Loreva
Loreva

Utwór 2 z 3

Jaćwiezka pieśń wojenna

Bądź mi zdrowa, miła, 
Bądź mi, ojcze, zdrowy! 
I dziadów mogiła — 
I ogniu domowy! 
Bądź mi zdrowy, bracie, 
Bądź mi zdrowa, żono! 
Nie czas siedziéć w chacie, 
Stosy zapalono. 
Pójdę ja polować 
Na wrogi, daleko — 
Palić i rabować 
Za dziesiątą rzeką. 
Za rok powróciemy2, 
Zastukam do chaty — 
To wam przyniesiemy 
Z Rusi łup bogaty. 
Ojcu szatę drogą, 
Matce pieniądz złoty, 
Żonie zausznice 
Zamorskiéj roboty. 
A jeśli po roku 
Bracia wrócą z wojny, 
Nie płacz, ojcze miły, 
Syn twój śpi spokojny! 
Duch już w ojców kraju 
Dziadóm3 się pokłonił, 
I za cieniem wroga 
Daleko pogonił. 
O, nie żal nam życia, 
Nie żal naszéj ziemi; 
My w pieśni na wieki 
Żyć będziem ze swemi!! 

XIV

Widać już zamku połockiego mury, 
I mętnéj Dźwiny4 czarne widać wody. 
Mindows z radości zatrząsł się i gniewu, 
Wojsko się jednym głosem odezwało. 
A głos to wielki, jak głos morza w nocy! 
Między Usaczem, Połockiem5 stanęli, 
Doliny wielkim zalegli obozem. 
O biada wrogóm! biada niskim siołóm6! 
Gdzie miecz litewski przez pola zaorze, 
Dziesięć lat trawa nie wyrośnie potém, 
Dziesięć lat ludzie na zgliszcza nie wrócą. — 
Litewski najazd, jak Maras7 niszcząca, 
I niemowlętóm nawet nie przebaczy, 
I starców siwych nie oszczędzi włosów! —  
Postrzegł lud ruski litewskie mrówisko8; 
Jęknęły dzwony i ludzie jęknęli, 
Popi przed święte szli modlić Ikony; 
A tam w dolinie już ze Dźwiny piły 
Konie Jaćwieży, Żmudzi i Kuronów.  
Towciwiłł wyjrzał z zamkowéj wieżycy, 
I plasnął w dłonie, i Bogu dziękował. 
— Mindows już w ręku! — Wnet posłańce śpieszą 
Do Mistrza Inflant, do Kniazia Daniłła, 
Wikinda brata i brata Erdena. 
— Mindows już stoi nad błotnistą Dźwiną, 
Czas nam do walki, przybywajcie skoro. — 
Lecą posłańcy — a Mindows spoczywa, 
Widokiem zemsty przyszłéj pasie oczy, 
I nieprzyjaciół straszy czarną zgrają. 
Wnet się Litwini dokoła puszczają, 
Lecą, i sioła, i gródki pustoszą, 
Śmierć, głód i postrach na plecach roznoszą.  
O ziemio ruska! biada, biada tobie! 
Niedawno jeszcze Połowcy9 wnętrzności 
Rwali ci, krew twą pełną dłonią pili; 
Potém cię Moguł10 związał i zwojował, 
Lud twój rozproszył i popalił grody, 
I kędy przeszedł, zostawił pustynie, 
Gdzie wilk wył bury i sowy krzyczały, 
Gdzie krucy11 trupem ruskim się spasali. 
O ziemio ruska! biada tobie znowu! 
Chwila spoczynku nie wyszła, i Litwa 
Znów resztę twoich idzie morzyć dzieci. — 
Lecz nie płacz, Rusi, powstrzymaj łzy krwawe; 
Bóg twoich wrogów zaślepił, Bóg odjął 
Siłę ich mieczóm, głowóm12 ich rozumy. 
Oto już Mindows pod Połockiem leży, 
Nad Dźwiną konie żmudzkie się spasają, 
W Połocie13 Kuron kąpie się z Jaćwieżem; 
Czemuż na mury zamkowe nie biegą, 
Czemuż czekają aż się wrogi zbiorą, 
I dają czasu siły nagromadzić? — 
Dzień trzeci jasnym kończył się wieczorem, 
A jeszcze Litwa obozem leżała, 
Jeszcze wojenne nie zagrzmiały krzyki. 
Letas w namiocie stał u nóg Mindowsa. 
— Idź, rzekł Kunigas, idź do Towciwiłła, 
Niechaj przychodzi czołem mi uderzyć. 
Niech dań powinną natychmiast zapłaci, 
A z wojskiem swojém idzie przeciw braci. 
Powiedz, niech spojrzy w dolinę przed siebie, 
A dość mu będzie, by nawet myśl walki 
Odepchnął, jako szaloną myśl zguby. 
Idź, dwa dni jeszcze namysłu, spoczynku — 
A potém nie czas będzie łaski prosić. 
Łeb jego będzie na wieży proporcem, 
A ciałem kruki podzielą się czarne. — 
— O panie! Letas rzekł, do nóg padając. 
Znam Towciwiłła! Nie ślij mnie do niego; 
On jako zdrajcę i zbiega ukarze. 
Stary twój sługa, przy tobie zostanę. — 
I wysłał Mindows dwu swoich posłańców. 
Poszli — Dzień cały nazad nie wrócili. 
Za niemi drugich dwu — I ci przepadli. 
Tylko na murach połockich wisiały 
Ćwierci ich czarną oblane posoką, 
A ponad niemi sępy wzlatywały. 
Dzień piąty jasném słońcem się zwiastował; 
Mindows do boju swoim go naznaczył. 
Od rana obóz poruszał się cały, 
Lietaury14 biły i rogi zagrzmiały, 
A konie rżały w górę wznosząc głowy. 
Z dala zaczerniał ludem wał zamkowy, 
I ponad Dźwiną hufce się sunęły 
W zbrojach żelaznych, w hełmach wyzłacanych 
Ciągnęły brzegiem i w zamku się skryły. 
Z drugiéj znów strony sznur sunął się długi 
Do bram Połocka, a zamek rycerzy 
Pożarł, jak morze ryby w sobie chłonie. 
Widział to Mindows, rwał włosy na głowie, 
Poznał po zbrojach inflantskie15 posiłki, 
Poznał po śpiéwach Rusinów Daniłła, 
I klął, że wczoraj zamku nie dobywał. 
Za poźno było! Szły wojska z okrzykiem, 
I drugi okrzyk z wałów odpowiedział, 
Stali u rowu, co zamek obléwa, 
I płynie czarną i głęboką wodą. 
A Mindows ujrzał posłów swoich głowy 
Wbite na pale u bramy zamkowéj, 
I ciała ćwierci po murach wiszące. 
— O hańbo! krzyknął, jeszcze szydzą ze mnie! 
O zemsta! zemsta! — Wpław na wały razem! — 
Rzucą się naprzód Litwini odważni 
Na drugą stronę, lecz w połowie rowu, 
Strzały chmurami na głowy im lecą, 
Kamienie na nich posypią się gradem, 
I z pędem wody bierwiona puszczone, 
Tamują w pędzie, rozbijają, topią. 
Jedni tonący do swoich ramiona 
Wznieśli, ostatkiem głosu ich wołając, 
Drudzy już na dnie w Poklusa otchłani16. 
A Mindows zadrżał i most rzucać każe. — 
Klecą więc drzewo i belki związują. 
Na wałach zamku najgrawanie17 słychać, 
Szyderskie śpiéwy wzlatują i strzały. 
Rzucon most, lecą Jaćwieże na wały, 
Padają, drudzy po trupach wstępują. 
Na próżno Ruś ich i Niemcy witają 
Ostremi groty, kamieńmi, oszczepy18 — 
Jaćwieże idą śpiéwając odważni. 
Drapią się mężni Litwini za niemi, 
Prusacy idą, idą Krywiczanie. 
Aż most się ugiął pod ludu ciężarem, 
Pod trupów mnóstwem i koni, i ludu — 
Chrzęszczy, ugina, i zatrząsł, i łamie; 
Wody Połoty19 niosą jego szczątki, 
A ludzie toną, wołając ratunku. 
Tam garstka tylko przy zamku została, 
A na nią tysiąc z murów się wytacza, 
I wkoło biorą, i mężnych Jaćwieży 
Ilu tam poszło, tyle trupów leży. 
Krzyk się zwycięztwa széroko rozlega, 
Mindows rwie włosy, łaje i przeklina — 
A krwi widokiem już wojsko rozżarte, 
Rwie się na zamek, opasuje wkoło. 
Na próżno zewsząd wodą go obléwa. 
Sypią w rów chrósty20, drzewa i kamienie 
Ciągną domostwa z spalonego sioła; 
Trupy się nawet poległych zaparły, 
By żywym usłać bracióm zemsty drogę. 
Dzień cały próżno tamować chcą wody; 
Trzy razy groblę sypali Litwini, 
Trzy razy groblę wyrwali Rusini, 
Aż słońce zaszło i noc czarna spadła — 
Przerwała boje, pracy nie przerwała. 
Wśród nocy piesi ciągną drzewa stosy, 
Rzucają w rowy; las się cały wali — 
Ziemię nadbrzeżną szłykami wynieśli, 
Dawnych wojaków zrywają mogiły, 
Kurhany znoszą, wykopują doły — 
A Mindows z czołem zachmurzoném stoi: 
I sen mu nawet nie spadł na powieki! — 
Na zamku cicho, tylko się niekiedy 
Biały płaszcz przemknie ukradkiem po wałach, 
I błyśnie zbroja w pomroce stalowa. — 
Litwini drzewa i chrósty21 gromadzą, 
Pod nocy cieniem ścielą w zamek drogę. 
Czyli Towciwiłł zasnął po zwycięztwie22, 
I wroga bać się przestał? czy ucztuje? — 
Czemuż nie słychać ni wojennéj wrzawy? 
Ni strzały sypią, ni kamiéńmi23 z procy? — 
Kury już piérwsze na grodzie zapiały, 
Jeszcze Mindowsa żołnierze u rowu — 
Reszta obozem leży po dolinie, 
I ranni jęczą; a co wyszli cało, 
Pokryte wstydem czoła ukrywają. 
I drugie kury na zamku zapiały, 
A Mindows nie spał, lud ciężko pracował. 
Wtém nagle krzykiem ozwą się dokoła, 
Lasy i wzgórza — ziemia zatętniała. 
— Na konie! na koń! wróg nas opasuje — 
Na koń! — I wszyscy z ziemi się porwali; 
Popłoch i przestrach, i sama noc ciemna, 
Naprzeciw Litwie pomagają wrogóm. 
Zgiełk straszny. Każdy chwyta, co pod ręką; 
Ten miecza zabył24, ten pozbył25 oszczepu, 
Ten szczyt26 gdzieś w ziemi porzucił zabity. 
I rwą się konie, i tłum z wrzaskiem leci; 
Jedni się w Dźwinę rzucają przed wrogiem, 
Pierzchają drudzy gościńcem ku Litwie — 
Sam Mindows próżno lud swój w bój ustawia, 
Na próżno krzyczy, posyła, przemawia, 
Strach wszystkich serca, głowy opanował; 
Czerń27, kunigasy, starsi i bojary, 
Cisną się naprzód. Nad szyją zlęknionych, 
Błyska miecz Niemców, ostry miecz stalowy, 
Strzały Kijowian świszczą nad głowami, 
I chmury kruków, ze snu przebudzone, 
Lecą na Litwę, o szłyki czarnemi 
Biją skrzydłami, w oczy zaglądają, 
I trupa licząc, radośnie krakają. 
Biada ci, Litwo, bo wiele téj nocy 
Wdów będzie płakać, i ojców, i matek; 
Wielu nad Dźwiną wieczny sen umorzy 
Bez stosu, śpiéwów, i łez, i pogrzebów! 
Ludzie padają, jak las burzą ścięty, 
Po szyjach braci bieży28 garść zostałych29; 
Tam brańców wiążą, tam śpiących mordują: 
A kędy przejdą pancerze stalowe, 
Zmiotą i wszystko na ziemię obalą. 
Mindows do boju nie wiedzie już ludu, 
On sam ucieka z garścią swych bojarów — 
A lud bez wodza, jak ciało bez głowy, 
Rozpierzchły szuka w gęstwinach przytułku, 
Za rzeki falą od mieczów schronienia! 
Dzień wstał i krwawą oświécił dolinę; 
Pokotem na niéj trup leży usłany, 
Zbite namioty, skruszone oręże, 
I ziemia czarną oblana posoką. 
Gdzieniegdzie jęki, słabe słychać głosy 
Rannych, co śmierci prędszéj przyzywają — 
Inni w milczeniu leżą i konają, 
Aby wróg z jęku nie szydził nad niemi. 
Sam jeden Jaćwież, z poszarpaném ciałem, 
Z rozbitą głową, nie stracił odwagi, 
Śpiéwa konając i ze wroga szydzi, 
Oczyma duszy patrzy w ojców stronę, 
I w Wschodnią Ziemię, do pradziadów leci, 
Matki ni żony nie płacze, ni dzieci! 
A Mindows z garścią Litwy30 już daleko, 
Z wstydem na czole, a gniewem na duszy. 
Trzy dni tak leciał, trzy dni bez ustanku; 
Za nim się reszty niedobitków pędzą, 
Bezładne stado, które wilk rozpłoszył. 
Stanął w granicach, zbiérać wojsko każe, 
Rozesłał gońce po posiłki nowe, 
Czeka na zbiegi, a gniewem się pasie, 
A snu na chwilę nie przyjmie na oczy, 
I sercu nie da odpocząć od złości. 
Lecą bajoras do Litwy wysłani, 
Nowe się wojska w obozie gromadzą, 
I zpod31 Połocka wracające zbiegi 
Stają schwytani w Mindowsa szeregi. — 
Stanął Kunigas, przeliczył ich okiem, 
— Dość, rzekł, pójdziemy na ziemie Zakonu; 
Wojska ich teraz w Połocku ucztują, 
Myślą, że ranny z ziemi nie powstanę, 
I długo będę lizał swoją ranę. — 
Rzekł, i w bezbronne Liwów ziemie wpadli; 
Biada ci, ziemio, biada wam, mieszkańce32! 
Już łuny świécą; sioła, lasy, pola, 
Ogniem zniszczone, zryte kopytami. 
Gdzie przejdą, sypią za niemi mogiły, 
Gdzie przejdą, — głuche zgliszcza i pustynie. 
Lud próżno w lasy i błota ubiega. 
Stadami w połon33 pędzą go Litwini, 
Jak bydło wiążą i przed sobą gnają. 
I brańcy płacząc wloką się za wojskiem, 
Starce34, otroki35, kobiéty i dzieci: 
Co śmierć po siołach z ogniem oszczędziła, 
Spętane wloką na ciężką niewolę.  
A Mindows leci, jak burza po ziemi, 
Niszczy, co spotka, u nóg swoich ściele. 
I nikt mu nie śmié nastawywać36 czoła; 
Pobity, teraz mści się na Liwonach. 
Przeszedł ich ziemię ogniem i mieczami, 
Wpadł w Żmudź, w Zakonu posiadłości nowe, 
I po nich morskim zalewem przepłynął, 
Za sobą drogę ścieląc pustyniami. — 
Lecz spoczął wreście37 syt zemsty i mordów, 
W lasach się z jeńcy38 obozem rozłożył. 
Ogromne stada skotu39 za nim gnają, 
I ludzi z bydłem pędzonych stadami. 
Ogromne stosy łupów wojsko kładzie, 
Palą ogniska, zwycięztwem40 się cieszą. — 
Dosyć Mindowsu41 na dziś; odpoczywa. 
Lecz jeszcze patrzy ponad Dźwiny brzegi, 
Bo swego sromu42 nie mógł zetrzéć z czoła, 
I krew Rusinów zmyć go chyba zdoła.  

XV

Rozbity obóz w zielonéj dolinie 
Śpiéwem zwycięzców i jękami brańców, 
Płomieniem stosów smolnych się zażega43. 
Kunigas usiadł na niedźwiedziéj skórze, 
I wzrokiem rzuca na tłumy Liwonów, 
Związanych, krwawych, zgnębionych, wybladłych, 
Resztą się życia wlokących — w niewolę! 
— Przyjdziesz, rzekł, Mistrzu, z połockiéj wyprawy 
Do swego kraju z zwycięztw44 się weselić; 
Przyjdziesz i znajdziesz zgliszcza tylko czarne, 
I puste sioła, i zwalone grody, 
Po drogach strugi czarnéj krwi i trupy! 
Bogi nie dały, abyś szydził ze mnie — 
Padłem, lecz jeszcze by się mścić, podniosłem! 
Wrócę na Połock, kiedy ty usiądziesz 
Płakać na zgliszczach swoich siół i grodów! 
Wrócę na Połock, Towciwiłła głowę 
Zatknąć na wieży, na postrach lennikóm. — 
Mówił tak, dumał, znużony pochodem, 
Pochylił głowę, usnął kołysany 
Zemstą spełnioną i zemsty nadzieją.  
Lecz cóż to w dali gęste lasy łamie? — 
Czy żubr spłoszony w dalekie ostępy 
Ucieka, młode prowadząc za sobą? 
Czy niedźwiedź bartnik na sosnę się wdziéra? 
Czy nowe pędzą stada niewolników? — 
Nikt nie posłyszał, wszyscy śpią w obozie, 
Tylko u ognisk brańcy jedni płaczą; 
Siedzą podparci na rękach, skurczeni, 
Grzeją się zziębli u resztek płomieni, 
A po ich twarzy łzy płyną strumieniem. 
Oni tam myślą, gdzie zgliszcza ich domów, 
Gdzie braci, ojców leżą zimne ciała 
Bez mogił, w polu, ptakóm45 pierś bezbronną, 
Zranioną mieczem pogan, nastawując. 
Oni tam myślą, gdzie były ich chaty, 
Pola żółtemi kłosami okryte, 
A gdzie dziś stérczą osmalone słupy 
I czarna ziemia popiołem zwalana.  
Tak płaczą brańcy, a we śnie zwyciężcy46 
Do domów swoich, do braci wracają, 
I swoich zwycięztw47 piosenkę śpiéwają. 
A w lesie szumi! Cóż to lasy łamie? 
Czy żubr spłoszony w dalekie ostępy 
Ucieka, młode prowadząc za sobą, 
Czy niedźwiedź bartnik na sosnę się wdziéra? 
Czy nowe pędzą stada niewolników? 
Nie; bo nie słychać jęku, ani krzyków, 
I sto niedźwiedzi, sto żubrów tak w lesie 
Nie chrzęszcze idąc, gałęźmi nie łamie!  
Brańcy podnieśli opuszczone głowy, 
I gorącemi łzy48 spalone oczy. 
Aż z lasu tysiąc głów mignie dokoła; 
Za każdym dębem hełm świetny się błyszczy, 
Z każdéj gałęzi łuk napięty wstaje, 
I białe płaszcze świécą już z krzyżami.  
Porwane więzy; rękami, zębami 
Szarpią je brańcy, zrywają, zrzucają, 
Chwytają głównie z ognisk przygaszonych, 
Chwytają oręż od wrogów uśpionych. 
Krzyk powstał wielki, puszcza się rozlega; 
Wkoło krzyżaccy rycerze z łukami, 
Wkoło już ruscy Daniłła wojacy. 
Budzi się Litwa w pętach lub w skonaniu, 
Z mieczem na gardle, i litości woła, 
Brańcy swojemi wiążą ich pętami. 
Mindows się porwał, snem to jeszcze sądzi, 
Oczóm nie wierzy, krzyczy na bojarów. 
Ale w tym zgiełku nikt głosu nie słyszy; 
Nad głową strzały gradem polatują, 
Walą się drzewa i gniotą zbudzonych, 
Świszczą kamienie z procy rozpuszczonych, 
Błyskają miecze nad Litwinów szyją, 
Konie w ucieczce swych panów tratują, 
Ogniska zgasłe wiatr rozwiał széroko, 
Palą się jedni, jęcza i konają, 
Drudzy na próżno litości wzywają, 
Trzeci na próżno na swoich wołają, 
Aby ich zgarnąć do poźnéj obrony. 
A Mindows dopadł konia, i z bojary, 
Tnąc knechtów, lasem przecina się z niemi. 
Gonią go strzały, ludzie i kamienie, 
Osaczą razem, orężem ich zwali, 
Woła na swoich i pomyka daléj. 
I gonią znowu, opasują kołem, 
Lecz miecz Ryngolda stal jak drzewo płata, 
I lecą zbroje i głowy na ziemię, 
On znowu wolny, ku Litwie ucieka, 
A zanim jeszcze białe płaszcze lecą, 
I strzały świszczą. — Na próżno! na próżno! 
Mindowsa w polu nie złapiesz, Krzyżaku, 
Ani się mieczem dotkniesz jego głowy! 
Ale cóż Mindows z bojary swojemi, 
Gdy łup i wojsko w zasadzce zostało, 
Gdy z tłumów ledwie garstka przy nim ludu, 
Brańcy odbici, zdobycze porwane, 
A wojsko leży w lesie na dolinie? 
I stanął Mindows, i twarz zwrócił smutną 
Ku swoim. Jęki uszu doleciały, 
Krzyki go jeszcze na drodze dognały. 
Nie mógł ich słuchać, mścić się nie miał siły, 
Spiął konia, skinął, w Nowogródek leci — 
Lecz jak powrócić na Litwę, do swoich? 
Gdzie wojsko wielkie, gdzie jego rycerze? 
Gdzie łupy mnogie, których wyglądają? 
Mindows zsiniałą twarz osłonił szatą, 
I nocą wrócił w nowogródzki zamek. 
A ruskich brańców, co w pętach siedzieli, 
Nazajutrz wszystkich wycięli siepacze. 

XVI

Spójrzyjcie49, Mindowsli50 to na swym zamku 
Siedzi, jak braniec, smutny i znękany? 
Włosy mu wiater rozwiéwa bezładnie, 
Broda zczochrana, osłupiałe oczy, 
I szata na nim, jako wyszedł z boju, 
Zmięta, skrwawiona, uwalana błotem. 
A jednak siedém dni minęło temu, 
Jak padły w żmudzkich puszczach Litwy woje; 
Jeszcze Kunigas nie zasnął, nie spoczął, 
Jeszcze po swojem wojsku żal mu w duszy. 
Z okiem wlepioném w siniejące góry, 
Duma i targa szaty na swéj piersi, 
I wzywa Bogi, i dzień ten przeklina, 
Którego wyszedł w połocką wyprawę. 
Aż Marti żona podchodzi ku niemu, 
I tak go cieszy51 łagodnemi słowy — 
— Panie mój, przestań gniewu i rozpaczy; 
Nie pomści rozpacz, gniew wrogów nie zbije — 
Myślmy o zemście, lecz myślmy spokojnie. 
Mindows niedźwiedzią odwagę miał, siłę, 
Teraz mu trzeba rozumu lisiego. 
Daj wrogom z swego zwycięztwa52 się cieszyć, 
I zapal stosy, i zbierz wojska swoje; 
Nie zawsze jeden zwycięża, Mindowsie, 
A kto ostatni, ten lepiéj zwycięży. — 
— O, nie mów, Marti, rzekł Mindows surowo; 
Marna pociecha, kobiéce to słowo. 
Ty nie wiész, co to iść z zemstą i gniewem, 
A zwyciężonym powrócić do domu, 
Z sercem tak pełném rozpaczy i sromu53. 
Ty nie wiész, co być zmuszonym uciekać, 
Gdy ręka boju i krwi wroga pragnie, 
Życie mizerne jak łania ratować. 
Jest czego, Marti, rozpaczać bez końca — 
A woje moje — Litwa i Kurony, 
Leżą w Połocie, Dźwinie i na Żmudzi, 
Bez mogił, stosu, korzyści i sławy. 
O! czemum wilcząt nie podusił młodych, 
Czemum ich, Bogów posłuchawszy woli, 
Puścił, ażeby pojadły mi stada? — 
Mówił, i smutnie utopiwszy głowę, 
Znów patrzał kędyś na dalekie góry, 
Znowu rwał brodę i szaty rozdziérał, 
I zęby zgrzytał — krwawa łza mu ciekła 
Z spiekłego, gniewem spalonego oka. 
Aż Wojsiełk, dziecię, podchodzi ku niemu, 
I raczki białe na szyi zawiesza, 
I głaszcząc ojca, szczebioce, pociesza. 
A Mindows westchnął i odepchnął dziecię, 
W pierś się uderzył, wyleciał w podwórzec. 
W podwórcu słudzy kupami stawali, 
I cóś po cichu tajemnie szeptali. 
Okryty kurzem, błotem, w zdartéj szacie 
Goniec go spotkał i uderzył czołem. 
— Biada nam, krzyknął, biada Litwie całéj! 
Wróg ją pustoszy — Ruś niszczy i pali. 
Płoną już stosy, lecz palą się sioła, 
I lud ze strachem w lasy się rozbiega. 
Towciwiłł jechał do Rygi54 do Mistrza, 
Zbratał się przeciw nam z chrześcijanami, 
Przeciw nam zawarł z Ruskiemi przymierze. 
Ja wracam ztamtąd55. Panie! już nie tajna 
Zmowa na ciebie, spisek twych sąsiadów. 
Towciwiłł nie już Kiernowa po ojcu., 
Lecz całéj Litwy spodziéwa się dumny; 
Bogate dary przyniósł Inflantskiemu56, 
Dał mu się ochrzcić, drugi raz dla drużby; 
Mistrz mu już Litwę zdobyć obiecował57, 
On Mistrzu58 krajów odstąpić połowę, 
Żmudzi od Inflant, Jaćwieży, Podlasia — 
Kniaziu Daniłłu z Kijowa — pół Rusi. 
Kniaź Daniłł przysiągł z Wasylem59 przymierze — 
Już pędzą w Litwę, już łuny wśród nocy 
Świécą dalekie — Wchodzą nasze wrogi! 
Ratuj nas, panie! Daszże nas w niewolę? — 
Mówił, a wszyscy — Ratuj! — powtarzali. 
A Mindows ręce załamał, zębami 
Zgrzytnął, i posła nieszczęść popchnął nogą. —  
— Wstań! rzekł — O, jeszcze Litwa nie zdobyta, 
I jeszcze Mindows nie dźwiga kajdanów! 
Towciwiłł wcześnie przedał60 zwierza skórę, 
Zwierz jeszcze w lesie, ustrzelić się nie da — 
Zapalić stosy i lud mój gromadzić. — 
I wnet bojary na konie usiedli, 
I biegli, biegli w cztéry Litwy strony, 
W dziewięć pokoleń, lud wołać do boju. 
Ale już straszną wieścią porażony 
Lud sioła, chaty opuścił i grody, 
Chronił się w lasy przed hydną61 niewolą, 
Krył się za błota w niedostępne puszcze, 
Za rzek koryta, trzęsawisk zapory. 
Posłowie Kniazia wszędzie puste progi, 
Wszędzie znaleźli tylko ściany gołe. 
Lud ich nie słuchał; unosząc dostatki, 
Pędził się w bory, klęską wystraszony. 
Groźby bojarów, i kapłanów mowy, 
I gniew Mindowsa nie wstrzymał ich w biegu. 
Tak, gdy się stado rzuci w którą stronę, 
Pędzą się wszystkie za piérwszą, przelękłe, 
I dokąd idą, nie wiedzą; lecz lecą, 
A strach za niemi ognistą ich miotłą 
Pędzi daleko, aż padną znużeni. 
Z wstydem wrócili Mindowsa posłańcy: 
Garść ledwie ludu w nowogródzkim zamku, 
Przy Kunigasie wierna pozostała; 
A co dzień posły z straszną wieścią śpieszą, 
Jak ptak złowrogi z krakaniem przed wojną. 
Daniłł kijowski, Wasyl z Włodzimiérza, 
Chmurami62 ciągną na Litwę otwartą; 
Już na pagórkach Wołkowyska63 leżą, 
I gród zdobyty, wycięte załogi, 
Zdobyły Zdzitow64 i Mścibow65, co słaby 
Leży w dolinach, bez wałów i wody. 
Już podstąpili pod Słonima66 mury, 
I kniaź, co trzymał załogę zamkową, 
Uderzył czołem i otworzył wrota. 
O hańbo! ciągną na Mindowsa zamek, 
Na Nowogródek; dwa już wojska śpieszą, 
I jak dwie rzeki płyną przeciw niemu. 
Mindows policzył garstkę swego ludu — 
Nie wstrzyma zamek napaści Rusina; 
Nié ma czém67 wałów osadzić dokoła, 
Nié ma z kim w pole wynijść68 na spotkanie! 
I targał brodę, i przeklinał siebie. 
A poseł posła z straszną wieścią gonił, 
Nowemi klęski do serca uderzał. 
Jesienne zbiory poszły z płomieniami, 
Pola rozryte, spustoszone sioła, 
I lud kupami pędzony w niewolę. 
Nieprędko Litwa z klęski się podniesie, 
Nieprędko Mindows stać może do boju. — 
On pała zemstą, a woła pokoju — 
Pokój go nową może nadać siłą. — 
Jeśli przymierze odrzuci Daniłło, 
Mindows w bój pójdzie, aby poledz69 w boju, 
Aby nie widzieć hańby swéj i sromu, 
A ludu swego nędzy i niewoli! 
Z czołem od wstydu zlaném, krwawą twarzą, 
Mindows swych posłów wysłał do Słonima. 
Hardy Kunigas sam prosi pokoju, 
I zemstą serce choć się burzy srogą, 
Pokorę zmyśla, o przymierze prosi. 
I nie dość posłów, nie dość próśb pokornych, 
Mindows Daniłłu70 śle Wojsiełka syna 
W zakład, że słowa dotrzyma danego. 
Na próżno dziecię płacząc ręce k niemu 
Wyciąga drobne, wracać chce do matki, 
Na próżno Marti u nóg jego leży, 
Za dzieckiem błaga, by go w wrogów szpony 
Sam nie oddawał, własnéj krwi nie gubił. 
Mindows i płaczu Wojsiełka nie słuchał, 
Ani skarg matki, ani jéj przekleństwa. 
On chce pokoju, nie patrzy, czém kupi; 
Ojca by oddał za rok odpoczynku, 
By wojsko zebrać, lud zegnać do boju, 
Wyniszczyć wrogów — a do serca jego 
Płacz dziecka, matki łzy nie przemawiają. 
Wysyła posły — Skinął im, i rzecze — 
— Jedźcie do kniazia Daniłła ode mnie, 
Dajcie mu dziecię na zakład pokoju. 
Zawrzeć przymierze na rok, na pół roku! 
Dam mu co z Rusi, niechaj precz ustąpi. — 
Towciwiłł na mnie puścił te ogary! 
Chcą trzymać z Litwą, niech trzymają ze mną; 
Towciwiłł nigdy nie będzie tu panem! 
Ja go w proch zetrę! niech mój lud zgromadzę 
Ze mną przymierze weźmie Ruś na Lachy, 
Ja im przysięgi dotrzymam na Bogi, 
Ja zakładnika własne daję dziecię. 
Idźcie, zawrzyjcie pokój, jak możecie. 
Pokoju trzeba dla Litwy! a potém — 
O! potém sokoł71 znów wzleci wysoko, 
Kiedy obcięte odrosną mu skrzydła. — 
Poszli posłowie; dzień mija i drugi, 
Mindows na wieży siedzi i pogląda 
Na szlak daleko, zkąd72 wrócą posłowie, 
I ile razy tuman się podniesie, 
Serce uderzy, zaiskrzą się oczy. 
Ku wrotom zamku łakomie poskoczy. 
A tuman wiatry poniosą daleko, 
A posłów nié ma; dni długie się wleką, 
I nocy świécą łuny czérwonemi, 
I nowogródzcy drżą mieszkańcy grodu. 
Wróg bliżéj coraz, posły nie wracają. 
Trzeci dzień mija, z wysokiéj wieżycy 
Nie widać nawet tumanów w dolinie, 
Tylko śnieg biały jął kłęby wielkiemi, 
Wiatrem niesiony, rozścielać po ziemi; 
Okrył świat białą narzeczonéj szatą, 
Stanęły wody mrozami ujęte. 
Ziemia skośniała73 i błota stężały.  
A posłów nié ma, choć siedém dni mija; 
Mindows wciąż siedzi. — Z wysokiéj wieżycy 
Topi wzrok w białéj, dalekiéj przestrzeni. 
Cicho jak w puszczy! smutno jak w mogile! 
Ósmego ranka któś74 do wrót zapukał; — 
Poseł xiążęcy75, lecz któż by go poznał? — 
W łachmanach zdartych, w zwalanéj odzieży! 
Włos rozczochrany, kij i torba w ręku! 
Mindows naprzeciw posła swego bieży. 
— Swarno! gdzie syn mój, towarzysze twoi? — 
— Panie! rzekł Swarno, biada! wszystkim biada! 
Wróg się z pokoju urąga, z przymierza, 
Na Nowogródek wojsko jego zmierza. 
Wojsiełka Daniłł wysłał do Słonima, 
I w monastérze z popami osadził. 
Nas w Wołkowysku76 trzymali pod strażą. 
Jam jeden umknął; bijąc się lasami, 
Dopadłem tutaj. — Tamci schną spętani. 
Gdyśmy Daniłła obozu dognali, 
Szliśmy ku niemu z gałęzią zieloną: 
Twarzą na ziemię padliśmy przed kniaziem. 
Dziecię twe, panie, płacząc przed nim klękło! 
— Kniaziu! rzekliśmy, dość boju, krwi dosyć! 
Chciałeś, i Litwę zniszczyłeś po woli77! 
Mindows z przymierzem ku tobie przysyła, 
Chce ci być bratem, a w zakład pokoju 
Syna własnego, krew swoją oddaje. — 
Myśmy mówili, on dumnie twarz zwrócił, 
I słów nie słuchał. — Mindows chce pokoju, 
Rzekł, niech się ochrzci, niech odda Ruś całą. 
Z pogany bratać wstyd nam i sromota. 
Do Nowogródka pójdziem pokój robić. —  
Mówił, i tyłem od nas się odwrócił. 
Próżnośmy, leżąc u nóg, go prosili — 
Syna twojego wysłał z swym bojarem, 
Kazał go ochrzcić i postrzydz78 na mnicha; 
Nas, skutych w więzy, w wołkowyskim grodzie 
Trzymali Ruscy o chlebie i wodzie. 
Tak Daniłł twoich posłów uszanował! — 
A Mindows słuchał, nie dał gniewu znaku, 
Twarz swą odwrócił i zamruczał tylko — 
— Dobrze! niech idzie; mam lud, z ludem zginę! 
Bogi tak chciały, bym upadł pożyty79! — 
Lecz nic! rzekł, biegąc80 do swojéj świetlicy, 
Nie — Mindows jeszcze nie padnie przed niemi; 
Wyciągnę rękę, Zakonu przymierze 
Za kawał Żmudzi u Niemców zakupię. 
Wojskami jego Daniłła pobiję, 
A swojém potém wypędzę Krzyżaków. — 
Mówił i dumał o ognisko sparty — 
— Na jutro posły do Mistrza wyprawię. — 
Towciwiłł dał mu połowę Jaćwieży, 
Ja mu dam całych — jutro ich odbiorę! 
Przysięgi zechce — przysięgnę sto razy! 
Lecz niech mi wroga wyżenie81 z granicy! 
Pożąda darów, dam bogate dary, 
Pożąda ludzi, — wszystko — dla pokoju. — 
Rok tylko, Litwa spocznie, i gdy skinę. 
Znów wojsko zbiorę i moje odbiorę! — 

XVII

Nazajutrz, ledwie świt szary na niebie, 
Drzwi skarbcu Kniazia na oścież otwarto. 
Skarbiec Mindowy nie był jeszcze pusty. 
Trzy pokolenia kładły w niego łupy, 
A rzadko stary Dozorca wyjmował. — 
Drogiemi szaty uwieszone ściany, 
Świécił złotogłów, jaśniały purpury, 
Pawłoki kraśne, suknie srébrem tkane, 
Pasy z spięciami bogato kutemi, 
Z góry do dołu zawieszały ścianę. 
Daléj, futrami jeżyła się druga, 
Ruskich soboli pękami bez liku, 
Kuny drogiemi, lisy82, niedźwiedziami. 
Na lewo oręż połyskał bogaty, 
Tarcze kamieńmi83 wokoł nabijane, 
Gwoźdźmi złotemi, srébrnemi ubrane, 
U dołu ostre, by je wbić do ziemi, 
I jak za murem walczyć poza niemi. 
Zbroje świécące, miecze, których ręce, 
Jak gwiazdy niebios, na murze świéciły, 
Kołczany z skóry kraśnéj84 i złoconéj. 
Wpośrodku stosy naczynia złotego 
I srébrnych konwi, sztab ze srébra kutych, 
Leżały, stały w pół ściany wysoko. 
Beczki srébrnemi ujęte okowy85, 
Pieniędzy pełne, zabranych na Rusi. 
Ogromne bodnie86, z kruszcu wyklepane. 
Z wierzchem różnemi skarby nasypane — 
A któż policzy, co w Mindowsa skarbcu 
Bogactwa było? Co srébra? co złota? — 
Wpośrodku czapka xiążęca87 leżała, 
Z purpury szyta, perłami ubrana, 
Z dołu sobolem puszystym odziana, 
I znamię władzy, wielki miecz Ryngolda. 
Co go nie dźwignął pospolity człowiek, 
I laska drogim sadzona kamieniem. 
Rano, tajemnie, wszedł Mindows; za sobą 
Dwóch wiódł bojarów do skarbcu tajnego, 
Sam najbogatsze futra powybiérał. 
Najdroższą zrzucił purpurę ze ściany, 
Największe nogą odsunął naczynia, 
Sam misy srébrne odliczył ze stosu. 
— To, rzekł bojaróm, dla Mistrza są dary; 
Chciwy on, — złota nie popchnie od siebie, 
Dumny on, — posły pochlebią mu dumie. 
Idźcie ode mnie, wezwijcie pomocy. 
Rusin na gardle miecz mi chłodny trzyma. 
Piérwszy raz rękę podaję Mistrzowi, 
Niech mi pomoże, niech wojsko przysyła. 
Nie pożałuje, gdy Mindowsa zbawi. — 
Powiedzcie, co jest w skarbcu moim złota; 
Nigdy Towciwiłł nie widział go tyle. 
Powiedzcie, ile na Litwie jest ziemi; 
Towciwiłł dał im skórę, a zwierz żyje. — 
Ze mną przymierze Mistrza pobogaci — 
Niech przyśle lud swój, Mindows mu zapłaci. 
Idźcie — dzień i noc śpieszcie, bo wróg nie śpi, 
I choć go zima w pochodzie wstrzymuje, 
Coraz bliższemi świéci mi łunami, 
I coraz bliżéj do serca mi zmierza. — 
Bojary czołem Xięciu88 uderzyli, 
I szli, a niosąc z sobą dary drogie, 
Dzień, noc do Mistrza z poselstwem śpieszyli. 
Długo jechali, bo drogi zamiotły 
Śniegi i wrogi, i jak zwierz lękliwy, 
Puszczą i błoty89 sunąć się musieli, 
Aby nie spotkać Daniłłowych ludzi. 
A drogę gwiazdy wskazywały w nocy, 
We dnie zimowe, blade, zmarzłe słońce. 
Nieprędko wieże Marienburga grodu 
Ujrzeli czarno wyniosłe na niebie. 
Naówczas gałąź sośniny zieloną 
Niosąc przed sobą, do wrót kołatali. 
A świetny poczet był posłów Mindowy; 
Bajoras Swarno przodkował im stary: 
Siwe miał włosy, siwą po pas brodę, 
Łagodne czoło, spokojne spójrzenie90, 
Męztwo91 się z jego oka przebijało, 
A usty92 mądrość przemawiała stara. 
Swarno już przeżył wiele klęsk i boju, 
I wiele szczęścia, i niedoli wiele. 
Sam jeden został ze swojéj rodziny, 
Wzdychał za ojcy93 i za braćmi swemi, 
A życia nie miał za orzech dziurawy; 
I Swarno wszędy do niełatwéj sprawy, 
Gdzie męztwa trzeba, wymowy, rozumu, 
Gdzie się nie wahać, choćby dać i głowę. 
Za nim szedł Linko barczysty i silny, 
Ręka poselstwa, jak Swarno był głową. 
Postrach on wrogów, bo w boju ich miecie, 
Jak drzewa burza, jako łodzie morze. 
Z Pogezów94 rodu, znał pruski kraj cały, 
Drogi przez puszcze i brody przez rzeki, 
A gdzie zapukał do chaty wieśniaka, 
Wszędzie gościnę dali mu ochotnie, 
Bo brat był Prusom, choć wierny Litwinóm. 
Trzeci był Spudo, do boju i rady, 
Choć młodszy, stare miał serce i głowę; 
Ni go łagodne namowy uwiodły, 
Ni go pogróżki zastraszyć zdołały. 
Silny na rękę, nieraz bój z niedźwiedziem 
Skończył, przynosząc zdartą z niego skórę. 
Czwarty Wargajło, co dziesięćkroć może 
Posłował w Rusi, Prusiech95 i do Lachów. 
Nieraz pił nawet w namiocie Moguła96 
Kobyle mléko z bawolego rogu. 
On wszystkie świata miał w ustach języki: 
Z Niemcy97 ich dziką rozmawiał się mową, 
W Rusi z Ruskiemi, na Polsce z Lachami, 
Mówił jak swojak, a nigdy mu słowa 
Nie brakło jeszcze. I ludzie mówili, 
Że z ptaki nawet po ptasiemu gadał, 
Zwierzętóm dzikim wyciem odpowiadał, 
I wiódł na sidła samiczém wołaniem. 
Dziwny to człowiek; on, — poselstwa usta. 
Reszta składali posłuszne im ciało, 
I tak czynili, jak cztérech kazało. 
Orszak był świetny; sto koni żmudzinów 
Niosły posłańców, i dary, i sługi, 
I kiedy Swarno zatrąbił u bramy, 
Ledwie ostatni na most podjeżdżali. 
Kraciastém98 oknem, wilczemi ślepiami 
Niemiec się spójrzał99, otwor zaryglował, 
A sam poleciał w głąb zamku z pośpiechem. 
Długo posłowie przed wrotami stali, 
Długo na próżno trąbili, czekali, 
Aż z okna biały kaptur się wychylił. 
I druga głowa. — Po prusku pytali — 
— Czego chcą tutaj? po co przyjechali? — 
Wargajło naprzód skłonił nizko100 głowę, 
I rzekł im pruską pożyczając mowę: 
— Kunigas didis, Mindows nas posyła 
K wielkiemu kniaziu, waszemu Mistrzowi; 
Dary bogate niesiemy od pana, 
I słowa wielkie — pokoju i zgody. 
Prosim nas wpuścić z gałęzią zieloną. — 
Długo szeptano, zanim ich wpuszczono, 
Aż z brzękiem żelaz rozpadły się wrota, 
I Swarno wjechał naprzód, za nim drudzy. 
Legli obozem w podwórcu zamkowym, 
A starszych wwiedli do wielkiéj świetlicy, 
Kędy i dary zniesiono bogate. 
Było się Litwie101 podziwiać tam czemu, 
Bo choć tam złota, srébra nie widzieli, 
Ludzióm, orężóm, muróm102 się dziwili. 
Tam ludzie w szatach żelaznych chodzili, 
A to żelazo, jak liść cienki kute, 
Miękko na ręku, na nogach leżało, 
Zda się na każdy marszczek103 przystawało. 
Insze104 ich łuki, insze były strzały, 
Wszystko z żelaza, a w Litwie ostremi 
Kośćmi strzelali na wojnie rybiemi. 
I ludzi insza była tam postawa, 
Inszy ich język i inne oblicze, 
Inszy obyczaj niż w Litwie i Rusi. 
I gród ich cudny był; — tak się tam mury 
Cienkie a silne wspinały do góry, 
Tak okna w dziwne wyrzynane wzory; 
Błony105 jasnemi choć zakryte były, 
We wnętrze gmachu słońce przepuszczały. 
W środku sklepienie, jak niebo nad głową, 
Wysoko, śmiało gięło się w półkole, 
Żadną podporą nigdzie nie wstrzymane. 
Ściany różnemi jaśniały barwami; 
Tam drzewa na nich, tam zamki widziałeś, 
I ludzkie twarze zaklęte, milczące. 
Aż Linko patrzał na te cuda długo, 
I rzekł do Swarna — To duchy robiły, 
Człowiek by tego żaden nie dokazał. — 
Ale Wargajło kiwał siwą głową, 
Nic nie rzekł, ale niczém się nie dziwił. 
Dwóch w białych płaszczach szło ku nim rycerzy, 
I posłów z sobą do Mistrza wezwali; 
Bogate suknie posłowie wdziéwali, 
A sługi, niosąc Mindowsowe dary, 
Szli z niemi, kędy106 Mistrz ich oczekiwał. 
Na wielkiéj sali, gdzie widno107 jak w polu, 
Bo słońce okny wchodzi w nią wielkiemi, 
Farbując na nich promień w barwy różne, 
Mistrz w krześle siedział wysokiém, złoconém, 
W żelaznéj zbroi, przy mieczu bogatym, 
I w białym płaszczu, w złoconym szyszaku, 
Na którym czarne pióra powiéwały. 
Na piersiach czarny nosił krzyż na zbroi, 
Płaszcz drugim krzyżem znaczony na boku, 
Długi włos ciemny barki mu pokrywał, 
I broda gęsta na piersi spływała. 
Dokoła niego rycerze z mieczami, 
W białych też sukniach, z czarnemi krzyżami, 
Daléj zakonni bracia w czarnéj szacie, 
Niemieckie pany i knechtowie zbrojni. 
Weszli posłowie i skłonili głowy; 
Swarno chciał mówić, lecz litewskiéj mowy 
Mistrz nie rozumiał; Wargajło więc mądry 
Słowa starszego Niemcowi tłumaczył. 
— Panie! mówili, Mindows ci przysyła 
Dary, a z niemi przyjaźni ofiarę; 
Żąda on od was pokoju, przymierza, 
Sąsiedzkiéj zgody, sojuszu bratniego. 
Stańcie mu dzisiaj od Rusi w obronie, 
A on wam stanie, gdy k niemu skiniecie. 
Towciwiłł zdrajca zmówił się z kniaziami, 
Wojuje Litwę, bierze nasze grody, 
Z Inflant mu brat twój, kniaziu, dopomaga. 
Lecz cóż Towciwiłł dać wam, panie, może? 
Obietnic wiele, pokłony, nadzieje, 
Śpiéwa on pięknie, lecz nie zniesie jaja. 
Ubogie kniazię na Połocku siedzi, 
A Litwę kraje, jak swoją częstuje. 
Mindows jéj panem, bądźcie wy z nim lepiéj. 
Oto wam dary przysyła w zadatek — 
Da wam z swych skarbów, wydzieli z swéj ziemi, 
Tylko mu wroga spędźcie natrętnego. 
Towciwiłł pana swojego raz zdradził, 
I was on zdradzi, gdy siły nabierze. 
Mindows wam rękę daje, daje szczérze, 
A kto na wielkim Kniaziu się zasadził, 
Nie będzie wiary swéj w niego żałował. — 
Mówił, a Mistrz go wysłuchał spokojny, 
Dary on wdzięcznie od Kniazia przyjmował, 
Za przyjaźń bratnią od serca dziękował. 
— Cóż, rzekł, gdy Mindows poganin, przymierza 
Mieć z nim nie możem, prawa nasze bronią. 
Towciwiłł przyjął chrzest niedawno w Rydze, 
Brat nasz, i jego trzymamy jak brata. 
Nie wzgardzim dary, przyjaźnią sąsiada, 
Ale za wiarę tylko wojsko nasze 
Wyjść może w pole i bić się z wrogami. 
Znak, który widzisz na piersiach wyryty, 
Znak to jesl wiary i chorągiew boju; 
Gdzie on, — dłoń nasza, gdzie są insze bogi, 
Póki sił stanie, my tych ludów wrogi; 
A pan wasz, Mindows, uczciż krzyż ten święty? 
Zwali bałwany108? przyjmie chrzest z swym ludem? 
Naówczas oręż nasz jemu w obronie, 
I cały Zakon za Mindowsa staje. — 
Mówił, a posły milczeli; do ziemi 
Wzrok się ich skłonił, z głowy schylonemi. 
I stary Swarno po chwili odpowié. 
— Mindows nie wiedział warunków przymierza. 
Całemu kraju109 rzucić ojców wiarę! 
To jedno, co pójść w niewolę swych wrogów. 
Miałby się z ludem zaprzeć starych Bogów, 
Których dziadowie, pradziadowie czcili? 
Nie, Mindows tego nigdy nie uczyni, 
Choćby miał kraj swój postradać i życie! — 
— Wam to on mówił? — spytał Mistrz spokojnie. 
— Mówił?! rzekł Swarno — nie, nie mówił słowy110, 
Lecz trzebaż na to przestrogi i mowy? 
Możeż inaczéj Mindows odpowiedziéć? — 
Milczeli wszyscy. Mnich jakiś do ucha 
Szeptał Mistrzowi tajemnicze słowa. 
Długo Mistrz słuchał, potém odpowiadał, 
Zwoływał drugich, umawiał się, radził; 
A choć Wargajło nastawiał im ucha, 
Mówili jakimś językiem zza morza, 
Którego nawet i on nie rozumiał. 
Aż stała rada. Mistrz powstał i rzecze — 
— Dzięki za dary, ja sam z odpowiedzią 
Do Nowogródka jutro z wami śpieszę; 
Bezpieczneż drogi i pewne są szlaki? — 
A Linko rzecze — Nie bójcie się, kniaziu! 
Na moją brodę — lasami przejdziemy, 
I włos nie spadnie wam, nikomu z głowy. 
Jeśli jedziecie z słowami pociechy. — 
Śpieszcie, na Bogi, bo Rusin zażarty 
Na Nowogródek szarańczą się sunie, 
I nie czas może będzie posiłkować, 
Gdy tylko grodu zgliszcza zastaniemy! — 
— Jadę więc, Mistrz rzekł. — Daniłło do domu 
Pociągnął z łupem: głód i ciężkie mrozy 
Gnały go ostrzéj niźli wroga strzały. 
Teraz nie straszny, a gdy Mindows zechce, 
Nigdy Daniłło strasznym mu nie będzie. — 
Słysząc to posły, wznieśli ręce w górę, 
I Bogóm swoim dziękowali głośno, 
I kniaziu Mistrzu111 za dobrą nowinę. 

XVIII

Kto szlakiem leci do Mindowsa grodu? 
Jastrząb to leci czy białozor112 siwy? 
Czy krucy113 lecą, czy kawki i sroki? 
Bo czarno, biało i szaro migocą, 
Pstremi machając nad sobą skrzydłami. 
Nie białozory, jastrzębie i kruki — 
W białych to płaszczach Mistrz jedzie z Krzyżaki, 
A czarne suknie z białemi płaszczami 
Jak skrzydła wieją, wiatrem uniesione. 
I Mindows patrzy, a nie wié, czy wrogiem, 
Czyli114 mu jadą w goście przyjacielem. 
Ludem swym wały obsypał, a wrota 
Stoją zaparte drągami przed niemi. 
Aż stary Swarno przed Mistrza poskoczy 
I skinie swoim, że z drużbą115 Mistrz jedzie. 
Otwarli wrota. Sam Mindows w podwórcu 
Kniazia Andrzeja, dając rękę, witał. 
Rozkazał sługóm116, by ucztę gotować, 
I jak rodzonych Krzyżaków przyjmować.  
Rzekł, spełnion rozkaz. Wnet ogniska wielkie 
Niecą na zamku, beczki miodu niosą, 
I całe woły pieką się u ogniów, 
Dla knechtów, służby i Niemców drużyny. 
Nigdy tak Litwin wroga nie przyjmował. 
Dawniéj on mieczem Zakon mniszy witał, 
Dawniéj kładł stosy, by palić rycerzy; — 
Teraz najstarsze wytoczył im miody. 
Teraz im łapy opieka niedźwiedzie, 
Jelenią pieczeń przyprawia, szpik żubrzy; 
Teraz ich głaszcze, teraz im się kłania.  
Wielki Mindowsie! gdzież jest pycha twoja? 
Gdzie twa nienawiść, gdzie serce, co wczora 
Na widok płaszcza białego tak biło, 
Wznosiło ręce, lice czerwieniło? 
Gdzie duma twoja? Wróg pod dachem Kniazia, 
Mindows go raczy darami i słowy, 
Ledwie że przed nim nie uchyla głowy.  
Tak mówią starsi, bajoras, smerdowie, 
Ciężko wzdychają na Litwy niedolę. — 
Na to ci przyszło, Litwo ponękana, 
By twoje wrogi z tobą się bratali, 
My im pokorni nogi umywali! 
O Bogi Litwy! gdzie gniewna twarz wasza? 
Czy w niebo teraz, czy na inszą ziemię 
Patrzysz? Perkunie! Czy gniew twój nas karze 
Niewolą, gorszą niewoli sromotą?! — 
Tak mówią starsi, bajoras, smerdowie, 
Ciężko wzdychając na Litwy niedolę. 
A Mindows Mistrza uracza i gości; 
Na jego twarzy oznaki radości; 
Po prawéj Niemca przy sobie posadził, 
Bliżéj od ognia, na miękkiém wezgłowiu; 
Coś mu po rusku gada, szepcze w ucho, 
I dłoń podaje, i marszczy się groźnie, 
I znowu czoło jasno wypogadza. 
Patrzają Kruhlcy, dziwią się i smucą. 
— Kiedyż to Mindows tak był z Niemcem zgodny? 
On, co gdy dawniéj dotknął obcéj dłoni, 
Jak gdyby węża spotkał, rękę sciskał117, 
Gniew buchał słowy, gniew oczyma tryskał. 
I dzień tak cały razem z sobą siedzą, 
I drugi mija, jeszcze Niemiec w zamku; 
Trzeci się kończy, koni nie siodłają. 
A Mindows chodzi po swojéj świetlicy, 
Czoło namarszczył, brwi zsunął, wzrok wtopił, 
Duma głęboko, co mu Niemiec powié. 
W głowie przewraca, za serce się chwyta, 
I czasem ręką, jak gdyby odpychał, 
Miota od siebie, to znowu spokojny, 
Siedzi i duma. — Bajoras, kniaziowie 
Sami nie wiedzą, co w Mindowsa głowie. 
A Mistrz mu mówił, zaraz dnia piérwszego — 
— Kunigas! z tobą nie będzie przymierze, 
Póki ty w swojéj pozostaniesz wierze. 
Myśmy tu przyszli, by pogan nawracać, 
I krzyż wbić u was, połączyć was z sobą. 
Porzuć swą wiarę — wyrzecz się swych Bogów. 
My twoi, Kniaziu, bracia, sprzymierzeńce118. — 
Mindows się wzdrygnął i odskoczył zrazu. 
— Ja! to uczynić! niech zginę z mym ludem! — 
Mistrz umilkł, znowu — Nie będzie przymierza, 
Rzekł mu; — z pogany119 prawa drużyć120 bronią. 
Pójdziemy walczyć. Cóż zyskasz? Mindowe! 
Co roku będziem twą Litwę plądrować, 
Zwiążem się z Rusią, z wszystkich stron uderzym. 
Nie dziś, to jutro na Mindowsa tronie 
Siądzie Towciwiłł, naszym chrztem obmyty. —  
— Towciwiłł zdrajca — rzekł Kunigas w gniewie; 
On po mnie! Nigdy! prędzéj Świętą Rzekę 
Wróbel wypije; prędzéj dłonią morze 
Wyczerpie człowiek, niżli to być może! — 
— Sami widzicie, mówił Mistrz powolnie, 
Piérwsza wyprawa zbawiła121 was ludu; 
Zajęte miasta, rozbiegli się wszyscy, 
Syn twój u wroga; gdyby nie głód z zimą, 
Może dziś Daniłł byłby na tym zamku, 
Przy tém ognisku grzał się i ucztował! —  
Mindows wciąż milczał i brew marszczył czarną. 
— Patrzcie, Mistrz mówił, dokoła was krzyże, 
Dokoła wiara wszędzie Chrystusowa 
Kraje twe, panie, sciska122 i oblega. 
Wszędzie pogańskie skruszono bałwany; 
Kniaziowie złote włożyli korony, 
Pan nasz, papież ich rzymski błogosławił. 
I wszyscy, jedném związani przymierzem, 
Razem idziemy. — I cóż wasze Bogi? 
Alboż was w chwili nieszczęścia broniły? 
Bóg nasz jest większy, nasz Bóg, Bóg to świata, 
Jeden na wszystkich, a to Jego znamię! — 
I wskazał na krzyż, — wszystkie siły złamie. 
Nasz Zakon, Kniaziu, dowodem jest temu, 
Z czemeśmy123 przyszli, co dziś jest, co będzie. 
Czemuż się wasze Bogi nie broniły, 
Gdy w Prusiech124 końmi targano bałwany, 
Gdy święte gaje niszczyła siekiera? 
Lepiéj by było iść wam z całym światem, 
Nie przeciw światu targać się całemu, 
Samiście jedni pozostali w błędzie. 
Papież nasz, wiarę gdybyście przyjęli, 
Ześle obrońców, da wam przyjacieli, 
Na waszą głowę da koronę złotą, 
Taką, o jaką ruski Daniłł prosi, 
Jaką ma polski król, inni królowie. 
Bóg nasz da mądrość, bogactwo i siłę, 
Bóg nasz, — Bóg wielki, Bóg nasz, — Bóg jedyny! — 
— Słuchaj mnie, Niemcze! rzekł Mindows po chwili, 
A wiesz ty, co to wyrzec się swéj wiary? 
Jam się urodził w niéj, wyrósł, wychował, 
Wiara z krwią w ciele, po mych żyłach płynie, 
Wiara, to dusza, która żyje we mnie. — 
Znam Bogi moje; oni życie drugie 
Dadzą po śmierci, z ojcy125 w Wschodniéj Ziemi! — 
— To nasz Bóg daje, rzekł Mistrz, wieczne życie, 
A waszych Bogów kłamliwe są słowa. 
Widzieliżeście wracające duchy? 
Nieśliż wam ztamtąd126 nowiny dziadowie? 
Nasz Bóg sam zstąpił na ziemię strapioną, 
I sam swą wiarę na sercach zaszczepił. — 
Mindows go słuchał. — Nigdy! rzekł z rozpaczą. 
Lud mój za swoje da się posiec Bogi127, 
Lud ich nie rzuci, ja ich nie porzucę! 
On powié — Bogów opuścił — my jego. 
Stanę się nędznym żebrakiem, tułaczem, 
A Poklus128 ducha przez tysiączne wieki, 
Za straszną zbrodnię, w Pragaras129 piec będzie. — 
A dnia drugiego Mistrz u ognia znowu 
Wczorajszą począł z Kunigasem mowę. 
O! gdyby nie Ruś, gdyby nie strach wroga, 
Mindows by mieczem usta mu na wieki 
Zamknął, i przerwał nienawistne słowa. 
Teraz zwalczony milczał, słuchał Niemca, 
Choć jego słowa na duszę padały, 
Jako grad pada na pola złocone. 
Lecz wieczór, kiedy z rogiem miodu w ręku, 
Weselszy, śmielszy, o swoich wyprawach 
Jął mówić dawnych, o Ryngoldzie ojcu, 
Mistrz nie śmiał słowa wtrącić do rozmowy. 
Mindows by jego nie poszczędził głowy. 
Z Mistrzem był czarny mnich jego Zakonu; 
Mowę litewską dobrze on rozumiał; 
Christjan130 mu imię, był Mindowsa wieku, 
Ale go więcéj życie w murach zjadło, 
Niż boje Kniazia; bo lice miał blade, 
Twarz chudą, oczy głęboko zapadłe, 
I włos już siwy srébrzył się na skroni. 
Mnich był pokorny, cichy i łagodny, 
Nie znał on gniewu, nie namarszczył twarzy, 
Obelgi równo z łagodnemi słowy 
Przyjmował milcząc i schylając głowy. 
Już dnia drugiego on za Mistrza mówił, 
Często Mindowsa zaczepiał o wiarę, 
Jéj tajemnice, pochodnią wymowy, 
Objaśniał ciemnym oczom poganina. 
A Xiężna131 Marti, słuchając, wejrzenia 
Zwrócić nie mogła, ani ust otworzyć, 
Bo słowa jego szły prosto do duszy, 
I w niéj jak pieśni najmilsze dźwięczały. 
Kiedy Chrystusa malował im Boga, 
I śmierć męczeńską, i życia ofiarę, 
Ona płakała, przeklinając zbójców, 
Gdy Mindows dziko uśmiéchał się tylko. 
Nieraz on mowę przerwał Christjanowi, 
I chrześcijańskiemu132 urągał się Bogu; 
Naówczas Marti, w dół spuściwszy oczy, 
Jakby za męża swego się wstydziła. 
A Christjan, jakby nie słyszał słów jego, 
Znowu spokojny nawracać poczynał; 
Znów Marti oczy ku niemu się wzniosły, 
I podziwieniem, ciekawością tlały. 
Już dnia trzeciego Mistrz żegnał Mindowsa; 
Kunigas jeszcze nie puszczał od siebie. 
— Powiedz mi, rzecze, co będzie z przymierza? — 
— Przyjm naszą wiarę, Mistrz mu odpowiedział, 
Lud twój na wieki wybawisz i siebie. 
Patrz, wszyscy wkoło już się w krwi obmyli, 
Ty jeden jeszcze sam zostałeś z sobą. 
Przyjm wiarę naszą — ona daje siłę, 
Człowieka wznosi, niepożytym133 czyni, 
Uczy odwrócić i znosić niedolę — 
Wrogóm przebaczać. — Co? Mindows zakrzyczał, 
Wrogóm przebaczać?! O, zła wiara wasza; 
Przebaczyć! żeby z słabego się śmieli! — 
— Tak, przerwał Cbristjan; Bóg nasz, — Bóg dobroci, 
Krwawéj ofiary nie pragnie od dzieci, 
Chce szczęścia wszystkich, zgody i pokoju. — 
Bogi twe złe są, im z ludzi ofiary, 
Im krwi potrzeba — Perkun wasz najwyższy 
Jedną ma rękę zawsze w piorun zbrojną — 
Nasz ręce łaski, przebaczeń ma pełne, 
Nasz sam za lud swój na krzyżu umiérał, 
I w chwili zgonu zabójcom przebaczył. 
Kto wasze Bogi? — bezduszne bałwany, 
Ręki134 ludzkiemi, przez was samych kute; 
Nasz Bóg i wody, i te drzewa stworzył, 
Które wy czcicie. — O, nawróć się, panie! 
Tysiące ludu wyrwiesz z szpon złych duchów! — 
— A gdy się ochrzczę, wy mnie wspomożecie? 
I wrogów moich wygnacie ode mnie? — 
— Tyś nasz naówczas, rzekł Mistrz, my swą siłą 
Zasłonim ciebie, a ojciec nasz z Rzymu, 
Wszystkim swym synóm dotknąć cię zabroni. — 
I Mindows zamilkł, dumał niespokojny. 
— Cóż, rzekł, gdy wiarę mych ojców porzucę, 
Co lud mój powié, co rzekną sąsiedzi?! — 
Że Mindows zdrajca, odstąpił swych Bogów, 
I szyję poddał pod stryczek Zakonu. — 
— Nie! Mistrz mu Andrzéj, ty większy niż kiedy, 
Sławniejszy będziesz od swych przodków, panie! 
Wstyd prawdę rzucić, by się fałszu chwytać, 
Lecz nie wstyd błędy dla prawdy porzucać. 
Pomyśl o wielki, o mądry Mindowe, 
Jak na twém czole królewska korona 
Pięknie by, jasno nad Litwą świéciła — 
Jakbyś był wielkim monarchą i królem, 
Gdybyś szedł z nami, ze światem szedł całym. 
Cóżeś ty teraz? — Jak wyspa wśród morza, 
Sam we swych błędach, od ludów zachodu, 
Wiarą jak tamą i murem się grodzisz. — 
Na was, na pogan, jak na zwierzę dzikie, 
Z całego świata na wojny zwołują, 
A nikt wam ręki, przymierza nie poda! 
Ty zechcesz — skiniesz, i Litwa za tobą 
Pójdzie, jak poszła Ruś za Włodzimiérzem135, 
Jak Lachy poszli z królem Mieczysławem136. 
I tamtych królów naród błogosławi, 
Świat czci ich cały, kości ich wielbione 
W świątyniach leżą, przed Boga obliczem; 
Dusze ich stoją u Boga na niebie — 
W koronie światła, szczęśliwości, sławy! 
Tobie, Mindowsie, przystało być Litwie, 
Czém byli Rusi Olga137 z Włodzimiérzem, 
Polsce Dąbrówka138 z Mieczysławem królem. — 
Mówił Mistrz, Marti z siedzenia powstała, 
I nieruchoma pojąc się słuchała, 
A rękę męża podejmując z wolna, 
Mistrzowi z swoją w milczeniu podała. 
Mindows nie cofnął podanéj prawicy, 
A Mistrzu139 w oczach radość zabłysnęła. 
— Przyjmiesz więc wiarę? o litewski królu! — 
Spytał raz jeszcze. Marti powiedziała — 
— Przyjmiem ją, panie, przyjmiemy ją z ludem. — 
— Przyjmę, tak! przyjmę, rzekł Mindows Mistrzowi, 
By wrogi pożyć, położyć pod nogi, 
I zdeptać, zniszczyć, stratować, jak podłe 
Robaki, co mi duszę wyjadają. — 
Mnich Christjan klęczał, modlił się za pogan, 
Modlił się płacząc, by ich Bóg oświécił, 
I chęć im dawszy, dał władzę pojęcia 
Tajemnic wielkich, dał cnoty téj wiary. 
Wiedział jak ciężko rozstawać się z wiarą, 
Co głaszcząc wszystkie zwierzęce popędy, 
Dogadza zemście, rozkoszy nie broni; 
Wiedział, jak ciężko zwlec skórę, co wrosła 
Na duszy w latach siły i młodości. — 
Modlił się, wiedząc, że cudu potrzeba, 
Ufając, że Bóg da cud jego modłóm. 
A gdy wstał, twarz mu świéciła radością, 
Siły uczuciem, niebieską nadzieją. 
Jął im tłómaczyć140 wiary tajemnice, 
A Bóg go natchnął, że słowy jasnemi, 
Jak słońce w pół dnia, szedł prosto w ich dusze. 
Sam Mindows często ponury wzrok zwracał, 
I zadziwiony słuchał mnicha długo, 
A Marti w duchu już wiarę Chrystusa 
Przyjęła była — Jéj Christjana mowa, 
Nigdy się ciemną i długą nie zdała, 
Zawsze pragnęła; gdzie rozumu siły 
Słów nie dognały, serce zbiegło z niemi. 
I święte słowa przyjęły się w duszy, 
Jak ziarno w płodną rolę wyrzucone; 
Ledwie jéj łono obejmie nasienie, 
Krzew już zielony wybił się nad ziemię, 
Rośnie, rozrasta, ku niebu podnosi, 
I kwitnie barwy oczóm rozkosznymi, 
I owoc słodki ustóm ludzkim daje. 

XIX

W dwie strony lecą wieści rozczochrane: 
Jedna z posłami litewskiemi jedzie 
Na zachód, o chrzest prosić u papieża, 
I ludy wita braterstwem w Chrystusie; 
Druga po Litwie szérzy się, za sobą 
Niosąca postrach, łzy i narzekanie, 
Bo Mindows Litwie chce niemiecką wiarę 
Narzucić, stare ojców zwalić Bogi. 
Słyszy i drży lud, i z zgrozy truchleje, 
Słyszą i lecą z tą wieścią kapłani; 
A kędy141, stając na grobach olbrzymów, 
Ludy zwołają, by w nich wzbudzić wiarę, 
Wszędzie lud bieży z pałającą piersią, 
I klnie Mindowsa, Niemców i Krzyżaki; 
Na kości ojców, na ojców mogiłach, 
Świętą przysięgą wiąże się, że skona 
Wprzódy, niżeli uklęknie przed krzyżem. 
Daléj i daléj wieść na Litwę bieży, 
A kędy zajdzie, spokojność wyżenie142 
I łzy zostawia, strach zostawia blady. — 
A wejdaloci z wierzchołka kurhanów, 
Głosy wielkiemi lud z puszcz wywołują. 
Dymią się po wsiach ofiarne ogniska, 
Kozły ofiarne i kury padają. 
Krwią ich skropiony lud z obliczem smutném, 
Wraca się modlić Kobolóm swéj chaty. 
Jaćwież usłyszał o Mindowsa zdradzie, 
I Jaćwież przysiągł dać pod miecz niemiecki 
Prędzéj swą głowę, niż przed krzyżem skłonić; 
Pożegnał żonę, precz odepchnął dzieci, 
Porwał za oszczep, siedzi w chaty progu, 
I czeka walki, i Niemców wygląda. 
Na Żmudzi świętéj nigdy burza letnia, 
Co zwali lasy, wybije zasiewy, 
Tyle łzów143, jęku, strachu nie wzbudziła, 
Ile wieść straszna, że Mindows chrzest bierze, 
Że posły ciągną do Krewy144 za morze, 
Prosić, ażeby krzyż wbił ponad Litwą. 
Wstrzęśli się wszyscy, a starcy mówili — 
— Perkun nasz wielki, on spuści pioruny, 
I noga Niemców nie wyjdzie ze Żmudzi. — 
A wejdaloci szli rokując klęski, 
Strasząc ich głodem, wojnę powiadając, 
Ziemi trzęsienia, straszne wód wylewy, 
Burze, pioruny, na niewierne ludy. 
I drżeli wszyscy. Bajoras po zamkach, 
Kunigasowie, starszyzna, lud wiejski, 
Każdy drżał; wiary, którą wyssał z mlékiem, 
Nie chcąc do piersi przyrosłéj odrzucić. 
Tylko po zamkach na Rusi granicy, 
Od Lachów brzegu, od niemieckiéj strony, 
Starsi, co dawno z obcemi drużyli, 
Co żony sobie chrześcijanki brali, 
Jednakiém145 okiem na wszystko patrzali, 
Czekali, myśląc — co z ludźmi, to z nami! — 
Lecz nigdy jeszcze od stu lat nie było 
Tylu pobożnych u dębu w Romnowe, 
Tylu nad morzem u Znicza Praurimy, 
Tylu u brzegów świętych rzek i jeziór146, 
Tylu po starych gajach poświęconych, 
Nigdy się tyle ofiar nie składało 
W ręce kapłanów, nigdy u ołtarzy 
Tyle się ogniów dzień i noc nie tliło. 
Świątyń się mury tłumem opasały, 
U brzegów rzeki, pod wierzby staremi, 
Siedzieli starzy, nad Litwą płakali, 
Młodzi na ojców mogiły wchodzili 
I cienia dziadów na pomoc wołali. 
A burtynikas z gęślą od wsi do wsi 
Szli, wyśpiéwując swoje dajnos147 stare. 
Kędy się gęśla ozwała, co żyło, 
Biegło na głos jéj, jakby żegnać chcieli 
Pamięć lat starych, która w pieśni żyje! 
A Litwa była jak wielkie ognisko, 
Kiedy je wodą kobiéta zaleje; 
Na chwilę spadną płomienie, i czarny 
Dym się podniesie, zwijając kłębami — 
Wnet buchnął płomień silniejszy niż wprzódy. 

XX

Był w on czas w Żmudzi kunigas, Mindowsa 
Blizki148 pokrewny, Trojnata miał imię. 
Nigdy z innemi na stryjowskim zamku 
Chleba, w gościnie korząc się, nie prosił. 
Aniś go widział na wojnie z innemi 
U boku pana, na pańskim obozie. 
W lasach głębokich, jak zwierz przeżył dziki 
Młodość zieloną. Tylko na głos rogów, 
Ze swoim ludem sam jeden się gonił; 
Gdzie wojna była i krew lać się miała, 
Sokołem padał, odlatał sokołem149. 
Cudzéj nad sobą nie uznawał władzy, 
Nie cierpiał pana — on sam panem sobie. 
Nieraz Mindowsa szeptali dworacy, 
Że Trojnat z wojskiem nie idzie z innemi, 
Że na dwór jego bić czołem nie śpieszy. — 
Lecz on był wszędzie, gdzie rogi zagrzmiały, 
Dnia się nie spóźnił na pobojowisko. 
I Mindows dumę synowca150 szanował, 
Ani go na dwór ku sobie przywołał, 
Dani corocznéj nie liczył tak ściśle. 
Znać bał się — może kochał po kryjomu. 
A Trojnat żył tak zamknięty w swym grodzie, 
Dzieląc czas łowy, wojną, odpoczynkiem, 
Przed ogniem swoim dumając domowym, 
Lubiąc posłuchać burtyników śpiéwa151, 
Nieraz wieczory, nieraz nocy152 całe, 
Dumał na łokciu oparty, gdy siwy, 
Ślepy mu starzec nócił153 dziadów pieśni; 
A wówczas piersi wznosiły się w górę, 
Oko paliło, za oszczep porywał, 
Wstrzęsał154 rękami, zębami zazgrzytał, 
Niemców klnąc, Lachów, Tatar155 i Rusina. 
Lecz niczém jego dla Lachów nienawiść; 
Prędzéj by dłoń swą podał Tatarowi, 
Prędzéj Rusina ugościł wesoło, 
Niźli na widok Niemca się utrzymał. 
Jak psy żebraka, Niemca nienawidził, 
Czuł go z daleka i wstrząsał się groźny, 
Nie słuchał mowy, nie patrzał postawy, 
Dość mu, że Niemiec, ażeby był wrogiem. 
I Niemcy rękę Trojnata już nieraz 
Przez zbroje stalne156 na karkach poczuli; 
Nieraz on nowe grody ich popalił, 
Wyciął załogi i mury rozwalił, 
Nieraz ich w lesie wytropiwszy ślady, 
Napadł znienacka w pierwospy157 na braci, 
I krwawe łoże usłał dla uśpionych. 
A nigdy złapać nie dał się Krzyżakóm, 
Z zasadzek jak wąż uchodząc zpod158 trawy. 
Wielka też była Krzyżowych nienawiść 
Ku Trojnatowi; trzykroć z całą siłą 
Szli pod gród jego, trzykroć go palili. 
Zorali gruzy i potrzęśli solą; 
I trzykroć jeszcze wzniósł się zamek nowy. 
Jak gdyby szydząc z krzyżackiéj potęgi. 
Trojnat z połockiéj powrócił wyprawy 
I znowu dumał przy ogniu domowym, 
Gdy wieść, co Litwą biegła niewstrzymana, 
Na progu jego zamczyska upadła. 
— Mindows się Bogów litewskich wyrzeka, 
Mindows niemiecką przysiągł przyjąć wiarę. 
Zatrząsł się Trojnat i za miecz pochwycił, 
Łuk swój na plecy, procę wziął do pasa, 
Spalił ofiarę Kobolóm zamkowym, 
I konia dosiadł, i poleciał w Litwę. 
Po drodze pytał, bo wieści nie wierzył, 
A wszędzie płacząc lud mu odpowiadał. 
— Posły Mindowsa już poszły na zachód. 
Mistrz Andrzéj długo w Nowogródku gościł, 
Przyjazne dłonie z Mindowsem złączyli; 
Przyobiecał mu pomoc przeciw Rusi. 
Już mnichy159 idą po Litwie z krzyżami, 
Już palą dęby, święte łamią gaje, 
A z wierzchu bramy nowogródzki Kobol 
Upadł na ziemię i rozbił się w druzgi160. — 
Słysząc to leciał Trojnat prędzéj jeszcze; 
Piekło go w piersi, ręka silna drżała, 
A koń, co pana głos i myśl rozumiał, 
Jak jeleń sadził przez knieje i bory, 
Przepływał rzeki, na góry się drapał, 
Nie stanął spocząć, nie odwrócił głowy, 
Aż gdy stanęli u bramy zamkowéj, 
Zsiadł Trojnat, wstrząsnął zasępione czoło, 
Spójrzał161. Mnich czarny na podwórcu siedział, 
A wkoło niego gmin162 stojąc ciekawy, 
Słuchał spokojnie nauk nowéj wiary. 
W duszę Trojnata jakby Poklus163 rękę 
Zanurzył ostre utopiwszy szpony — 
Chciał ubić mnicha, — niepojęta siła 
W miejscu go wryła i rękę wstrzymała. 
Wtém starszy smerda czołem mu uderzył, 
I do Mindowsa prowadził świetlicy. 
Trojnat czarnego klnąc pominął mnicha. 
W progu komnaty Mindows stał ponury, 
I oczy ich się w milczeniu spotkały. 
Trojnat Kobola u drzwi próżno szukał, 
Nie znalazł, spójrzał, i za miecz u pasa 
Chwytając, groźno spytał Kunigasa. 
— Cóż to? czy Niemcy Litwę zwojowali? 
Czyś ty niewolnik, czy niemiecki sługa, 
Że czarnéj sowie hukać tu pozwalasz, 
Na swoim zamku, Kniaziu, w uszy twoje? — 
Nic nie rzekł Mindows, lecz okiem go zmierzył, 
I ręką dał znak, ażeby umilknął. 
— Milczéć nie będę, rzekł mu Trojnat dumnie; 
Słyszałem wieści, wieścióm nie wierzyłem, 
Chciałem sam ujrzéć, ujrzałem oczyma, 
Dotknąłem ręką — i jeszcze nie wierzę. 
Mindows więc wiarę swych ojców zaprzedał, 
Mindows się zakuł w złocone kajdany, 
Mindows to czyni! I lud swój, jak stado, 
W ręce rzeżnika, na śmierć zaprzedaje! — 
A Mindows jeszcze milczał uporczywy, 
Ciągnąc Trojnata, do środka świetlicy 
Weszli, a Żmudzin wciąż gniewny gardłował — 
— Na drzewo mnicha, co pod twoim bokiem 
Śmié lud od Bogów litewskich odwodzić; 
Ty wiész, ty na to pozwalasz, Mindowsie! 
Czyliś zapomniał, żeś syn Ryngoldowy, 
Czy krew niemiecka w twoich żyłach płynie? 
Czy matka twoja z psem się całowała, 
Gdy ciebie, zdrajco, na świat wydać miała? 
Tyś to, czy nie ty, niewolnicy synu, 
Nadziejo Litwy, nieprzyjaciół strachu — 
Mów, kto cię przywiódł na występek taki? — 
Mindowsa oczy już gniewem pałały, 
Już usta sine kołysząc się drżały. 
— Jam to, zakrzyknął, ja jeszcze Mindowe! 
A kto mnie nie zna, po ręku poczuje, 
Żem ten sam jeszcze, co mych braci pożył! 
Jam sprzymierzeniec Krzyżaków, a pan wasz. 
Jutro bałwany litewskie wywrócę, 
A kto niemieckiéj nie chce przyjąć wiary, 
Niech idzie z ojcy do Wschodniego Kraju, 
Starym się Bogóm ode mnie pokłonić! 
Jam to, Trojnacie, lecz nie pogan kniaziem, 
Królem litewskim Litwy chrześcijańskiéj. 
Wielki Bóg chrześcijan164 oświécił mnie z góry, 
Precz wygnał Bogi Litwy z duszy mojéj! — 
Mówił, a Trojnat do miecza się chwytał. 
— To prawda, prawda! wielkim krzyknął głosem, 
Prawda, żeś zdrajca, niewolnicy synu! 
Prawda i prawda, że cię Litwa cała, 
Zaprze jak wroga, jak obcego sobie, 
Prawda, że głową nałożysz przymierze! 
Spełnią się słowa i kara nie minie. — 
— Wziąść165 go i zabić! — zakrzyczał Mindowe. 
— Mnie zabić — mojéj krwi nie brakło jeszcze? 
Zawołał Trojnat — nowym Bogóm swoim 
Miłą z litewskiéj krwi chcesz dać ofiarę. 
Weź, zabij; po to przyszedłem do ciebie, 
Ażebym prawdę usłyszał z ust twoich, 
I śmierć z twéj ręki odniósł, bym najpiérwszy, 
Ojcóm twym poszedł twą zbrodnię zwiastować! 
Zabij mnie — alboż trudno ci krew swoją 
Przelać, wszak braci, wszak stryja zabiłeś, 
Wszak się na klęski, na zbójstwa rodziłeś, 
Wszak od Ryngolda stosu do téj chwili, 
Krew Litwy lałeś wodą bez ustanku. 
Zabij — Lecz słuchaj. — Litwa wre już cała: 
Dziś moja, jutro twoja padnie głowa — 
Jechałem, wszędzie płacz słyszałem tylko, 
Przysięgi na śmierć, spiski na twą głowę — 
Myślisz, że łatwo odwrócić od wiary? 
Patrz na te dęby, co stoją na wałach, 
Każ być sosnami; gdy się staną niemi, 
Litwa się ochrzci i rzuci swe Bogi — 
Myślisz, że łatwo odwrócić od wiary! 
Widzisz tę rzekę, co do morza płynie; 
Zawróć ją nazad, niech się w górę toczy! 
Myślisz, że łatwo spędzić gmin groźbami! 
Nie; my nie chcemy pokoju z Niemcami, 
Niemieckiéj wiary, niemieckiéj opieki! — 
A ręka, która tknie się naszych Bogów, 
Wprzódy niż one zwali się na ziemię: 
A głowa, co się przed krzyżem pochyli, 
Pod krzyżem krwawa upadnie z tułowu166. 
Ja dziś, a ze mną jutro Litwa cała, 
Do wrót twych będzie tą groźbą stukała — 
I przyjdą wszyscy: starce167, żony, dzieci, 
Piérwszy raz z prośbą, — ty wzgardzisz prośbami, 
Drugi raz z groźbą, — groźby nie usłuchasz; 
Trzeci raz z mieczem, — po twą głowę, Kniaziu! — 
Mówił — lecz w więzach ostatnie już słowa, 
Pieniąc się, skończył; bo na znak Mindowsa, 
Pętlę na szyję niewolnik narzucił, 
I ciągnął z sobą w ciemnicę głęboką. 
— Twoje proroctwo pełni się na tobie, 
Złowróżby168 ptaku, co mi śmierć zwiastujesz! — 
Krzyczał Kunigas. — Lecz miecz Ryngoldowy 
Nie tknie podłego niewolnika głowy — 
Jutro lud ujrzy obnażone ciało, 
Krukom na pastwę na wałach rzucone, 
A kto z groźbami wybierze się do mnie, 
Pójdzie się wprzódy z twym trupem poradzić. — 
Wrzał długo Mindows; i ledwie świt ranny, 
Słońce z kąpieli wschodzące zwiastował, 
Kunigas stał już przed wroty169 ciemnicy, 
A lud zwołany napełniał podwórzec. 
Czemuż tak nagle lice mu pobladło, 
Trzęsą się ręce, wargi posiniały.? 
Wściekle się rzuca i ludzi rozbija? — 
Czemuż tak szybko od zamkowéj wieży, 
Do swéj świetlicy rozjuszony bieży? 
Czemu nie każe zuchwalca ukarać? 
A lud powoli szemrząc nazad płynie?  
Trojnata nié ma, nié ma u wrót straży, 
Uciekli nocą, a w lochu na ścianie 
Stryczek pozostał tylko i siekiera.  

XXI

Gdzie Trojnat leciał? — po Litwie, po Żmudzi, 
Leciał na siwym koniu, w każdém siole 
Stawał, i ludzi zwoływał w gromady, 
Starców z siwemi głowy i brodami, 
Młodych i dzieci, i córki, i żony. 
I w każdém siole żal wielki rozpalał, 
I w każdém siole klął Niemców przed ludem, 
Jątrzył na mnichów, na Mindowsa zdrajcę — 
Do wrót każdego zamczyska zatrąbił, 
Za chleb gościnny płacąc im nadzieją. 
Za nim, jak w lesie za pożarem idą 
Płomień i dymy, szedł zapał, nienawiść — 
Mężczyzni170 oszczep smalili171 na Niemca, 
Kobiéty u nóg bożyszczów172 płakały, 
I kędy przeszedł, lud do walki wstawał. 
A Trojnat pędził, gdzie święte Romnowe, 
I stare dębu wznoszą się konary; 
Chciał przed Allepsem, uchylając głowę, 
Na bój śmiertelny wziąść173 błogosławieństwo; 
Zbliżał się, ujrzał wielkie ludu tłumy, 
Gwar, szum i krzyki usłyszał z daleka. 
Ponaglił konia i u murów stanął. 
Lecz się nie spodział takiego widoku; — 
W starém Romnowe Krzyżacy gościli, 
Konie ich piły z Świętéj Rzeki wodę, 
A przeciw dębu, w rozbitym namiocie, 
Mistrz Andrzéj z mnichy i pany174 ucztował. 
Trojnata twarz się krwią i łzami zlała, 
Miecz mu zastękał i ręka zadrżała, 
Zsiadł z konia, w tłum się mieszając zebrany, 
Patrzał i jęczał — Co tu Niemcy robią? 
Po co tu przyszli? Zkąd175 te Litwy tłumy? — 
I wejdaloci, jak żołnierz pobity, 
Pierzchają, włosy rwąc, targając szaty, 
Na ziemię bladą upadają twarzą, 
Płaczą i jęczą, i klątwy strasznemi 
Oczy Perkuna chcą zwrócić ku ziemi. 
— Ojcze! rzekł Trojnat, wstrzymując ewarte, 
Ewarte, co go znał od lat dziecięcych — 
I u was Niemcy! Czego lud się zbieżał? 
Na Bogi, powiedz, zkąd176 płacz ten i żałość? — 
— Widzisz, rzekł Kapłan, Bogi opuściły 
Litwę występną, skarały nas Bogi! 
Niemiec na Prusy stąpił jedną nogą, 
A drugą podniósł, oczekując chwili, 
Gdy na litewskiéj postawi ją ziemi. 
Chwila ta przyszła! Mindows zaparł Bogi, 
Dawno już kapłan z krzyżackiego grodu, 
Chodził do starca Allepsa tajemnie, 
Dawno już wieści szérzyły się straszne, 
Że Krewe wiarę swoją chce porzucić, 
Pójść służyć Niemcóm, ołtarze wywrócić! 
I nikt nie wierzył, tak jak nikt nie wierzy, 
Z pogodnych niebios że piorun uderzy. 
A prawda była!! Alleps zaparł wiarę, 
W Krzyżaków ręce dał święte Romnowe. 
Posłowie jego z białą laską biegli, 
I lud zwołali, nie na święto stare, 
Nie na ofiary! — na widok sromotny! — 
Mówił i płakał gorzką łzą ewarte, 
Oczy drżącemi zasłaniał rękami. 
Aż zpod177 namiotu wyszli w płaszczach białych 
Krzyżacy zbrojni, i szli pod dąb święty, 
Przed którym zgasły ołtarz wywrócony 
Leżał na ziemi i dymił resztami. 
Lud płakał wszystek, ręce załamywał, 
I kary tylko wyglądał od Bogów, 
Czekając, rychło zatrzęsie się ziemia, 
Rychło pioruny z nieba nań uderzą, 
Wyleje morze i słońce zagaśnie, 
I wichry wściekłe nad głową zahuczą. — 
A była cisza i jasna pogoda, 
I wpośród jęków górowały śpiéwy, 
Któremi chwałę Bożą opiéwali 
Chrześcijańscy178 mnisi, a szereg ich czarny, 
Z krzyżem szedł z wolna ku dębu179 świętemu. 
Tu Alleps stary, ze srébrzystą brodą, 
W sukni zakonnéj, na piersi krzyż biały 
Niosąc, szedł z niemi milczący i blady. 
Lud ujrzał Krewe i jęk się podwoił, 
I śpiéw zagłuszył, i popłynął w niebo, 
Jak gdyby z serca jednego wyleciał 
Przez jedne usta, tak silny, tak jedny! — 
Umilkły tłumy, siekiery błysnęły, 
Trzy razem dębu stary pień podcięły. 
Lud płakał milcząc, kiedy Bogów twarze 
Padły strzaskane na święte ołtarze; 
A gdy do końskich ogonów wplątane 
Perkuna, Pokla180, Atrympa olbrzyma 
Posągi, jęły wlec się po téj ziemi, 
Któréj świéciły opieką lat tyle, 
Padł wszystek czołem, i łzami swojemi 
Ziemię chciał obmyć, któréj Bogi tknęły. 
A dąb stał jeszcze, choć go stal niemiecka 
Ostremi zęby szczerbiła powolnie. 
Wtém okrzyk wielki nad ludu głowami 
Wzniósł się w powietrze, radośny181, zwycięzki182. 
Kapłan, co święte podrąbywał drzewo, 
Stał ranny. Ostrze nań się obróciło, 
I krew płynęła, a Litwa wołała — 
— Boga chciał zabić, boska moc skarała! — 
I mnisi stali w zdumieniu i trwodze, 
Aż jeden wyszedł, stanął wyżéj ludu, 
I rzekł, ku niebu twarz wznosząc natchnioną — 
— Chrystusie Panie! wspomóż sługi Twoje, 
Okaż, żeś prawdą — uczyń cud ludowi! 
W imię Twéj matki, ucznia najmilszego! 
Uczyń cud, Panie! Świętym krzyżem Twoim 
Żegnam tę ranę; niech niebieska siła, 
Co trędowatych, ślepych uzdrawiała, 
Na nas niegodnych zleje się — o Panie! — 
Modlił się klęcząc nad zranionym bratem, 
Aż rana krwawa zamknęła się sama. — 
Naówczas okrzyk dał się słyszéć drugi — 
— Wielki Bóg chrześcijan183, wielki Bóg — wołali. 
Wnet drudzy sami siekiery porwali, 
I z czarnéj kory obnażone drzewo, 
Coraz to szérszą szczerbą się rozwarło, 
Zachwiało — z hukiem padając na ziemię. 
— Tak padną wszyscy poganie, rzekł kapłan. 
Tak padnie wiara fałszywa, tak padną 
Wrogi bezsilne pod naszemi stopy!!! — 
I Niemcy wszyscy wesoło wskrzyknęli184, 
A Trojnat dopadł konia, i ze zgrozą 
W Litwę poleciał z krwawą łzą na oku.  
Kiedy Bóg prawdę śle na biedną ziemię, 
Żadna człowiecza moc jéj nie przełamie. 
Na próżno ziemscy przeciw niéj mocarze 
Stawiają mury, odgrodzą się wałem; 
Leci z powietrzem, lud ją wciąga z tchnieniem, 
Wysysa z mlékiem, we snach się nią poi, 
Nie znając, w duszy przeczuwa ją swojéj. 
I padną mury, wały się rozsypią, 
Prawda zwycięzka185 wejdzie ponad ludy! 
Bo Bóg śle prawdę, idzie siłą bożą, 
A przed nią króle, mocarze się korzą. 
Przed nią padają trupami zuchwali. 
I wejdzie wszędzie, i wszystko obali. 
Tak szła na Litwę Chrystusowa wiara: 
A choć ją chwasty zarosłą wiecznemi, 
Choć ją znalazła przed Bogi leżącą, 
Cześć i ofiary bałwanóm niosącą, 
Choć fałsz wiekami puścił w niéj korzenie, 
I wrósł na sercach, i zapełniał dusze, 
Życie przesiękło186 nim i tlało całe — 
Bóg chciał, Bóg skinął, i wszystko upadło: 
Bałwany konie rozniosły w doliny. 
Święte się gaje na ziemię zwaliły, 
A głowa wiary, Krewe chrztem obmyty, 
Szedł lud nawracać, niosąc krzyż na piersi. 

XXII

Pogodne niebo nad Litwą świéciło, 
A w Litwie pełno łez i płaczu było, 
Bo stare Bogi skruszył miecz krzyżacki, 
Bo starą wiarę z serc ich chciał wygonić. 
Już świętych gajów, jeziór187 i strumieni 
Czcić zabroniono — I ognie pogasły 
W świętém188 Romnowe, — na Dubissy189 brzegu, 
Kiernowskich190 świątyń zaparte podwoje, 
W Zantir191 krzyż wbity, ramiony czarnemi, 
Panuje z dala spustoszonéj ziemi. 
W Rikajoth ołtarz zburzyli Krzyżacy, 
Na Świntorozie Znicz pogasł odwieczny, 
I pusto, głucho; jak zajrzysz daleko, 
Płacz tylko widać, jęki tylko słychać. 
A na mogiłach, nocą, syny płaczą 
Wspomnienia ojców, których nie zobaczą; 
Kobole z chat swych schowali pod strzechy, 
Kryjąc się dla nich z ofiarą ubogą. 
A w Nowogródku dzień już wielki świta, 
Dzień chrztu, dzień sławy; na Mindowsa głowie 
Spocznie korona, którą Rzym mu skronie 
Ozdobił, miłym nazwawszy go synem. 
I pełen zamek rycerzy i gości, 
Niemców i mnichów: z dalekiego kraju 
Nieznane szaty, piérwszy raz zdumiały192 
Lud widzi, słyszy nieznane języki. 
A Mindows dumnie wzniósł głowę nad wszystkich, 
Z wesołém wrogów powitał obliczem, 
I dłoń im podał, którą bił niedawno. 
Niemcy, o zgrozo! patrzą jak panowie, 
Rozkazy dają, królują na dworze, 
Wszyscy posłuszni — bo srogie rozkazy. 
— Śmierć nieposłusznym! — rzekł Mindows ponuro. 
I mnisi szydzą z litewskiego ludu, 
Palcem, jak bydlę, Litwę pokazują, 
Wołają, patrzą, i jak zdechłe zwierzę, 
Nogą popchnąwszy, zewsząd opatrują. 
Lecz w sercu Litwy jest nienawiść jeszcze, 
Jest zapał jeszcze, tleje ogień skryty. 
Biada wam, mnisi, co niosąc krzyż boży, 
Duchu Bożego na sercu nie macie. 
Biada wam! Bóg się zaprze sług niewiernych, 
I pokalanéj nie przyjmie ofiary. 
Mistrz Andrzéj siedzi z Mindowsem w świetlicy, 
A podle niego, na ławie, pisarze 
Na skórach białych piszą jakieś słowa, 
Które im Krzyżak cedzi od niechcenia. 
Piszą i piszą — Mindows zamyślony 
Słucha, nie słyszy, bo słów nie rozumié. 
Patrzą świadkowie, pismu się dziwują — 
A co w tém pismie193, oni nie pojmują. 
Mistrz Andrzéj chytrze, szydersko się śmieje, 
Niekiedy spyta Mindowsa nawiasem, 
I znowu słowa pisarzóm swym rzuca, 
Jak gdyby kości dla psów wygłodniałych. 
— Daliście wiele, rzekł na koniec, Kniaziu: 
Żmudź całą, Karszow i Wejzeńskie włości, 
Wangę, Szaławją, lecz na cóż to liczyć? 
Dzięki wam, Kniaziu! Zakon za twą duszę 
Wiecznie się modlić, wspominać cię będzie. 
I warta darów królewska korona, 
Błogosławieństwo od ojca papiéża. 
Na domiar darów, jeszcze daj nam jedno — 
Macie dwóch synów, Ruklę i Repikę, 
Trzeci w zakonie u Rusi, nie liczę, 
Bo umarł światu i oddał się Bogu. 
Kto wié, co leży w czarném czasu łonie? 
Kto wie, jeżeli zamrzecie bez dzieci? — 
Mindows się porwał — Co, Mistrzu, mówicie? 
Bez dzieci!!! przecie synów dwóch u boku — 
— Bóg to wié jeden, co wam przyszłość chowa. 
Tém bardziéj, niczém obietnica wasza; 
A dowód serca ku nam pozostanie — 
O serce tylko chodzi nam, o panie! 
Powiémy ojcu naszemu papiéżu194 — 
Patrz, jak syn młodszy kocha swoich braci — 
Patrz, pisze, jeśli bezdzietny dni swoich 
Dokona w Bogu — dziedzictwo nam całe 
Zostawi swoje, byśmy Bożą chwałę 
Mnożyli po nim, i wiarę krzewili. 
Mindowsie, Królu! — daj nam dobre słowo. — 
Wzgardliwie Mindows twarz swoją odwrócił, 
I ręką machnął, jak gdyby się godził. 
Wnet Mistrz pisarzu195 nieznanemi słowy 
Jął sypać gęsto, długo, i pod pióry 
Sczerniała skóra. Jak ziarna na rolę, 
Padały słowa, przyszłością nabrzmiałe. — 
A Mindows milczał, na wszystko zezwalał. — 
Co mu się stało? Niepojęta zmiana! 
Mindowsże196 to był, wróg Niemców zajadły, 
Mindows, co Prusy pustoszył od młodu, 
Co Kurów sobie pociągnął od wiary, 
I nowe stawiał po zgliszczach ołtarze? — 
Onże197 to teraz kornie schylał głowę, 
I rękę, co go cisnęła, całował?? — 
Południe było, a niebo pogodne, 
Czyste, nad grodem Krywiczan świéciło. 
W dolinie tłumy zebrane szemrały — 
Litwy bajoras, kunigas, smerdowie, 
Prosty lud, gwałtem z starych puszcz przygnany, 
Czekał chrztu, którym pokropić go miano. 
W godowych szatach nawróceni stali, 
Lecz smutne twarze, od wstydu czerwone, 
Na ziemię patrząc, posępnie spuszczali. 
Wpośród nich mnisi chodzili, co słowy 
Niepojętnymi dla tłumu mówili. — 
A miecz krzyżacki i krzyżackie zbroje, 
Gęsto błyskały nad zwalczonych głowy. 
W środku wysoko usłane siedzenie 
Dla Króla Litwy i Królowéj stało — 
I ołtarz przed niém, nad którym krzyż złoty, 
Świécił odbitym słonecznym promieniem. 
Ze wrót zamkowych wyszedł szereg długi, 
I wił się jak wąż złoty po dolinie, 
Aż sparł o stopnie królewskiego tronu. 
Na tronie z Martą siadł wielki Mindowe, 
Na prawo Andrzéj Mistrz Krzyżacki staje, 
Dokoła w strojach świetnych Marszałkowie, 
Starsi Zakonu, i Henryk Chełmiński198, 
I arcybiskup Rygi, i mnich Christjan199. 
Powstał nareście200 Mistrz i czytał zwoje, 
Zamorskich krajów językiem pisane, 
A wszyscy stojąc w milczeniu słuchali, 
I jedni tylko wiedzieli Krzyżacy, 
Co ojciec z Rzymu napisał do syna. 
Biskup wnet Henryk do chrztu stał ubrany, 
Mistrz wiódł Mindowsa i Marti Królowę, 
Przed ołtarz święty, do łask bożych zdroju. 
Lecz próżny obrzęd — gdy uchylał głowę, 
Sercem niezgięty, stał jeszcze Mindowe 
I nie pojmował znaczenia téj wiary, 
Któréj wyznawcy zostawał imieniem — 
Stał, dziko patrzał, szemrał przysiąg słowa, 
A wzrokiem tonął w dalekiéj przestrzeni, 
I myślą tonął w przyszłości pochmurnéj. 
Lecz nie tak Marti białą wzięła szatę, 
Ona i duszę czystą nią okryła, 
Ona na krzyż ten z przestrachem patrzyła, 
I kiedy głowę schylała przed Bogiem, 
Duszą upadła przed Jego obliczem. 
Mindows znów wstąpił na tron swój złocisty, 
Przed którym teraz tłum się cisnął ludu. 
Bajoras i czerń201 kropiono i chrzczono, 
Sześćset głów chrześcijan202 z pogan uczyniono, 
Lecz chrzest tak padał na zamknięte dusze, 
Jako deszcz pada na skały wysokie, 
I spływał po nich, nie dawszy im życia. 
Posłuszni stali do świętych obrzędów, 
Z pogańskiém sercem, z starą pogan duszą, 
Milcząc ponuro, poglądając dziko. 
Niejeden oczy gdy podniósł na mnicha, 
Szukał na próżno oręża przy boku, 
Procy u pasa macał niecierpliwy. 
Nie było w tłumie radości okrzyków, 
Gwarów wesołych, rozjaśnionych twarzy — 
Długie milczenie wisiało nad niemi, 
Tęsknota skrzydły tuliła szaremi. —  
Znów do Mindowsa wstąpili kapłani, 
I poświęconą nieśli mu koronę; 
Berło błyszczące w prawicę mu dali, 
Olejem świętym czoło pomazali, 
Błogosławionym mieczem przepasali. 
Lud patrzał na to i milczał zdumiony, 
On miecz pojmował, nie pojął korony. 
Wtém spójrzą w górę, — ujrzeli nad tronem, 
Jak kruk się czarny unosił powolnie, 
Krakał złowrogo, długo toczył wkoło, 
Ozwał się jeszcze i pociągnął w lasy — 
I przyleciała kukułka i siadła, 
Siedémkroć, siedząc, smutnie zakukała, 
Jakby za siedém lat śmierć zwiastowała, 
I nie widzieli wróżb mnisi, rycerze, 
Którzy Christjana203 biskupem święcili, 
Nie widział Mindows, co dumnie piastował 
Ciężką koronę na wzniesionéj głowie — 
I nie widziała Marti, któréj dusza 
Radością nowéj wiary zajaśniała; 
Ale lud widział i szemrał po cichu, 
I pluł na wróżby i patrzał zpode204 łba 
Na Niemcy, Króla, ołtarz i biskupa. 
Wtém wstrząsł się Mindows, i z czoła korona 
Padła na głowę Mistrzu205 Andrzejowi, 
Padła i ciężko skronie mu zraniła, 
I wpół rozbita na ziemię stoczyła. 
Pobledli wszyscy; — lecz już czas na ucztę, 
Znowu sznur długi do zamku się ciągnie; 
I idą wszyscy w podwórce, gdzie stoły 
Czekają gości, gdzie pod namiotami 
Stary miód złotą wyléwa się strugą. 
Pusto na tronie i pusto w dolinie, 
Tylko kruk znowu krąży ponad niemi 
I kraka, skrzydły żeglując czarnemi — 
Kukułka kuka, a peleda206 z lasu, 
Jak dzwon żałobny, wolno się odzywa, 
I psy Mindowsa smutnym wyją głosem. 

XXIII

Jak dawniéj rzeki do morza się toczą, 
Juk dawniéj morze bije się o brzegi, 
Jak dawniéj niwy zieloność przybiéra, 
I drzewa szumią, i ptacy207 śpiéwają, 
Jak dawniéj Litwie wschodzi roku ranek, 
Wiosna zielona z wieńcami na głowie, 
Jak dawniéj śpiéwa kukułka na lesie, 
I sokoł208 biały toczy pod chmurami, 
I sroki siedząc na płotach szczebiocą! 
Jak dawniéj wszystko — a Litwa nie stara, 
Inne w niéj wszystko — bo inna w niéj wiara. 
Bogi, upadłe na ziemię, nie wstały, 
I wejdaloci w tłumach zaginęli, 
I świątyń mury mchem obrosłe stoją, 
I wywrócone nie dymią ołtarze. 
Wąż tylko, dawny mieszkaniec podziemia, 
Z starą raupuże209 w swojéj został chacie, 
Ostatni z dawnych Litwy Bogów żywy. 
Nié ma świąt starych na Litwie wesołych, 
Nié ma Kobolów ponad chaty drzwiami, 
I krew ofiarna nie leje się więcéj. 
A Litwin smutno spoziéra i wzdycha, 
Wspomina lata niedawno ubiegłe, 
I nad drewnianym pługiem zamyślony 
Stoi na polu, łzę ręką ociéra, 
Na swoich dziadów mogiły spoziéra, 
I myślą z niemi pobratać się leci, 
On, co ich więcéj nigdy nie zobaczy, 
Bo im zaparte wrota chrześcijan210 raju. 
Na miejscu świątyń czarne stoją krzyże, 
Które ze strachem pomijają ludzie. 
I stary tylko sigonota211 czasem 
Siądzie na zgliszczu, wyciągając rękę, 
W imię dawniejszych Bogów o jałmużnę 
Prosząc przechodnia bojaźliwym głosem. 
Smutno na Litwie, jakby po potopie, 
Co wszystko stare pochłonął z wodami, 
I uniósł w bezdnie do przeszłości morza. 
Smutno na Litwie; i pieśni smutnemi, 
Stary burtynik przeszłość przypomina, 
A śpiéw mu płynie jak jedno westchnienie, 
Jakby jęk jeden, jakby ciągłe łkanie. 
Smutno na Litwie: Krzyżak od Mindowy, 
Za kawał złota, co mu ciśnie skronie, 
Wziął żyzne włości, poddanych tysiące. 
Już nowe grody na Litwie powstają, 
I czerwonemi mury się podnoszą; 
Dumnemi szczyty wybiegły do góry, 
Jak duszą chciwą Krzyżak nad sąsiady212. 
I nie dość Niemcóm w tych krajach panować, 
Które im na łup odrzucił Mindowe, 
Gdzie lud krwawemi milcząc płacze łzami, 
Nie dość im co dzień głębiéj miecz zapuszczać 
W łono litewskie; najpiękniejsze ziemie, 
Jak owoc z drzewa otrząsać dla siebie, 
Nie dość, że co rok szérzéj się rozsiedli, 
Że co rok słabszy Mindows, powolniejszy, 
Oddaje więcéj poddanych i kraju, 
Nie dość — panują jeszcze w pańskim dworze, 
Piérwsi nad wszystkich. Mistrz rozkazy daje, 
Mistrz szydzi z Króla, grozi mu, i nieraz, 
Widziano w Litwie niemieckich rycerzy 
Dumnie goszczących, jakby w swoim domu. — 
Coż Mindows? czyli zardzewiał do boju? 
Czy czarownego dali mu napoju, 
Co siły wziął mu i męztwo213 osłabił? 
Czy wstydu swego i hańby nie widzi? 
Czy ludów swoich jęczenia nie słyszy? 
Czy tak mu dobrze w krzyżackich okowach, 
Jak źrebcu214 w stajni, przy niepróżnym żłobie? 
Czyli zapomniał na Ryngolda ojca? 
Czy się już nigdy w duszy poganina, 
Nie ozwie dawna młodych lat piosenka? 
Coż Mindows?? Mindows na swym zaniku siedzi, 
Złotą koronę zamknął w skarbcu swoim, 
Zniewagę swoją w głębinie swéj duszy; 
Milczy i duma, i pokorny słucha 
Co dzień dumniejszych, silniejszych Krzyżaków: 
I nieraz jeszcze śle im złote dary, 
Starszemu w Rydze i w Marij-grodzie215, 
Z darami śle im miłéj drużby słowa, 
I milczy, siedzi, i spokojny duma; 
A kiedy spójrzy na bojarów twarze, 
To czoło zmarszczy i oczy odwróci, 
Bo każda twarz mu wyrzutem milczącym, 
Bo z ust się każdych przekleństwa spodziéwa. 
I w nocy cichéj huknienie peledy216, 
Krakanie kruka strachem go przejmuje, 
Na drzwi skrzypnienie z siedzenia się zrywa, 
Miecza od pasa i ręki od miecza 
We śnie nie zdejmie. I sen mu powieki 
Tuląc, udręcza, na piersi usiada, 
A jak sęp piersi szarpie, drze i krwawi. 
I milczy, siedzi, słucha niespokojny, 
I śle podarki Mistrzu217 krzyżackiemu, 
A nad swym ludem, jak nad pardew218 stadem, 
Wisi jastrzębiem z rozpiętemi skrzydły, 
Ze krwawém okiem i ostremi szpony. — 
Łzami cichemi lud przeszłości płacze219, 
Z pokorą nagiął zakrwawioną szyję, 
Po któréj Krzyżak szydząc stąpa dumny — 
I milczą wszyscy, patrzą i czekają; 
A burtynicy starą pieśń śpiéwają, 
Wywodząc z piersi spleśniałe wspomnienia. 
Śpiéw ich cichemi kończy się proroctwy — 
— Dawna nam wiara, dawne czasy wrócą. — 
I lud powtarza wzdychając — powrócą. — 
Lecz próżno czeka i patrzy daleko — 
Bo nic nie wraca — tylko Krzyżak leci, 
I płaszczem białym, złotą zbroją świéci! 
A w nocy ciemnéj, nieraz na mogiłach, 
Lud się gromadzi, by ojców wspominać. — 
Nieraz tam stare bojary się schodzą, 
I kunigasy razem z czernią220 płaczą — 
Nieraz wieść głucha wpośród nich upadnie, 
Jak kropla rosy — Ale wejdzie słońce, 
I rosa — nazad do nieba powróci. — 
Smutno na Litwie, bo Niemiec w niéj panem, 
Smutno, bo Mindows, nie Mindows już stary, 
Nie syn Ryngolda, — Niemców wychowaniec, 
Niemców niewolnik, co lud swój zaprzedał 
Za garstkę złota — za pokoju chwilę. — 
Jak dawniéj rzeki do morza się toczą, 
Jak dawniéj morze bije się o brzegi, 
Jak dawniéj niwy zieloność przybiéra, 
I drzewa szumią, i ptacy śpiéwają. 
Jak dawniéj Litwie wschodzi roku ranek, 
Wiosna zielona, z wieńcami na głowie, 
Jak dawniéj śpiéwa kukułka na lesie, 
I sokoł biały toczy pod chmurami, 
I sroki siedząc na płotach szczebiocą — 
Jak dawniéj wszystko — lecz Litwa już inna, 
Z Litwy uciekły, — swoboda, wesele! 
Dla Niemców teraz otwarta gospodą, 
Dla Niemców niwy w zieloność się stroją, 
Pola złotemi powiéwają kłosy, 
Dla Niemców zdroje czystéj wody płyną, 
Ptacy śpiéwają, gaj cienisty szumi — 
I wszystko dla nich — Litwa dla nich cała, 
Służebną dziéwką Zakonu została!! 

XXIV

Płynęły lata; próżno Litwin patrzał, 
Nic na gościńcu nie widać mu było; 
Na próżno czekał i zemsty, i boju, 
Karmił się wieścią, nadzieją fałszywą — 
Dziś przyszła, jutro wiater ją odnosił, 
A zawsze Krzyżak Mindowsa był panem, 
A zawsze Mindows Krzyżaka był sługą, 
A zawsze stękał lud w jarzmie na karku. 
W Trojnata zamku smutek, cisza głucha; 
Trojnat się więcéj z Żmudzi nie wychylił, 
Rozpuścił sługi i pochylił głowę. 
Siedział u ognia martwy, nieruchomy, 
Czekał, wyglądał, rychło stos położą, 
Poślą do ojców, do Wschodniego Kraju. 
Więcéj on nie był na Mindowsa dworze, 
Więcéj się z swego nie wychylił grodu. 
Dokoła Żmudzią Krzyżacy owładli, 
I on dań płacił i cierpiał, że z okna 
Krzyż widział, wbity na staréj mogile, 
Czerwony zamek na świątyni zgliszczu, 
I miecz zardzewiał i łuk się rozciągnął, 
I procę myszy pogryzły w kawałki. 
On nie wziął więcéj ni miecza, ni łuku. 
Nawet na łowy nie wyszedł z zamczyska — 
I nikt go więcéj nie widział na Litwie. 
Stary burtynik, towarzysz od młodu, 
Z nim razem tylko pozostał na zamku; 
On mu pieśniami wskrzeszał świetne czasy, 
On życie jeszcze nadzieją w nim trzymał, 
On ciężkie dzisiaj przeszłości wspomnieniem 
Goił, zmazywał; i Trojnat w milczeniu 
Słuchał Nergesa, a gdy głośniéj kiedy 
Zaśpiéwał pieśni boju i zwycięztwa221, 
Zaśpiéwał śpiéwem jaśniejszéj przyszłości, 
Naówczas Trojnat przez okna otwarte 
Wskazywał nowy Niemców gród czerwony. 
Wskazywał miecz swój, rdzą czarną okryty, 
Na łuk rozpięty, rozsypane strzały, 
I choć nic nie rzekł, Nerges go rozumiał. 
— Umrzéć nam tylko, Trojnat mawiał smutnie; 
Więzy za twarde, nic ich nie pokruszy. 
Niemcy nam w środek wpili się do duszy, 
Oni panami i Litwy, i Żmudzi — 
Kto wié, dziś może lub jutro starego 
Pana téj ziemi, zpod222 dachu na słotę 
Krzyżak wygoni z kijem za jałmużną. 
Kto wié, czy przy tém ognisku ja długo 
śmierci wyglądać i konać tak będę! 
O, biada Litwie, Żemajtys, Kuronóm! 
Obcy pan nasze dziedzictwo najechał. 
Cóż jemu Litwa? czém on jest dla Litwy? 
Ona mu polem boju i gonitwy — 
On dla niéj wilkiem — z struchlałego stada, 
Głodną paszczęką po jedném wyjada, 
A resztę chowa na ucztę jutrzejszą. 
Biada nam, biada! Bodajby, Nergesie, 
Prędzéj powieki zamknąć i nie widziéć 
Hańby dzisiejszéj, jutrzejszéj niewoli! — 
— Posłuchaj, Nerges stary odpowiedział, 
Bogi są wielkie; człek dziś tylko widzi, 
A jutra nie zna, jutro w Bogów dłoni. 
Biada, kto z strachu kona bez nadziei — 
Słuchaj, kunigas, piosnkę ci zaśpiéwam. — 
Nerges łuczynę223 do ognia dorzucił, 
Rogiem się miodu pokrzepił do śpiéwu, 
Starym u nóg swych leżącym ogaróm224 
Pogłaskał drżącą ręką łby wzniesione. 
Wziął swoją gęślę, i Jaćwieżów mową 
Taki śpiéw kniaziu Trojnatowi nócił225. 

XXV

  1. jaćwiezki — dziś popr. pisownia: jaćwieski. [przypis edytorski] ↩
  2. powróciemy — dziś popr. forma: powrócimy. [przypis edytorski] ↩
  3. dziadóm — dziś popr. forma C. lm: dziadom. [przypis edytorski] ↩
  4. Dźwina (brus. Дзьвiна, łot. Daugava) — rzeka na terytorium dzisiejszej Rosji, Białorusi i Łotwy, płynie przez Połock, Witebsk i Rygę. [przypis edytorski] ↩
  5. Połock — miasto u ujścia rzeki Połoty do Dźwiny, dziś w płn. części Białorusi. Warownia wspomniana w dokumentach od IX w., w średniowieczu stanowiła stolicę oddzielnego księstwa i silny ośrodek prawosławny. [przypis edytorski] ↩
  6. sioło (daw.) — wieś; siołóm — dziś popr. forma C. lm: siołom. [przypis edytorski] ↩
  7. Maras (z litew.) — Mór [tj. zaraza. Red. WL]. [przypis autorski] ↩
  8. mrówisko — dziś popr. pisownia: mrowisko. [przypis edytorski] ↩
  9. Połowcy — lud ałtajski, który przywędrował w średniowieczu z terenów dzisiejszego Kazachstanu i utrzymywał burzliwe relacje sąsiedzkie z księstwami ruskimi. Po najeździe Mongołów w XIII w. Połowcy ulegli rozproszeniu, ich potomkowie żyją do dziś w płn. części Węgier. [przypis edytorski] ↩
  10. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski] ↩
  11. krucy — dziś popr. forma M. lm: kruki. [przypis edytorski] ↩
  12. mieczóm, głowóm — dziś popr. forma C. lm: mieczom, głowom. [przypis edytorski] ↩
  13. Połota — rzeka na terenie dzisiejszej Białorusi, dopływ Dźwiny, z którą łączy się w mieście Połock. [przypis edytorski] ↩
  14. lietaury (z gr. polytauréa) — bębny, kotły. [przypis edytorski] ↩
  15. inflantski — dziś popr. pisownia: inflancki. [przypis edytorski] ↩
  16. Drudzy już na dnie w Poklusa otchłani — tj. umarli. [przypis edytorski] ↩
  17. najgrawanie — dziś popr.: naigrawanie; tj. szydzenie, wyśmiewanie. [przypis edytorski] ↩
  18. ostremi groty, kamieńmi, oszczepy — dziś popr. forma N. lm: ostrymi grotami, kamieniami, oszczepami. [przypis edytorski] ↩
  19. Połota — rzeka na terenie dzisiejszej Białorusi, dopływ Dźwiny, z którą łączy się w mieście Połock. [przypis edytorski] ↩
  20. chrósty — dziś popr. pisownia: chrusty; dziś raczej w lp: chrust. [przypis edytorski] ↩
  21. chrósty — dziś popr. pisownia: chrusty; dziś raczej w lp: chrust. [przypis edytorski] ↩
  22. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  23. kamiéńmi — dziś popr. forma N. lm: kamieniami. [przypis edytorski] ↩
  24. zabyć (tu daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
  25. pozbyć — dziś popr.: pozbyć się. [przypis edytorski] ↩
  26. szczyt (tu daw.) — tarcza. [przypis edytorski] ↩
  27. czerń — tu: biedota, lud, chłopstwo. [przypis edytorski] ↩
  28. bieży — dziś popr. forma: biegnie. [przypis edytorski] ↩
  29. zostały — tu: pozostały przy życiu, ocalały. [przypis edytorski] ↩
  30. Litwa — tu: Litwini, mieszkańcy Litwy; z garścią Litwy — z niewielką ilością Litwinów. [przypis edytorski] ↩
  31. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
  32. mieszkańce — dziś popr. forma M. i W. lm: mieszkańcy. [przypis edytorski] ↩
  33. połon (daw., z rus.) — niewola. [przypis edytorski] ↩
  34. starce — dziś popr. forma M. lm: starcy. [przypis edytorski] ↩
  35. otrok (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski] ↩
  36. nastawywać — nastawiać. [przypis edytorski] ↩
  37. wreście — dziś popr. pisownia: wreszcie. [przypis edytorski] ↩
  38. z jeńcy — dziś popr. forma N. lm: z jeńcami. [przypis edytorski] ↩
  39. skot (daw.) — bydło. [przypis edytorski] ↩
  40. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  41. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski] ↩
  42. srom (daw.) — wstyd, zawstydzenie. [przypis edytorski] ↩
  43. zażegać (daw.) — zapalać. [przypis edytorski] ↩
  44. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  45. ptakóm — dziś popr. forma C. lm: ptakom. [przypis edytorski] ↩
  46. zwyciężca — dziś popr. pisownia: zwycięzca. [przypis edytorski] ↩
  47. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  48. łzy — dziś popr. forma N. lm: łzami. [przypis edytorski] ↩
  49. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  50. Mindowsli — imię Mindows z daw. partykułą pytajną li: czy Mindows, czyżby to Mindows. [przypis edytorski] ↩
  51. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski] ↩
  52. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  53. srom (daw.) — wstyd, zawstydzenie. [przypis edytorski] ↩
  54. Ryga — dziś stolica Łotwy, wówczas siedziba niemieckiego zakonu kawalerów mieczowych, założonego w oparciu o regułę templariuszy. [przypis edytorski] ↩
  55. ztamtąd — dziś popr. pisownia: stamtąd. [przypis edytorski] ↩
  56. Inflantski — tu: mistrz zakonu kawalerów mieczowych, działającego w średniowieczu na terenie dzisiejszej Łotwy i Estonii, założonego w oparciu o regułę templariuszy; inflantski — dziś popr. pisownia: inflancki. [przypis edytorski] ↩
  57. obiecować — dziś popr.: obiecywać. [przypis edytorski] ↩
  58. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski] ↩
  59. Wasyl, częściej Wasylko Romanowicz (1203–1269) — książę włodzimierski, brat Daniela Halickiego (Daniłła), prawnuk polskiego króla Bolesława Krzywoustego. [przypis edytorski] ↩
  60. przedać — dziś: sprzedać. [przypis edytorski] ↩
  61. hydny (daw.) — ohydny, hańbiący. [przypis edytorski] ↩
  62. chmura — tu: wielki tłum, chmara (tu: wojska). [przypis edytorski] ↩
  63. Wołkowyska a. Wołkowysk, brus. Ваўкавыск — dziś miasto rejonowe w zach. części Białorusi, gród założony w XIII w. przez litewskiego księcia Mendoga. [przypis edytorski] ↩
  64. Zdzitow, właśc. Zdzitów — dziś wieś Зьдзітава w płd.-zach. części Białorusi, w średniowieczu niewielka forteca. [przypis edytorski] ↩
  65. Mścibow, właśc. Mścibów — dziś wieś Мсцібава w zach. części Białorusi, daw. miasteczko z zamkiem. [przypis edytorski] ↩
  66. Słonim, brus. Слoнім — miasto w zach. części dzisiejszej Białorusi. [przypis edytorski] ↩
  67. czém — dziś popr. forma: czym. [przypis edytorski] ↩
  68. wynijść (daw.) — wyjść. [przypis edytorski] ↩
  69. poledz — dziś popr. pisownia: polec. [przypis edytorski] ↩
  70. Daniłło, pol. Daniel I Romanowicz Halicki (ukr. Данило Романович) (1201–1264) — władca Rusi Halicko-Wołyńskiej. Daniłłu — Danielowi. [przypis edytorski] ↩
  71. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski] ↩
  72. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski] ↩
  73. skośniały — dziś: skostniały. [przypis edytorski] ↩
  74. któś — dziś popr. pisownia: ktoś. [przypis edytorski] ↩
  75. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  76. Wołkowyska a. Wołkowysk, brus. Ваўкавыск — dziś miasto rejonowe w zach. części Białorusi, gród założony w XIII w. przez litewskiego księcia Mendoga. [przypis edytorski] ↩
  77. po woli — zgodnie ze swoją wolą, do woli. [przypis edytorski] ↩
  78. postrzydz — dziś popr. pisownia: postrzyc. [przypis edytorski] ↩
  79. pożyty (daw.) — pokonany. [przypis edytorski] ↩
  80. biegąc — dziś popr. forma: biegnąc. [przypis edytorski] ↩
  81. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski] ↩
  82. kuny drogiemi, lisy — dziś popr. forma N. lm: kunami drogimi, lisami. [przypis edytorski] ↩
  83. kamieńmi — dziś popr. forma N. lm: kamieniami. [przypis edytorski] ↩
  84. kraśny (daw.) — czerwony. [przypis edytorski] ↩
  85. okowy — dziś popr. forma N. lm: okowami. [przypis edytorski] ↩
  86. bodnia (daw.) — duża beczka (por. bednarz). [przypis edytorski] ↩
  87. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  88. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  89. błoty — dziś popr. forma N. lm: błotami. [przypis edytorski] ↩
  90. spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski] ↩
  91. męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski] ↩
  92. usty — dziś popr. forma N.: ustami. [przypis edytorski] ↩
  93. za ojcy — dziś popr. forma N. lm: za ojcami. [przypis edytorski] ↩
  94. Pogezowie a. Pogezanie — plemię pruskie mieszkające w średniowieczu nad górną Pasłęką, a wybite przez Krzyżaków pod koniec XIII w. [przypis edytorski] ↩
  95. w Prusiech — dziś popr. forma: w Prusach. [przypis edytorski] ↩
  96. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski] ↩
  97. z Niemcy — dziś popr. forma N. lm: z Niemcami. [przypis edytorski] ↩
  98. kraciasty — tu: okratowany. [przypis edytorski] ↩
  99. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  100. nizko — dziś popr. pisownia: nisko. [przypis edytorski] ↩
  101. Litwa — tu: Litwini, mieszkańcy Litwy; Było się Litwie podziwiać tam czemu — było tam wiele rzeczy, które mogły wywołać podziw Litwinów. [przypis edytorski] ↩
  102. ludzióm, orężóm, muróm — dziś popr. forma C. lm: ludziom, orężom, murom. [przypis edytorski] ↩
  103. marszczek — zmarszczka, nierówność. [przypis edytorski] ↩
  104. inszy (daw.) — inny. [przypis edytorski] ↩
  105. błony — dziś popr. forma N. lm: błonami; dawniej, zamiast szkła, w okna wstawiano przejrzyste błony zrobione z pęcherzy pławnych ryb. Produkcja szkła okiennego została udoskonalona w XIV w. (sto lat po opisywanych tu wydarzeniach), ale jeszcze do XIX w. szyby w oknach stanowiły towar luksusowy. [przypis edytorski] ↩
  106. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: tam gdzie. [przypis edytorski] ↩
  107. widno jak w polu — jasno jak na otwartej przestrzeni, dzięki oknom wpuszczającym światło dzienne do pomieszczenia. [przypis edytorski] ↩
  108. bałwan — tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo. [przypis edytorski] ↩
  109. kraju — dziś popr. forma C. lp: krajowi. [przypis edytorski] ↩
  110. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
  111. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski] ↩
  112. białozor, dziś białozór — duży ptak drapieżny z rodziny sokołowatych, dziś gatunek zagrożony. [przypis edytorski] ↩
  113. krucy — dziś popr. forma M. lm: kruki. [przypis edytorski] ↩
  114. czyli — tu daw.: czy, czy też. [przypis edytorski] ↩
  115. drużba — tu : towarzystwo, drużyna, orszak. [przypis edytorski] ↩
  116. sługóm — dziś popr. forma C. lm: sługom. [przypis edytorski] ↩
  117. sciskać — dziś popr. pisownia: ściskać. [przypis edytorski] ↩
  118. sprzymierzeńce — dziś popr. forma M. lm: sprzymierzeńcy. [przypis edytorski] ↩
  119. z pogany — dziś popr. forma N. lm: z poganami. [przypis edytorski] ↩
  120. drużyć (daw.) — przyjaźnić się. [przypis edytorski] ↩
  121. zbawić — dziś: pozbawić. [przypis edytorski] ↩
  122. sciskać — dziś popr. pisownia: ściskać. [przypis edytorski] ↩
  123. z czemeśmy przyszli (daw.) — z czym przyszliśmy. [przypis edytorski] ↩
  124. w Prusiech — dziś popr. forma: w Prusach. [przypis edytorski] ↩
  125. z ojcy — dziś popr. forma N. lm: z ojcami. [przypis edytorski] ↩
  126. ztamtąd — dziś popr. pisownia: stamtąd. [przypis edytorski] ↩
  127. swoje Bogi — dziś popr. forma B. lm: swoich bogów. [przypis edytorski] ↩
  128. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski] ↩
  129. Pragaras (mit. litew.) — Piekło, otchłań. [przypis edytorski] ↩
  130. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). Pierwowzorem tej postaci mógł być Christian z Oliwy (1180–1245), mnich cysterski, który przebywał w niewoli u pogańskich Prusów, a po uwolnieniu został biskupem chełmińskim. Faktycznie Mendoga chrzcił i koronował następca Christiana, Heidenryk. [przypis edytorski] ↩
  131. xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski] ↩
  132. chrześcijańskiemu — tu w źródle pisownia: Chrześcjańskiemu, będąca próbą zapisu wymowy czterosylabowej: chrześć-jań-skie-mu, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski] ↩
  133. niepożyty (daw.) — niezwyciężony. [przypis edytorski] ↩
  134. ręki ludzkiemi — dziś popr. forma N. lm: rękami ludzkimi. [przypis edytorski] ↩
  135. Włodzimiérz, właśc. Włodzimierz I Wielki (zm. 1015) — wnuk księżnej Olgi (890–969), książę kijowski, święty prawosławny i katolicki. [przypis edytorski] ↩
  136. król Mieczysław — Mieszko I (zm. 992), książę Polski, pierwszy jej władca chrześcijański. [przypis edytorski] ↩
  137. Olga, księżna Olga Kijowska (ok. 890–969) — władczyni Rusi Kijowskiej (jako regentka po śmierci Igora Rurykowicza). Podbiła i podporządkowała Kijowowi sąsiednie ziemie, przyjęła chrzest w obrządku bizantyjskim. Jako promotorka chrystianizacji Rusi święta czczona przez prawosławnych i katolików. [przypis edytorski] ↩
  138. Dąbrówka, częściej Dobrawa Przemyślidka (czes. Doubravka) (ok. 930–977) — żona polskiego księcia Mieszka I, według legendy nakłoniła męża do przyjęcia chrześcijaństwa i chrystianizacji Polski. [przypis edytorski] ↩
  139. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski] ↩
  140. tłómaczyć — dziś popr. pisownia: tłumaczyć. [przypis edytorski] ↩
  141. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: tam gdzie. [przypis edytorski] ↩
  142. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis edytorski] ↩
  143. łzów — dziś popr. forma D. lm: łez. [przypis edytorski] ↩
  144. Krewe za morzem — papież. [przypis edytorski] ↩
  145. jednaki — tu: obojętny. [przypis edytorski] ↩
  146. jeziór — dziś popr. pisownia: jezior. [przypis edytorski] ↩
  147. dajnos (z lit. daina) — pieśni. [przypis edytorski] ↩
  148. blizki — dziś popr.: bliski. [przypis edytorski] ↩
  149. Sokołem padał, odlatał sokołem — spadał (na wrogów) jak sokół i jak sokół szybko się oddalał. [przypis edytorski] ↩
  150. synowiec (daw.) — bratanek. [przypis edytorski] ↩
  151. śpiéwa — dziś popr. forma D. lp: śpiewu. [przypis edytorski] ↩
  152. nocy — dziś popr. forma B. lm: noce. [przypis edytorski] ↩
  153. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  154. wstrzęsać — dziś: wstrząsać. [przypis edytorski] ↩
  155. Tatar — dziś popr. forma B. lm: Tatarów. [przypis edytorski] ↩
  156. stalny (daw.) — stalowy. [przypis edytorski] ↩
  157. w pierwospy — zaraz po tym, jak zasnęli; w czasie, kiedy najmocniej spali. [przypis edytorski] ↩
  158. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
  159. mnichy — dziś popr. forma M. lm: mnisi. [przypis edytorski] ↩
  160. druzgi — dziś: drzazgi. [przypis edytorski] ↩
  161. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  162. gmin — lud, ludność niższych stanów. [przypis edytorski] ↩
  163. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski] ↩
  164. chrześcijan — tu w źródle pisownia: Chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski] ↩
  165. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski] ↩
  166. tułowu — dziś popr. forma D. lp: tułowia. [przypis edytorski] ↩
  167. starce — dziś popr. forma M. lm: starcy. [przypis edytorski] ↩
  168. złowróżby — dziś: złowróżbny. [przypis edytorski] ↩
  169. wroty — dziś popr. forma N. lm: wrotami. [przypis edytorski] ↩
  170. mężczyzni — dziś popr. pisownia: mężczyźni. [przypis edytorski] ↩
  171. oszczep smalili — drewnianą broń opalano w ogniu, aby jej nadać twardości. [przypis edytorski] ↩
  172. bożyszczów — dziś popr. forma D. lm: bożyszcz. [przypis edytorski] ↩
  173. wziąść — dziś popr.: wziąć. [przypis edytorski] ↩
  174. z mnichy i pany — dziś popr. forma N. lm: z mnichami i panami. [przypis edytorski] ↩
  175. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski] ↩
  176. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski] ↩
  177. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
  178. chrześcijańscy — tu w źródle pisownia: chrześcjańscy, będąca próbą zapisu wymowy trzysylabowej: chrześć-jań-scy, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski] ↩
  179. ku dębu — dziś popr. forma C. lp: ku dębowi. [przypis edytorski] ↩
  180. Pokla — Poklusa, boga świata podziemnego. [przypis edytorski] ↩
  181. radośny — dziś popr. pisownia: radosny. [przypis edytorski] ↩
  182. zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
  183. Chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski] ↩
  184. wskrzyknąć — wznieść okrzyk, krzyknąć. [przypis edytorski] ↩
  185. zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
  186. przesiękło — dziś popr.: przesiąkło. [przypis edytorski] ↩
  187. jeziór — dziś popr. pisownia: jezior. [przypis edytorski] ↩
  188. świętém — dziś popr. forma Msc. lp r.n.: świętym. [przypis edytorski] ↩
  189. Dubissa (litew. Dubysa) — rzeka w środkowej części Litwy, dopływ Niemna. [przypis edytorski] ↩
  190. kiernowski — związany z Kiernowem; Kiernów (litew. Kernavė) — miasteczko na Litwie, położone ok. 40 km na płn. zachód od Wilna, uważane za najdawniejszą stolicę Litwinów, w średniowieczu ważny ośrodek pogańskiego kultu bogów litewskich. [przypis edytorski] ↩
  191. Zantir a. Zantyr — gród założony przez księcia pomorskiego Świętopełka, a potem przekazany lub sprzedany Krzyżakom; dokładna lokalizacja warowni nie jest znana. [przypis edytorski] ↩
  192. zdumiały — tu: zdumiony. [przypis edytorski] ↩
  193. pismie — dziś popr. pisownia: piśmie. [przypis edytorski] ↩
  194. papiéżu — dziś popr. forma C. lp: papieżowi. [przypis edytorski] ↩
  195. pisarzu — dziś popr. forma C. lp: pisarzowi. [przypis edytorski] ↩
  196. Mindowsże — imię Mindows z partykułą -że, wyrażającą zdziwienie (Czyżby to naprawdę był ten sam Mindows, co dawniej?). [przypis edytorski] ↩
  197. onże — on właśnie. [przypis edytorski] ↩
  198. Henryk Chełmiński, właśc. Heidenryk (biskup chełmiński, zm. 1263) — prowincjał dominikanów, biskup diecezji chełmińskiej. Udzielił chrztu księciu litewskiemu Mendogowi (Mindowsowi) i koronował go. Brał udział w krucjacie na Sambię. Był spowiednikiem mistyczki bł. Juty z Chełmży. [przypis edytorski] ↩
  199. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski] ↩
  200. nareście — dziś popr. pisownia: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
  201. czerń — tu: biedota, lud, chłopstwo. [przypis edytorski] ↩
  202. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski] ↩
  203. Christjan — dziś popr. pisownia: Chrystian (polska norma ortograficzna) a. Christian (jeśli nosiciel imienia jest np. Niemcem, jak w tym wypadku). [przypis edytorski] ↩
  204. zpode — dziś popr. pisownia: spode. [przypis edytorski] ↩
  205. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski] ↩
  206. peleda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski] ↩
  207. ptacy — dziś popr. forma M. lm: ptaki. [przypis edytorski] ↩
  208. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski] ↩
  209. raupuże (z litew.) — ropucha; pogańska wiara Litwinów uznawała gady i płazy za święte. [przypis edytorski] ↩
  210. chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski] ↩
  211. sigonota — zielarz. [przypis edytorski] ↩
  212. sąsiady — dziś popr. forma N. lm: sąsiadami. [przypis edytorski] ↩
  213. męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski] ↩
  214. źrebiec (tu daw.) — rumak, ogier. [przypis edytorski] ↩
  215. Marij-gród — Marienburg, siedziba Zakonu Krzyżackiego, dziś Malbork. [przypis edytorski] ↩
  216. peleda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski] ↩
  217. mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski] ↩
  218. pardwa — ptak z rodziny kurowatych. [przypis edytorski] ↩
  219. przeszłości płacze — płacze z tęsknoty za przeszłością. [przypis edytorski] ↩
  220. czerń — tu: biedota, lud, chłopstwo. [przypis edytorski] ↩
  221. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  222. zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
  223. łuczyna — smolny kawałek drzewa. [przypis edytorski] ↩
  224. ogaróm — dziś popr. forma C. lm: ogarom. [przypis edytorski] ↩
  225. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Józef Ignacy Kraszewski

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Anafielas. Pieśń II. Mindows · Okładka na podstawie: Pedro Fernandez Photo@Flickr, CC BY-SA 2.0

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: CC-BY-SA-2.0

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: cover

Anafielas. Pieśń II. Mindows · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kraszewski-anafielas-piesn-ii/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis