II

Piotruś czekał jedynie na ostatni dzień roku szkolnego, a za dwa dni wyruszy w świat. Przedtem zwierzył się Jurkowi Perłowskiemu.

— Jurek, powiem ci coś w największej tajemnicy, jeśli nikomu nie powtórzysz.

— Za żadne skarby świata! U mnie tajemnica jak w grobie. Gadaj prędko!

— Za dwa dni wybieram się w świat.

— Nie może być!

— To postanowione... Będę szukał pracy i wybieram się nad morze. Na ziemi jest ścisk, a na morzu pewnie łatwiej.

Jurek, do głębi przejęty, pobiegł czym prędzej i pod wielką przysięgą opowiedział o tej nadzwyczajnej historii Krzysiowi Wilczkowi, Wilczek pobiegł wspaniałym pędem do Tadzia Podoskiego, Tadzik do Żebrowskiego, Żebrowski do Czaplicy, Czaplica do Wyszyńskiego, Wyszyński do Domagalskiego, ten do dwudziestu czterech innych przyjaciół. Jeden drugiego zaklinał, aby nikomu nie powtórzył ani słówka z historycznej rozmowy, bo Piotruś nie pragnie rozgłosu. Każdy przyjmował tę niebywałą nowinę z dreszczem podziwu i zachwytu, równocześnie jednak każdy pomyślał o tym, że w szkole zabraknie kogoś, co sobie zdobył wszystkie serca. Na zawsze odejdzie z niej chłopiec radosny, z jasnym spojrzeniem, towarzysz najmilszy. Niejednemu z nich łzy zakręciły się w oczach. Zdawało się, że to młoda, jasna, czupurna i zawadiacka dusza szkoły płacze. Prędko jednak ocierali rękawem załzawione oczy, mężczyźni bowiem nie płaczą; zresztą Piotruś, wśród rozgarniętych najbardziej rozgarnięty, wśród wielkich wędrowców wędrowiec słynny i najbardziej doświadczony, wie, co czyni. Wszystko zapewne rozważył i wszystko obmyślił. I jemu chyba żal opuścić braterskie zgromadzenie, twarda przeto konieczność gna go ze szkoły i pędzi gdzieś daleko, gdzie będzie samotny. Wiedzą koledzy, jak kto siedzi. Toteż w dniu ukończenia szkolnego roku zaczęła się dziwna wędrówka na ulicę Dobrą.

Przyszedł pierwszy Krzyś Wilczek, niby tak sobie, z wizytą.

— Piotrusiu — powiada — ja do ciebie ze śmiesznym interesem. Pomyśl sobie, szukam dzisiaj czegoś w szafie, aż tu patrzę: buty! Słowo daję, nowe śliczne buty. Ktoś je musiał tam włożyć, sam nie wiem kto. W sam raz na twoją miarę... To chyba twoje czy jak?

— Nie, to nie moje.

— Niemożliwe! A czyje mogą być? Wszystkich pytałem, a każdy mówi: „To chyba Piotrusia”. Zresztą, co mnie to obchodzi? Byłeś u mnie tyle razy, zostawiłeś buty, a potem zapomniałeś, więc ci je odnoszę.

— Czemu łżesz? — zapytał Piotruś miękko.

— Żebym tak zdrów był! Zresztą spójrz na swoje buty? Czy w takich buciorach możesz wybierać się w świat?

— O, to ty wiesz — zdumiał się Piotruś.

— O czym? — zaczerwienił się Krzyś. — Ja o niczym nie wiem! Że też ty zaraz jakieś posądzenia, domysły... Pewnie pojedziesz gdzieś na wakacje, a mnie się przegadało, że w świat... Nie znasz mnie? Zawsze coś takiego powiem ni w pięć, ni w dziewięć. Bądź zdrów, bracie... Strasznie cię kocham! Morowy z ciebie chłop... Bądź zdrów!

Niespodzianie rzucił się Piotrusiowi na szyję, uściskali się mocno i Krzyś wybiegł. Po drodze trafił w ścianę zamiast we drzwi, wywrócił stół i omal nie wywrócił serdecznie zdziwionej Modlewiczowej. Piotruś patrzył za nim z rozrzewnieniem, potem z uśmiechem spojrzał na nowe buty. Tymczasem wpadł inny przyjaciel i zdyszanym głosem opowiedział, że znalazł dwie nowe koszule, tu niedaleko, nad Wisłą, ze znakami „P. K.”, i od razu się domyślił, że to Piotruś je zgubił; przyszedł Tadzio Koniewicz i długo gadał, i długo kręcił, a po jego odejściu Modlewiczowa przyniosła nową walizeczkę i bez słowa postawiła ją przed Piotrusiem. Przewinęło się ich z piętnastu przez ciemne mieszkanko, a każdy tak cudownie łgał i tak przedziwne zmyślał historie, że Piotruś zdumiał się:

— Przecie oni wszyscy wiedzą!

Każdy przybył z zawiłym, rozpaczliwym kłamstwem i każdy coś przyniósł, choćby drobiazg najmniejszy, książkę czy ołówek, chustki do nosa, igły i nici. Niejedna matka szukała dnia tego nadaremnie przyborów do szycia. Gdyby była wiedziała, dokąd powędrowały, miałaby łzy w oczach.

Pod wieczór przyszedł nieśmiało Jurek, ten „wtajemniczony”.

— To dziwne — mówił niepewnie — ale cała klasa wie o twojej wyprawie. Ciekawe, skąd się mogli dowiedzieć, bo przecie ja ani pary z ust...

— Nie szkodzi, nie szkodzi! — zaśmiał się Piotruś. — Musiało o tym być w gazecie.

— W gazecie, powiadasz? To oni piszą o takich sprawach? Możliwe, możliwe... Więc kiedy ty, przyjacielu?

— Jutro, najdalej pojutrze...

— A dokąd?

— Do Gdyni. A stamtąd, czy ja wiem? Jeśli nie zginę...

— Ty byś miał zginąć? Nie, nie, nie zapalaj lampy... Przyjemnie się rozmawia... Widzisz, Piotrusiu, gdyby nie moje matczysko, poszedłbym z tobą. Strasznie u nas jest głodno i smutno. I bardzo jestem zmęczony. Uczyłem siebie, uczyłem innych, w ostatnich tygodniach spałem po cztery godziny, aby zarobić parę groszy. A ty, czy masz jakie pieniądze?

— W Banku Angielskim1 — zaśmiał się Piotruś. — Każę sobie przysłać.

— Tak... tak.. — szepnął Jurek i długo rozmyślał.

Podniósł się niespodziewanie, zbliżył twarz do twarzy przyjaciela, jak gdyby chciał ją sobie zapamiętać. Objął go rękami i pieszczotliwym ruchem gładził go po ramionach; potem mu ręka opadła tak, że palcami zaczepił o kieszeń Piotrusia.

— Niech ci Bóg pomaga! — rzekł urywanym, drżącym głosem. — Wróć do nas, bracie... Niech ci... Bądź zdrów...

— Jureczku... — szepnął Piotr. — Jureczku...

Chciał coś powiedzieć, ale nie mógł.

Usiadł potem i rozmyślał w mroku nad cudem przyjaźni. Serce miał wypełnione wzruszeniem czystym i słodkim. Było mu żal opuszczać tych chłopaków serdecznych, a jednocześnie rad był i szczęśliwy, że jego wyprawa dała mu poznać, ile miłości płynie za nim na nieznane drogi. O, koledzy! O wszystkim można zapomnieć w życiu, lecz o tych złotych uśmiechach przyjaźni zapomnieć nie można. Słoneczny poranek nie uśmiecha się piękniej i bardziej czystym uśmiechem.

W tej chwili włożył rękę w kieszeń i drgnął. Kieszeń była pusta, a cóż to znaczy? Zapalił światło i spojrzał na dłoń: pieniądze! Dwa złote samymi miedziakami, uciułane, długo zbierane, wygrzebane ze skały. O, Jurku! O, Jurku! Nie będziesz jadł przez dwa dni, ale nie będziesz smutny... Będziesz się uśmiechał, żeś tak przemyślnie włożył je do kieszeni przyjaciela!

Nie wolno wzruszać się, nie wolno... Piotrusia coś chwyta za gardło, coś łagodnie, miękko dotyka jego serca, ale opanował się szybko. Jutro wybiera się na wielką wyprawę, nie pora przeto na tkliwe zadumy.

Plan ułożył najprostszy: ponieważ wie o tym, że budują wspaniałość Gdyni, przeto trzeba rąk do tej budowy. Należy udać się do Gdyni. Jak? Można pociągiem, można okrętem, Wisłą. Wodą taniej, ale chociażby było najtaniej, Piotr nie ma na to pieniędzy. Zamiast pieniędzy można zaofiarować pracę. Praca jest najbardziej złotym pieniądzem.

Jeszcze nie otwarto biur żeglugi rzecznej, a Piotruś już był na posterunku, pod bramą; stał nieruchomy jak szyldwach2 i liczył wchodzących ludzi. „Któryś z nich musi być tym, który może rozkazać, aby mnie przewieziono”, pomyślał. „Już czas!”.

Woźnemu oświadczył, że w niesłychanie ważnej sprawie musi się rozmówić z najgłówniejszym dyrektorem.

— A z mniejszym nie można? — zapytał woźny.

— Tylko z najgłówniejszym! — rzekł Piotruś groźnie.

Woźny obejrzał go starannie; niezbyt dokładnie patrzył na twarz, lecz na zewnętrzny przepych tej ważnej osoby. Porozmawiawszy z duszą, uznał, że osoba przedstawia się wcale nieźle, gdy jednak, kończąc badanie, spojrzał na nowe błyszczące buty Piotrusia, skinął z uznaniem głową. Buty go pokonały.

— Spróbuję! — powiedział życzliwie.

— Niech Bóg panu zapłaci! — rzekł Piotruś serdecznie.

Woźny spojrzał na niego z litościwym uśmiechem, który dość wyraźnie oświadczył, że w tym wypadku można się spodziewać nagrody jedynie ze szczodrobliwej ręki boskiej, pozory bowiem, olśniewające świetnością butów, często mylą.

Piotruś wszedł do obszernego gabinetu i ukłonił się energicznie jakiemuś miłemu panu, na którego twarzy ujrzał zdziwienie. Przywykłszy do nieustannego zdziwienia na twarzy Modlewiczowej, nie przejął się tym zbytnio.

— Czego młodzieniec sobie życzy? — zapytał dyrektor.

— Pragnę wyjechać Wisłą do Gdyni! — odrzekł śmiało Piotruś.

— I po to tylko pan przyszedł, aby mi o tym oznajmić?

Piotruś drgnął, po raz pierwszy w życiu nazwany „panem”. „Jeżeli jestem «pan»”, pomyślał, „wszystko przepadło”. Począł mówić z wielkim szacunkiem, ale śmiało:

— Tak, panie dyrektorze! Nie śmiałbym pana trudzić, ale mi się bardzo śpieszy. Ja muszę wyjechać do Gdyni!

— Więc cóż z tego? Proszę pójść do przystani, kupić bilet i pojechać. Szczęśliwej podróży!

— Do przystani mogę pójść, ale biletu nie kupię, bo zażądają pieniędzy...

— Oczywiście, że zażądają! — zdumiał się dyrektor.

— A ja nie mam pieniędzy — rzekł Piotruś.

— Luby młodzieńcze, niech mi pan nie zawraca głowy. Czego pan właściwie chce?

— Przyszedłem prosić... Serdecznie prosić, aby mnie pan kazał przewieźć, a ja zapłacę moją pracą. Wszystko mogę robić... Jestem silny...

Dyrektor wzruszył niecierpliwie ramionami.

— Nie możemy robić takich interesów. Bardzo mi przykro, ale nie możemy. Na statku żadnej pracy pan nie znajdzie, gdyż od tego są stali robotnicy. Naprawdę mi przykro... Do widzenia, młody panie...

Piotruś opuścił głowę i bardzo uczyniło mu się smutno; chciał uczynić pierwszy krok i utknął na brzegu, a statek odjechał. Nie odszedł, bo jeszcze musi coś powiedzieć. I mówi:

— A Jim Cader, proszę pana dyrektora, popłynął za darmo z Singapuru3 do San Francisco4... To trochę dalej niż z Warszawy do Gdyni.

Dyrektor spojrzał na niego, nie rozumiejąc.

— Jaki Jim Cader?

Piotruś ożywił się i tłumaczył szybko:

— Jim został sam w Singapurze, bo jego rodzice umarli, a w San Francisco mieszkała jego ciotka. Poszedł do kapitana wielkiego okrętu i opowiedział mu o wszystkim. Powiedział mu, że w Singapurze umrze z głodu, a jeśli go zabiorą na okręt, będzie pracował za dziesięciu, i kapitan go zabrał. Czy pan dyrektor nie czytał Przygód Jima Cadera? To dziwne, bo to śliczna książka.

Dyrektor podniósł się z krzesła i zbliżył się do Piotra. Spojrzał na niego uważnie, spotkawszy zaś czyste, jasne i śmiałe wejrzenie, uśmiechnął się.

— Nie czytałem tej książki — mówił łagodnie. — Czy ty, chłopcze, jesteś taki Jim Cader?

— Tak, panie... Ja też jestem sam... W Gdyni nie mam ciotki, ale tam jest morze, a nad morzem łatwiej o pracę.

— Albo łatwiej, albo trudniej. Usiądź no tutaj, młody człowieku, i powiedz mi wszystko o sobie.

— Może pan nie ma czasu?

— Wszystko jedno... Gadaj, chłopcze, byle krótko!

Piotruś usiadł nieśmiało i począł opowiadać krótkie dzieje krótkiego swego życia: o swoim sieroctwie, o dalekich podróżach „na niby”, o przeczytanych książkach, o szkole i przyjaciołach, którzy go żegnali, o butach i o koszulach.

— Niech pan pomyśli — dokończył — co bym im powiedział, gdybym nie pojechał. Czyż to możliwe?

— Tak, tak, to niemożliwe! — zaśmiał się dyrektor, ale jakoś dziwnie serdecznie. — Więc pojedziesz, drogi chłopcze, pojedziesz... Ja też kiedyś, bardzo dawno... Ale to wszystko jedno! Dzielnie się bierzesz do rzeczy i da Bóg, że nie zginiesz. Na imię ci Piotruś, czy tak?

— Tak! — odrzekł rozrzewniony chłopiec. — Nazwisko: Korecki.

— Kto ci powiedział, żebyś się zwrócił do mnie?

— Nikt. Pomyślałem, że pan rządzi Wisłą, a Wisła płynie do morza.

— Temu nie można zaprzeczyć, przynajmniej wszyscy tak mówią — śmiał się dyrektor. — Kiedy chcesz jechać?

— Zaraz!

— To cokolwiek niemożliwe, bo musiałbym ci dać osobny okręt. Pojedziesz jutro rano, o dziewiątej.

— Dziękuję panu — rzekł Piotruś z męską powagą. — A co mi pan każe robić na okręcie?

— Uważaj, aby nie zabłądził i płynął wprost do Gdańska. Niczego innego robić nie będziesz. Pojedziesz statkiem towarowym. Poczekaj chwilę!

Dyrektor usiadł przy biurku i pisał szybko.

— Ten list oddasz kapitanowi statku „Jagiełło”. Wszystko w porządku. Daj rękę, chłopcze... Bądź zdrów, Jimie Cader!

Piotruś wahał się przez chwilę, potem powiedział cicho:

— Czy... Czy pan pozwoli, abym pana uściskał?

— Wal, bracie! — zawołał wesoło dyrektor, objąwszy chłopaka serdecznie. — Jesteś pierwszym pasażerem, który mnie ściska. Bądź zdrów, bądź zdrów...

Patrzył za Piotrusiem z rozrzewnieniem w oczach, z dobrym uśmiechem na twarzy. Po chwili telefonował:

— Zgłosi się do pana młody chłopiec... Tak, z listem... Niech pan wszystko uczyni, aby mu było dobrze... Chłopiec jak złoto... Kocha morze i jedzie na jego zdobycie... Tak, tak! Przejazd, jedzenie, wszystko za darmo... O, ja wiem, że się pan nim zajmie... Dziękuję, dziękuję... Że co? Że jestem wzruszony? Zdaje się panu... Do widzenia!

Nazajutrz o świcie żegnał się Piotruś z Modlewiczami. Dzień był słoneczny, bo na liszajach straszliwego muru lśniły złote odblaski i szybko gasły, dotknąwszy rzeczy plugawej. Wszyscy wstali o świcie i chmurnym spojrzeniem wodzili za Piotrusiem, który w małej walizeczce układał swoje rzeczy. Czynił to z drżeniem rąk. I głos mu zadrżał, kiedy mówił:

— Niech te książki zostaną u was... Będziecie mnie pamiętali...

— My będziemy zawsze pamiętali — powiedział Modlewicz.

Pożegnanie odbyło się szybko, jak gdyby wszyscy lękali się, że jakieś łzy wytrysną z zasypanego źródła. Modlewiczowa uczyniła znak krzyża nad głową chłopca, a stary robotnik powiedział twardo:

— Czas na ciebie.

I odwrócił się czym prędzej.

Piotruś szedł powoli, jakby dźwigał wielki ciężar; obejrzał się kilka razy, ale nikt za nim nie wyszedł. Mogło się zdarzyć, że albo w nich coś się załamie i tryśnie z nich taki krzyk jak struga serdecznej krwi, i zatrzymają go, albo też w jego chłopięcej duszy zbudzi się taki wielki żal za tymi ludźmi, że czym prędzej do nich powróci.

— Bądź dzielny, bądź dzielny! — mówił sam do siebie.

Na przystani, u podnóża Zamku Królewskiego5, ujrzał statek z napisem „Jagiełło”. Gdy Piotr zbliżył się do brzegu, otoczył go krzykliwy zgiełk, z którego czasem wytryskał donośny okrzyk człowieka dźwigającego ciężar. Woda chlupała miarowo o cembrowinę6 brzegu, mokrym zachłystującym się głosem bełkocąc wciąż to samo. Rzeką płynęło roztopione słońce — jak złocista oliwa wylana na wodę. Gdzieś za mostem huczał astmatycznym głosem statek, pnący się pracowicie i ciężko dysząc w górę rzeki.

Piotruś wszedł śmiało na pokład „Jagiełły”, trzymając list w ręku. Zdumiał się, gdy młody marynarz, ujrzawszy go, krzyknął do kogoś na statku:

— Nasz chłopak przyszedł!

— Dawać go tutaj! — odkrzyknął głos.

Stanął przed człowiekiem w mundurze marynarskim, szurnął nogami na powitanie jak przed profesorem w szkole i podał mu list. Kapitan czytał jednym okiem list, a drugim, zdawało się, pilnie mu się przyglądał.

— W porządku! — rzekł kapitan. — Za dziesięć minut jedziemy.

— Czy mogę tu pozostać? — zapytał Piotruś.

— Oczywiście! Czy chcesz pożegnać Warszawę?

— Tak jest, proszę pana kapitana. Nie wiem, kiedy ją znowu zobaczę.

Odcumowano statek, który zahuczał rozgłośnie, jakby chciał całej Wiśle oznajmić, że sam „Jagiełło” zmierza w dół rzeki. Zatoczył wielkie półkole i bijąc szerokimi łapami kół o wodę, szukał głębi i wielkiego nurtu. Siadł na jego grzbiecie i płynął, sapiąc odmierzonym oddechem. Piotruś sięgnął ostatnim spojrzeniem w stronę ulicy Dobrej — och, jakże dla niego dobrej! — i poczuł, że serce jego bije silniej. Musi tak bić. Piotruś jest na szerokiej drodze, która wiedzie w nieznane. Dokąd go zawiedzie ta woda chłodna i obojętna, waląca z niezłomnym uporem przed siebie, nieczuła na to, czy niesie kawał drewna czy serce człowieka? Jest to wielka woda, pracująca bez chwili spoczynku od zarania świata, więc nie obchodzą jej sprawy tak drobne jak pył. Ona ma napoić ziemie nadbrzeżne, obdarować je zielonym życiem i wlać w zachłanną, przeoraną gardziel morza swoje wody źródlane i roztopione śniegi. Jest to wielka rzeka, matka rzek, dostojna i jakby siwa. Toczy się jej nurtem odwieczna zgryzota, aby w niej wód nie zabrakło, tak jak żywej krwi w człowieku, więc zbiera po drodze i zagarnia w siebie rzeki-córki i strumienie synów swoich, syci się ich białą krwią, pęcznieje ich bogactwem i rośnie. Każda kropelka wody jest dla niej bezcenna, a wciąż się trwoży, że słońce, co spieczone ma usta, wypije ją do dna. Gna przeto szybko przez puste połacie, niczym nieochronione przed słońcem, zdyszana i wartka, byle się czym prędzej dostać pomiędzy rozchwiane ściany lasów, w głęboki cień, co z nich spełza zimny i siny. Wie o sobie, że jest karmicielką tych szerokich ziem, co padły na twarz i piją z niej spragnione; że bez niej uschną lasy, pokruszą się dęby i szczeźnie bezbronne, wiotkie zboże. Oto niski brzeg przypadł ku niej i czołga się pokornie, jak spragniony pies. Pij, pij, abyś nie zmarniał i abyś żył w zieloności! Oto człowiek bieży ku niej, pochyla się i nabiera w dłonie wody pomieszanej z odbitym błękitem. Pij, pij, abyś miał siły i mógł orać ziemię. Cała wielka ziemia, szeroka i daleka, tuli się do niej, do rzeki błogosławionej, co się cudem bożym w każdej odnawia sekundzie, jak krew. Czymże jest ta rzeka Wisła, jeśli nie żyłą niezmierną, którą krew krąży nieustannie? Od lat tysięcy, od owych czasów, kiedy pierwszy dzień rozkwitł na ziemi jak blady krokus, szukał sobie drogi ten nurt nieustępliwy, od wiatrów zwiedziawszy się, w której stronie świata szumi, czekając na niego, morze. O tej rzece zasłyszały, stworzenia żywe i zaczęły brnąć przez lasy i bory, bo tam, gdzie ona jest, tam tryska z ziemi siła rodząca i życie rośnie potężnym pniem, wysokie i mocne. Ludzie, którzy ją znaleźli w mrokach puszcz, osiedli na jej brzegach, mówiąc: „Będziemy tu mieszkali na wieki wieków. Błogosław nam, rzeko!”. Umierali i rodzili się nowi, a ona trwała wieczysta. Ci zaś, co umierali, nakazywali swoim synom, aby miłowali rzekę. Dlatego wszyscy, co się nad nią narodzili, miłują ją i zawsze będą miłować do skończenia świata.

W tej chwili dźwiga ona statek lekko i bez wysiłku. Udźwignie takich statków niezmierne mnóstwo, jeśli będzie trzeba. Płynie powoli, mijając Zamek Królewski i sędziwe Stare Miasto7 tak w niej odbite jak w spękanym zwierciadle.

Piotruś patrzy roziskrzonym wzrokiem na wysoki brzeg, na którym wieki budowały dla siebie kościoły i domy. Słońce praży dachy i oślepiającą strugą leje się po ich pochyłościach. Ponad nimi wytrysnęła białą chmurą gromada gołębi, co się zaperliły przez moment jak krople z fontanny aż pod niebo bijącej, zaróżowiły w słonecznym pyle i opadły gdzieś daleko. Na rzece jest szeroko i jasno. Nie ma już tego straszliwego muru, co zasłania świat cały biednym ludziom z ulicy Dobrej. Od rzeki wieje chłód rzeźwy i mokry. Miasto cofa się szybko, a po chwili niknie z oczu, nurt bowiem nagłym rzutem zatoczył się w bok ku zielonemu brzegowi, zwisającemu ku wodzie.

Jakiś czar padł na chłopięcą duszę: niewidzialnym oparem podniósł się znad rzeki, obmył mu oczy i „załaskotał duszę tak tajemnie”, że się poczuła jakaś szersza, mocniejsza, gotowa do pędu i do lotu. W głębokiej wodzie głęboka mieszka tajemnica. Czasem w jednym świetlistym błysku, jak w rozbłyśnięciu błyskawicy, ukazywała się na kartach tych przedziwnych książek, które Piotruś pochłonął, pełnych morza i wichru; w tej chwili całym sobą czuje dobrotliwą łaskę wielkiej wody; otacza go ona swoim szerokim rozlewem, woła, nęci, wita przyjaźnie, szemrze łagodnie i złotym uśmiechem, co tańczy na fali, do niego się uśmiecha. Chłopiec patrzy na wielką powagę matki polskich rzek z tkliwością nagle zbudzoną.

— Patrz, patrz, chłopcze, bo to śliczne! — przemówił ktoś do niego, kładąc mu rękę na ramieniu.

Był to kapitan. Zaczął mu opowiadać o Wiśle, na której znał każdą głębinę i każdą płyciznę, wszystkie prądy i wiry, mielizny i łachy. Kochał tę „swoją” wodę i wszystko, co rosło na jej brzegach. Rosły na nich stare grody i omszałe miasta, twierdze czuwające na największej polskiej drodze. Jak długo dzień złocił się na wodzie, Piotruś patrzył zachłannymi, głodnymi oczami na wszystko. Po nocy, chlupocącej i rozkołysanej na wiślanej fali, pierwszy był na pokładzie i jak gdyby nową ujrzał rzekę. Cała była zlana czerwonością ogromnego słońca; tak na niej było purpurowo, jakby wszystka krew, wylana w bojach o tę rzekę życiodajną, pojawiła się na wodzie. W nadbrzeżnych łęgach pasły się ciężkie, sennie snujące się mgły — jak niezmierne stado białych krów, lecz wiatr już je zganiał i precz pędził jak pasterski gorliwy w służbie pies. Nie minęła chwila, a rzeka była już odmieniona. Fala z purpurowej stała się bladoróżowa, po czym zaczęła srebrzeć, blednąć, jaśnieć, wreszcie zbłękitniała wszystka, gdyż niebo było przeczyście błękitne. Tylko wody pobrzeżne miały barwę głęboko zieloną, spłynęła w nie bowiem gęsta zbita zieleń z chaszczów. Czasem zerwał się spośród nich przelękły ptak i zapadał niedaleko; czasem wzbił się spośród nich chybotliwy, gorzko pachnący słup dymu.

Znowu jeden dzień popłynął z wodą jak złotem nakrapiana ryba i znowu noc bez szelestu zarzuciła sieci w wodę, aby z nich wyłowić utopione gwiazdy. Piotruś chciał czuwać, lecz oczy mu się kleiły. Tak były pełne widoków srebrnych i błękitnych, szerokich i radosnych, rzeczywistych i odbitych w wodzie, że już nie mogły pomieścić ich więcej. Jeszcze nigdy nie widziały tyle od razu. Patrzył długo na drżące w rozpluskanej wodzie pale świetliste, wbite w dno rzeki, w które słupem wbijało się każde nadbrzeżne światełko; wreszcie wszystko zaczęło mętnieć, chwiać się i tak kołysać, że niebo dotykało powierzchni wody. Piotruś usnął, siedząc na jakimś napęczniałym worku, co się nagle zmienił w zaczarowany dywan bagdadzki, na którym latali perscy czarnoksiężnicy, po chwili bowiem opuścił gościnny pokład „Jagiełły” i znalazł się na osmolonym i krwią zbryzganym „Koniu Morskim”, niosącym skarby z Porto Bello8 zrabowane Hiszpanom. Niechlujny kapitan Flint9 spojrzał na niego krwią nabiegłymi oczami i zakrzyknął:

— Skąd się tu wziąłeś? Daj mu rumu!

Ochrypłe, pijackie i szorstkie jak ryżowe szczotki głosy piratów wykrzykiwały nieprzytomne słowa. Rudy jak płomień, śmieszny chłopak, Mac Darby, gwizdnął ze zdumienia, spojrzawszy na nowe świetne buty Piotrusia, i trącił go kułakiem10 w bok. Piotruś zbudził się dotknięty jakąś ręką i chciał uciec, ale łagodny głos przemówił do niego:

— Miałeś niespokojne sny, Piotrusiu! Zbudź się, trzeba zobaczyć...

Chłopak zerwał się i nie wiedział, co się z nim dzieje. Posłyszał głośne mlaskanie wody, a dookoła mnóstwo drżących świateł. Ostry wiatr, dziwnie pachnący, jakby przeniknięty zapachem smoły, uderzył go z nagła w twarz. Oprzytomniał od razu i zapytał kapitana:

— Co to tak świeci, proszę pana?

— Diament wyłupiony z polskiej korony — rzekł kapitan z powagą. — Gdańsk11.

— Gdańsk! — szepnął chłopiec.

— Tak. Jutro jednak zobaczysz perłę, którą wprawiliśmy na miejsce diamentu: zobaczysz Gdynię... — dodał kapitan z drżeniem w głosie.