią mięsożerne gatunki chrząszczy. Do najpotężniejszych wodnych rozbójników należą ogromne pływaki (Dytiscidae) i małe krętaki (Gyrinidae). Są to prawdziwe rekiny kałuż. Larwy ich są jeszcze drapieżniejsze od rodziców i tępią niezliczone ilości ślimaków, kijanek (żabki młode), larw, ważek, jętek itp. W braku takiej zdobyczy rzucają się nawet na ryby, a gdy i tych nie ma, zjadają się wzajemnie jak szczupaki. Wyliczyłem ci dopiero cząstkę owadożernych chrząszczy, ale na tym poprzestanę, bo to dopiero dział jeden, a w każdym z pozostałych pełno takich niszczycieli.

Mnóstwo na przykład błonkoskrzydłych (Hymenoptera) żywi się w stanie larwy ciałem owadów. Pokarmu najczęściej dostarczają im zawczasu matki. Wiesz już, jak sobie postępują gąsieniczniki w tym względzie, wiesz, jak pszczoły z rodzaju grzebiszów. Olbrzymie szerszenie (Vespa crabro) obdzielają swe dzieci przeważnie muchami, przy czym niektóre ograniczają się zawsze do tych samych gatunków, inne bez wyboru chwytają, co się uda. Larwami os i trzmieli pasą się pokrewne im larwy trzmielówek (Volucella).

Żądlica (Bembix)19 łapie muchy należące do rodzaju gnojek (Eristalis) i bujanek (Bombylius). Miodecznik (Mellinus)20 uwalnia świat od dokuczliwej bolimuszki (Stomoxys calcitrans). Osmyki (Cerceris) i prześliczne, o żywej barwie rubinów, szmaragdów i szafirów złotolitki (Chrysis) żywią swe dzieci mięsem różnych owadów. Nastecznik (Pompilus) podobnie jak nęk, tępi moc pająków, rzucając się nawet na kilka razy większą od siebie zdobycz.

Czas już przejść do much. Mszyce milionami giną od larw mszycówek (Syrphida)21, łowiki polują na muchy, larwy zaś trykaczy (Conops)22 toczą wnętrzności żywych trzmieli. Ale dość tego! Nie skończyłbym wyliczać sześcionogich Abli i Kainów, a tu przecież i inne działy przyrody nie spoczywają.

Nawet pozornie niewinny świat roślin, i ten, mszcząc się za straszne spustoszenia, sprzysięga się na zgubę nieszczęsnych owadów i niszczy ich ogromne masy nie gorzej od zwierząt.

Jedne rośliny okrywają się lepkim sokiem, w którym grzęźnie mnóstwo much i chrząszczyków, inne, nie poprzestając na roli odpornej, przyjmują zaczepną i żywią się sokami owadów.

Owadożernych roślin, odkąd naturaliści zwrócili na nie uwagę, poznajemy coraz więcej, a pierwszeństwo wśród nich mają muchołówki (Muscicapa)23, rosiczki (Drosera), żywolisty (Dionaea)24, kapturnice (Sarracenia), dzbaneczniki (Nepenthes), brudnoty (Stapelia) itp. od dawna znane i powszechnie głośne.

Wobec tylko co wykazanej mnogości klęsk i nieprzyjaciół czyhających na zgubę owadów, zanim dorośnie jedna generacja, już tylko zwykle mała jej cząstka pozostaje przy życiu. Czasem z kilkuset jajeczek wykształca się zaledwie kilka dorosłych owadów, niekiedy tylko parka, a bywa, że jeden samczyk lub samiczka. Reszta rodzeństwa ginie.

Mnóstwo przepada jeszcze w stanie zarodka, pewna część jako larwy, nareszcie i spośród tych szczęśliwych larw, co zamieniły się w poczwarki, ileż ocknie się jako skrzydlate istotki, a ile stanie się żerem innych istot? Nareszcie i z tej zdziesiątkowanej gromadki mniej zręczne lub ostrożne umierają zaraz na progu nowego życia, zanim zdążą jeszcze wypełnić swoje posłannictwo, to jest zabezpieczyć byt gatunku. Bez przesady można powiedzieć, że byt każdego dojrzałego owada okupiony jest śmiercią dziesiątków lub nawet setek braci i siostrzyc jego.

Trzeba przyznać, że pozostałe przy życiu indywidua przedstawiają sam kwiat swego rodu; są to najzdolniejsze i najzdrowsze osobniki, zasłużyły więc poniekąd na tę odrobinę szczęścia, jakie odtąd jest ich udziałem. Ale i tu nie kończą się przeciwności, z jakimi ród musi walczyć.

Wspomniałem już, że niekiedy z całego potomstwa jednej parki pozostaje przy życiu samczyk lub samiczka. Jeśli taki samotny owad nie zdąży przed śmiercią odszukać towarzyszki lub towarzysza z innego rodu, wtedy ginie bezpotomnie. W świecie owadów podobne wypadki należą do bardzo częstych i raz liczba samiczek jest kilkakroć większa od liczby samczyków, to znów odwrotnie. W obu wypadkach nadmiar jednej płci ginie bezpożytecznie dla rodu, zmniejszając tym samym liczebność nowej generacji. Niekiedy dzieje się jeszcze gorzej. Znamy wiele owadów, których samiczki wykluwają się dopiero wtedy z poczwarek, gdy już większa część wcześniej wypoczwarczonych samczyków wyginęła. Tu więc tylko pewna część najpóźniej rozwijających się samczyków i najwcześniej wykluwających się samiczek ratuje ród od zagłady — reszta zaś ginie marnie.