Źródło i licencja tłumaczenia
XXV. Pieśń dwudziesta piąta
Argument
Który beł na srogą śmierć ogniową skazany
O królewnę hiszpańską, piękną Fiordyspinę.
Aldygierej o braciej swej ma złą nowinę
I z niewesołą twarzą gości w dom przymuje;
Potem się w drogę z niemi spiesznie wyprawuje
Pomódz Malagizemu i Wiwianowi
I wydrzeć je srogiemu z rąk Bertolagowi.
Allegorye
W tej dwudziestej piątej pieśni Rugier, który nie oglądając się na żadne niebezpieczeństwo, jedzie wybawić od śmierci Ryciardyna, chocia go nigdy nie znał, ukazuje powinność prawdziwego rycerza, który swój własny żywot dla cudzego puszcza na odwagę. Ryciardyn na śmierć skazany, a potem ratowany, daje nam znać, że miłość zawsze wdaje ludzie w niebezpieczeństwo wielkie, chocia czasem z niego wychodzą, za jakiem szczęściem niespodziewanem.
1. Skład pierwszy
Którzy i sławy pragną i razem miłują,
I nie wiedzieć, która się mocniejsza najduje:
Czy chęć do czci, czy miłość? Często ustępuje
Jedna drugiej. Zaprawdę, wielce poważali
Swą cześć oba rycerze, którzy zaniechali
Rozpoczętego boju dotąd, ażby byli
Z oblężenia swojego króla wyzwolili.
2
Bo, by była ich pani tak nie rozkazała,
Nie rozwiedliby beli onego potkania
I nie przyszliby beli nigdy do jednania
I darmoby był czekał Agramant pomocy
Od nich, od chrześcijańskiej obegnany mocy;
Tem zawieram, że miłość nie zawsze zaszkodzi
I czasem się na wiele dobrego przygodzi.
3
Ku Paryżowi, aby swoich ratowali;
I piękna Doralika, która jem kazała
On bój rozwieść, w tęż drogę z niemi pojachała
I karzeł mały, który tatarskiego w tropy
Króla gonił, pilnując wszędzie jego stopy
Tak długo, aż na niego przezeń nawiedziony
Beł Rodomont i na bój z niem naprowadzony.
4
Na której przy strumieniu rycerzów zastali
Dwu zbrojnych, dwu niezbrojnych; z niemi panna była,
Która się po zielonej łące przechodziła.
Kto to beł? — Nie wzbraniam się wam o tem powiedzieć,
Ale mi o Rugierze wprzód trzeba powiedzieć,
Który onę sławną tarcz, przez czary zrobioną,
Wrzucił w głęboką studnią, w lesie nalezioną.
5
Kiedy go Agramantów posłaniec dojachał,
Z tych, co beli posłani po to, aby byli
Na pomoc mu rycerze jego zgromadzili.
Ten na on czas powiada cnemu Rugierowi,
Że zbyt ciężko już beło tak Agramantowi,
Że jeśli wczesnej prędko pomocy nie będzie,
Wojsko zgubi, żywota i sławy pozbędzie.
6
Co mu się beły w głowę wszytkie wraz zebrały,
Nie wie, jaką odprawę posłowi onemu
Dać ma, bo nie miał miejsca i czasu po temu
Namyślić się; nakoniec przystojnemi słowy
Posła zbywszy, tam jachał, gdzie od białejgłowy
Był, jeśli to pomnicie, smętnej prowadzony
Na pomoc młodzieńcowi, co miał być spalony.
7
Wiodła i po południu przyjachał do miasta,
Które w śrzodku Francyej król trzymał spokojnie,
Marsyli, pod cesarzem zdobyte na wojnie.
Ani u mostu ani w bramie w onej chwili
Wolnego mu przejazdu namniej nie bronili,
Choć przy bramie i kolo przykopów niemało
Pospólstwa i żołnierstwa było się zebrało.
8
I co mu w onej drodze przewodnikiem była,
Dla tego i Rugiera nie zahamowano,
Który z nią beł, ani go, skąd jachał, pytano.
Wjachał na plac i ujźrzał ogień zapalony
I lud około ognia wielki zgromadzony,
A we śrzodku młodzieniec stał, na śmierć skazany,
Blady na twarzy, mocno powrozy związany.
9
Łzami, które ku ziemi trzymał pochylone,
Ma go za Bradamantę swoję: tak nadobny
On młodzieniec we wszytkiem beł do niej podobny!
Potem im mu się dalej z blizka przypatruje,
Tem go jej podobniejszem twarzą być najduje;
Mówi sobie: »Abo to ona nieomylnie,
Albom ja nie jest Rugier!« a patrzy weń pilnie.
10
»Aby osądzonego na śmierć wyzwoliła,
»Potem jako się jej ta sprawa źle nadała,
»Poimana, jako to widzę, tu została.
»Ach, czemu się kwapiła, że mię mieć nie mogła
»Z sobą, żebyśwa beła sobie spół pomogła!
»Jednak Bogu mojemu mam za co dziękować,
»Żem w czas przybeł, tak, że jej będę mógł ratować«.
11
Bo kopiej na on czas nie miał i rozrywa
Gęsty lud, rozpuściwszy konia, i rozczyna
Srogie dzieło: temu łeb, a temu ucina
Rękę razem z ramieniem i kręci nakoło
Ostrą szablą, tego tnie w gębę, tego w czoło.
Wszyscy, ujęci strachem, krzyczą i wołają,
Wszyscy jako nadalej z rynku uciekają.
12
I powolej pokarmu po ziemi szukają,
Jeśli z góry krogulec rączy wpadnie na nie,
Albo jednego porwie z nich niespodziewanie,
Wszyscy idą w rozsypkę, każdy zostawuje
Towarzystwo i aby sam uciekł, pilnuje:
Tak tam właśnie pospólstwa one uciekały,
Kiedy między nie z szablą wpadł bohatyr śmiały.
13
Którzy nie uciekali, bohatyr surowy2;
Sześciom je porozdzielał aż do samej gęby,
Niezliczonem po piersi, po oczy, po zęby.
Prawda, że nie nakryli beli głów hełmami,
Ale ich przecię siła beło z misiurkami3;
Ale małoby beły i hełmy pomogły,
Boby pewnie tak wielkich strzymać sił nie mogły,
14
Najmocniejszem nie może dzisiejszego wieku,
Jakiej lwi i niedźwiedzie i jakiej zubrowie4
I inszy co najsroższy nie mają źwierzowie;
Podobno ziemie drżenie z jegoby zrównało
Wielką mocą albo też wielkie jakie działo,
Do którego, skoro knot i ogień przyłoży,
Drży i niebo i ziemia, morze sobą trwoży.
15
Dwa od jednego cięcia, owszem powiadali,
Że i czterech zabijał jednem tylko razem
Z tych, którzy przyodziani nie byli żelazem;
Bo takie ostrze jego szabla sroga miała,
Że natwardszą stal, jako mleko, rozcinała.
Faleryna ją beła w ogrodzie zrobiła5
Organy6 na to, aby Orlanda zabiła.
16
Gdy przez nię spustoszony swój ogród widziała;
A teraz, co mniemacie, jako wielkie rany
Czyniła, kiedy ją siekł mąż tak zawołany?
Jeśli kiedy beł Rugier śmiały, jeśli siła
Jego widziana kiedy i wielka moc była,
Tu ją miał, tu jej użył, tu ją pokazował,
Gdy Bradamanty, jako rozumiał, ratował.
17
Jakie zając psom czyni, w polu naleziony;
Siła beło tych, którzy pobici zostali,
Ale tych nie mógł zliczyć, co pouciekali.
Tem czasem białagłowa ręce rozwiązała
Młodzieńcowi i jako najlepiej umiała,
Oblokła go we zbroję, tarcz mu zawiesiła
Na ramieniu, bronią go dobrą opatrzyła.
18
I tak lud pospolity siecze potrwożony,
Że u każdego dobre mniemanie o sobie
Zostawuje dzielnością swoją w onej dobie.
Już beło złote koła słońce utopiło
I w morze swoje wozy zachodnie wpędziło,
Kiedy Rugier zwyciężca i z młodzieńcem onem
Jachał z zamku, od śmierci przezeń wybawionem.
19
Murami i za bramą z Rugierem, pięknemi
Słowy, które w swej głowie w on czas wynajdował,
Rugierowi, wybawcy swojemu, dziękował,
Że nie znając go nigdy, takiem mu się stawił
I z sromotnej go śmierci ogniowej wybawił,
Prosząc, aby mu imię swe własne powiedział,
Aby, komu tak wiele beł powinien, wiedział.
20
»Twarz gładką i urodę i stan7 i osobę
»Widzę mej Bradamanty, ale słodkiej mowy
»Jej nie słyszę z pięknemi, uciesznemi słowy;
»I dziwuję się, że mi tak barzo dziękuje,
»Czego wierny miłośnik jej nie potrzebuje.
»Lecz jeśliż to jest ona, czemuż wżdy własnego
»Tak prędko zapomniała imienia mojego?«
21
Mówi mu: »Tak mi się zda, że cię znam z postawy,
»I myślę, gdziem cię widział, lecz sobie nie mogę
»Wspomnieć; ale mnie ty sam nawiedź na tę drogę
»I powiedz, jeśliś się gdzie widział kiedy ze mną
»I nie utajaj swego imienia przedemną,
»Abym przynamniej wiedział, komu się przydała
»Moja siła i kogo dzisia ratowała«.
22
»Gdzie i kędy, i pewnie, że sobie nie wspomnię,
»Bym myślił, nie wiem jako; prawda, że szukając
»Szczęścia, jeżdżę po świecie, sławy dostawając.
»Podobnoś to gdzie widział jednę siostrę moję,
»Co miecz nosi u boku, ubiera się w zbroję,
»Co mi tak jest podobna, jako powiadają,
»Że nas czasem i swoi nie rozeznawają.
23
»Nie pięć, nie sześć, którzy się w tem często mylili;
»Ale bracia i ociec, na ostatek matka
»Nie może nas rozeznać dobrze do ostatka.
»Prawda, że to czyniło tylko między nami
»Różnicę, że ja chodzę z długiemi włosami,
»Jako mężczyzny chodzą, a ona plecione
»Ma warkocze, około głowy obwinione.
24
»O czymby beło siła mówić, postrzyżona
»Od pewnego kapłana do pół uszu była,
»Aby się jej tem pręcej rana zagoiła.
»Żadnego miedzy nami znaku już nie było
»I krom płci, krom imienia, nic nas nie różniło.
»Mnie Ryciardynem, one Bradamantą zową,
»Jam bratem a ona jest siostrą Rynaldową.
25
»Zbyt foremną8, której się barzo zadziwicie,
»Która mi się stąd, żem jej podobny, trafiła
»I pociech wprzód a potem mąk mię nabawiła«.
Rugier, co historyej słodszej i wdzięczniejszej
Nie mógł słyszeć i uszom swojem przyjemniejszej
Nad tę, w której o jego miłej była mowa,
Chciał ją słyszeć, a on ją rozpoczął w te słowa:
26
»W tych dniach i kiedy przez las pewny przejeżdżała,
»Sarraceni ją w wielkiej gromadzie potkali
»I ranę jej, bo hełmu nie miała, zadali
»Prawie wśrzód głowy; którą jeśli zgoić chciała,
»Włosy ostrzydz i urżnąć warkocze musiała,
»Bo rana wielka i zbyt niebezpieczna była,
»I w drogę, zbywszy włosów, dalszą się puściła,
27
»Z którego wynikały przeźrzoczyste wody,
»Gdzie strudzona, zdjąwszy hełm z głowy, z konia zsiadła
»I na sen się na trawie zielonej układła —
»Nie wierzę, aby bajka mogła być piękniejsza,
»Jako ta historya moja teraźniejsza —
»A wtem się Fiordyspina9 Hiszpanka trafiła,
»Która po chróście prędkie zające goniła.
28
»W żelazo okrom twarzy wszytkę obleczoną,
»Która, miasto kądziele, miecz u boku miała,
»Że to beł jakiś rycerz błędny, rozumiała.
»Twarzy się i postawie męskiej przypatruje,
»Nakoniec serce w sobie zapalone czuje:
»W towarzystwo ją z sobą na myśliwstwo wzywa,
»Potem się sama jedna z nią gęstwą okrywa.
29
»I że jej tam nikt zastać nie miał, rozumiała,
»I mową i postawą serce zniewolone
»Odkrywa jej i ostrem sztychem przebodzione;
»I z wzdychaniem i wzrokiem, srodze zapalonem,
»Daje jej znać o swojem utrapieniu onem,
»Raz zblednie, drugi raz się wstydem zafarbuje,
»Nakoniec ośmielona w usta ją całuje.
30
»Że królewna hiszpańska na płci się myliła,
»Nie mogąc jej w tem pomódz, czego ona chciała,
»W wielkiem się labiryncie10 zgoła najdowała.
»»Lepiej, że tak omylne mniemanie o sobie
»»Wykorzenię — tak z sobą mówi w onej dobie —
»»Lepiej mi się, czemem jest, odkryć i ukazać,
»»Aniżli się nikczemnem mężczyzną pokazać«.
31
»Że to nikczemność wielka i wyraźna była,
»Nie człowiekowi, ale raczej spruchniałemu
»Drewnu raczej przystojna, gdyby ten, któremu
»Chciałaby być tak piękna kwoli białagłowa,
»Trzymał skrzydła spuszczone, jako leśna sowa.
»Lecz to lekarstwo beło późne i leniwe:
»Tak barzo miłość serce raniła troskliwe.
32
»Aby przez nię na świecie sławy nabywała.
»Urodziwszy się w ciepłej Afryce, gdzie swemi
»W Ardzilli morze tłucze brzeg wały strasznemi,
»Z młodu zaraz kopią władnąć się uczyła,
»Z młodu tarcz siedmioskórą na ręce nosiła.
»Cóż potem: te wymówki nie beły przyjemne,
»Próżne wywody, słowa niewdzięczne, daremne.
33
»I w pięknych obyczajach i wszystka się dawa
»W moc miłości i serce, które od niej poszło,
»Do kochanych się oczu zarazem przeniosło.
»Nie wie, przypatrując się jej męskiem ubiorom,
»Jako dogodzić żądzom i swojem przemorom11,
»Bo kiedy myśli, że jest dziewica, z żałości
»Umiera, od okrutnej zagrzana miłości.
34
»I słyszał płacz i żałość i jej narzekanie,
»I samby beł z nią płakał. »Sroższa — tak mówiła —
»»Męka nad moję jeszcze na świecie nie była:
»»W każdej inszej miłości swójbym skutek miała
»»I pożądnegobym12 się końca spodziewała;
»»Same tylko me żądze, czemu nie pomogą
»»Żadne dowcipy, końca swego mieć nie mogą.
35
»»Kiedyś mi szczęśliwego żywota zajźrzała,
»»Mogłaś przestać na jakiej męce obyczajnej
»»I między miłośniki inszymi zwyczajnej:
»»I w ludziachem i w stadzie nigdy nie widziała,
»»By samica samicę kiedy miłowała;
»»Niewiasta o niewiastę drugą nie dba ani
»»Owca owce pożąda ani łaniej łani.
36
»»Na powietrzu, którą ty trapisz tak ciężkiemi
»»Mękami na to, aby mój błąd na czas wieczny
»»Beł w twojem panowaniu przykład ostateczny.
»»Niezbożna była żądza żony króla Nina13,
»»Która swego własnego miłowała syna,
»»Mirra14 ojca, a z Krety Pazyfae15 byka,
»»Jako nie u jednego najdzie historyka.
37
»»I każda pożądany skutek w niej uznała.
»»Pazyfae w drzewianą16 krowę, słyszę, wlazła
»»I na miłość swój sposób przecię wynalazła;
»»Ale mnie nie rozwiąże sam Dedalus17 węzła
»»Najwiętszem swem dowcipem, w któremem uwięzła,
»»Którem mię zawiązało samo przyrodzenie,
»»Mistrz zbyt pilny, nad wszelkie mocniejszy stworzenie«.
38
»I płacze ustawicznie dziewka nieszczęśliwa;
»Piersi tłucze, twarz drapie, krzywdę niewinnemu
»Wielką czyni swojemu włosowi złotemu.
»Siostra, przypatrując się tak wielkiej żałości
»Nieszczęsnej dziewki, żądze i próżne chciwości
»Chce jej koniecznie wybić i wytrącić z głowy;
»Ale próżne jej słowa, próżne beły mowy.
39
»Jeszcze barziej narzeka, ciężej się frasuje.
»Już się też do wieczora słońce nachylało
»Iw ocean się wielki ukryć gotowało,
»Wcześna godzina, w którą do dom się wracają
»Myśliwcy, co na lesie spać wolej nie mają,
»Kiedy królewna siostrę pilnie nalegała,
»Aby do przyległego miasta z nią jachała.
40
»Na to miejsce pospołu przyjachały obie,
»Kędy mię niecnotliwi ludzie spalić chcieli,
»By beli w tem od ciebie przeszkody nie mieli.
»Fiordyspina mej siestrze wielkie pokazuje
»Swe chęci i wszytkiem ją swem czcić rozkazuje;
»Która się w białogłowskie szaty tam przebrała,
»J że beła dziewicą, wszytkiem ukazała.
41
»Żadnego, że po męsku ubrana chodziła,
»I nie chciała koniecznie, aby z onej miary
»Cierpieć miała przygany i jakie przywary,
»Aby ci, co nie dobrze o niej rozumieli,
»Stąd, że ją w męskich szaciech wielekroć widzieli,
»Teraz ją w białogłowskiem ujźrzawszy odzieniu,
»Już jej więcej nie mieli we złem podejźrzeniu.
42
»Ale różny sen, różny odpoczynek miaty:
»Jedna śpi, druga oczu nigdy nie zawiera
»I trapi się i płacze i schnie i umiera.
»Jeśli też onej ciężkiej, niespokojnej nocy
»Snu jej trochę krótkiego przypadnie na oczy,
»Śni się jej, te to sobie w niebie uprosiła,
»Że się w płeć Bradamanta lepszą obróciła.
43
»Pragnie barzo i uśnie, w pragnieniu zemdlony;
»W onym śnie roierwanem, w onem niepokoju
»Wszytko mu się o wodzie śni i o napoju:
»Tak i onej na żądzą i na jej pragnienie
»Sen przynosi wesołe i lube widzenie.
»Ocyka się i ręką, ocknąwszy, wartuje18,
»Ale darmo; bo czego szuka, nie najduje.
44
»O jako częste śluby bogom swem czyniła,
»Aby cudem widomem, jawnem to sprawrili,
»Żeby w lepszą płeć siostrę moję odmienili.
»Lecz fałszywi bogowie tego nie słuchali
»I podobno się z głupiej prośby naśmiewali;
»A wtem mroki i ona przykra noc minęła,
»I słoneczna się światłość odkrywać poczęła.
45
»Fiordyspina ulżyć swych mąk w sobie nie może;
»Której o swem odjeździe siostra powiedziała,
»Bo więcej w labiryncie19 onem być nie chciała.
»Królewna jej na samem prawie rozjachaniu
»Hiszpańskiego dzianeta20 dała na żegnaniu
»Z drogiem rzędem i zwierzchni nasuwień21 przydała,
»Który sama z jedwabiów i z złota utkała.
46
»Potem płacząc do zamku swego się wróciła.
»Bradamanta tak śpiesznie stamtąd pojeżdżała,
»Że do Białej Góry w dzień onże przyjechała.
»Matka i my, jej bracia, skoro ją ujźrzemy,
»Niezmiernie się z przyjazdu siostry radujemy;
»Bośmy o niej nic a nic długo nie słyszeli
»I takeśmy, że miała zginąć, rozumieli.
47
»Krótkiem włosom, któremi głowę opasować
»Zwykła była nakoło przedtem, i onemu
»Strojowi jej nowemu i cudzoziemskiemu.
»Ona nam wszytkę sprawę z samego początku,
»Tak, jako się toczyła, odkrywa do szczątku:
»Jako ranę od pogan wielką w głowie miała
»I aby ją zgoiła, włosy zurzynała22;
48
»Trafiła na nię piękna łowczyna23 z przygody,
»Jako się jej fałszywa postać podobała,
»Jako od swych daleko w gęstwę z nią wjachała;
»Więc jako, od okrutnej raniona miłości,
»Płakała na swe żądze i próżne chciwości,
»Jako z nią nocowała i to, co czyniła
»Przez wszytek czas, niżli się do domu wróciła.
49
»Alem ją w Syrakucy24 widział we Francyej25.
»I barzo mi się w on czas jej twarz i uroda
»I oczy podobały i gładka jagoda;
»Alem się nie śmiał w miłość tę wdać, bo szaleje
»Każdy, co się zaciąga w miłość bez nadzieje.
»Ale z onej powieści siestrzynej ożyły
»Dawne żądze i w sercu mi się odnowiły.
50
»Miłość rozczęła i ta siła mi pomogła;
»Bo mi rady dodała i sposób mi pewny
»Ukazała, przez którym dostać miał królewny.
»Widziałem sam, że ta rzecz łatwie wyniść26 miała,
»Bo jednakość dwu twarzy, która oszukała
»Wiele inszych, tem snadniej mogła Fiordyspinę
»Oszukać przezpodobną do siebie rodzinę..
51
»Na ostatek się zaraz namyślam wyjechać.
»Nikomu onej myśli swojej nie odkrywam,
»Niczyjej do tej sprawy rady nie zażywam;
»Idę w nocy tam, kędy beła świetna zbroja,
»Z której się rozebrała beła siostra moja,
»I na konia jej wsiadam i pełny nadzieje
»Jadę, ani chcę czekać, aż się rozednieje.
52
»I prosto mię do pięknej Fiordyspiny wiedzie.
»A takem w one czasy jachał kłósem sporem,
»Żem na miejsce przyjachał przed samem wieczorem.
»Szczęśliwym się poczytał ten, który nowiny
»O mnie naprzód do gładkiej zaniósł Fiordyspiny,
»Tusząc, że mu dać dobry upominek miała,
»Że się naprzód od niego o mnie dowiedziała.
53
»Jakoś i ty rozumiał, i za tę mię mieli,
»Tem więcej, żem miał szaty i konia i zbroję,
»W której widzieli w przeszły dzień rodzoną moję.
»A wtem przyszła po małem czasie Fiordyspina,
»Skoro jej przyszła o mem przyjeździe nowina,
»Z twarzą dziwnie wesołą, zbytnie się radując
»I niewymówione mi łaski pokazując.
54
»I łączy wargi swoje z mojemi wargami.
»Co mniemasz, jeśli miłość, co mnie tam przywiodła,
»Srogiem sztychem serca mi w on czas nie przebodła?
»Potem do osobnego gmachu mię prowadzi,
»Kędy beło niewolno chodzić jej czeladzi,
»I mówi mi, abym hełm i zbroję składała
»I ostrogi odjęła i miecz odpasała.
55
»Zbyt bogatą, w którą mię sama ubierała,
»I jakobym niewiasta beła, w czepek złoty,
»Zbiera mi włosy, w czepek swej własnej roboty.
»Ja też zmyślam i skąpo oczyma szafuję
»I żem dziewka, sposobem każdem ukazuję;
»Głos mię mógł tylko wydać, alem i ten zmyślił,
»Cienko mówiąc, a nikt się tego nie domyślił.
56
»Kędy beła rycerzów i białych głów siła,
»Którzy się nam kłaniali zwyczajem dworowem
»Tak, jako się kłaniają księżnom i królowem.
»O jakom z wielu szydził, którzy z podziwieniem,
»Nie wiedząc, że pod onem niewieściem odzieniem
»Mężczyzna beł potężny, oczy wytrzeszczali
»I chciwe wzroki we mnie ustawnie trzymali!
57
»Dobrze przedtem wieczerza bogata skończyła
»I potem po wieczerzy stół beł poprzątniony,
»Przedniemi potrawami wszytek zastawiony —
»Nie czeka, abym prosił o to, Fiordyspina,
»Po com do niej przyjechał, ale co siestrzyna
»Twarz do mojej podobna podomno sprawiła,
»Ażebym z nią nocował, sama mię prosiła.
58
»I wszytkie pacholęta z pokoju odeszły,
»Kiedym się ja i ona także rozebrała
»I jużeśmy leżeli, a świeca gorzała,
»»Nie dziwuj się — jam tak rzekł napierwej królewnie —
»»Żem się prędko wróciła do ciebie, bo pewnie,
»»Jakeś sobie tuszyła, takeś rozumiała,
»»Żeś aż co wiedzieć kiedy widzieć mię nie miała.
59
»»Potem, czemum się prędko tak na zad wróciła.
»»Kiedybych była ognie twoje zgasić mogła,
»»Cna królewno, kiedyćby była co pomogła
»»Moja bytność i moje przy tobie mieszkanie,
»»Zawszebym z tobą beła na twe rozkazanie.
»»Ale widząc, żem ci dać żadnej nie umiała
»»Pomocy ani mogła, od ciebiem jechała.
60
»»W drodze zaprowadziła do lasu gęstego,
»»Gdziem niedaleko wielki krzyk i wrzask słyszała
»»Jakby białej płci, która o pomoc wołała.
»»Bieżę tam i nad rzeką ujźrzę kryształową
»»Poimaną wędami ręką satyrową,
»»Nagą, nadobną dziewkę wśrzód miedzy wodami,
»»Który ją chciał zjeść i już kąsał ją zębami.
61
»»I mieczem, bom inaczej pomódz jej nie mogła,
»»Onegom okrutnego rybitwa zabiła,
»»A ona z brzegu w wodę natychmiast skoczyła.
»»Potem mi się oz wała zaraz z onej wody,
»»Mówiąc: Nie będziesz — prawi — za to bez nagrody:
»»Jam jest nimfa, która się pod wodami kryje
»»I która tu w tej rzece przeźrzoczystej żyje.
62
»»Przymuszam przyrodzenie, przymuszam żywioły.
»»Proś mię, o co żywnie chcesz, a ja, ile mogę,
»»Do wszytkiegoć, a ty się spuść na mię, pomogę.
»»Na mój rym27 tu na ziemię księżyc zchodzi z nieba,
»»Woda gore, a ogień marznie, jako trzeba;
»»Często na proste słowa, którem wymówiła,
»»Słońcem zastanowiła i ziemięm ruszyła.
63
»»O skarby i o zamki i o panowanie,
»»Nie, abym niezwyczajnych sił jakich dostała,
»»Nie, abym w każdym boju zwyciężcą została:
»»Ale, aby albo cię jako pocieszyła,
»»Albo aby moję płeć w męską odmieniła;
»»Ani barziej o jedno, niż o drugie proszę,
»»Mając dosyć, że jedno ze dwojga odnoszę.
64
»»Jako się wszytka znowu w wodzie ponurzyła
»»I po małej się chwili z niej zaś ukazała
»»I inszej odpowiedzi żadnej mi nie dała,
»»Jeno mię sczarowaną wodą pokropiła,
»»Co mi płeć, nie wiem, jako, zaraz odmieniła;
»»Czuję, widzę i ledwie wiarę temu dawam,
»»Ze z dziewice mężczyzną, dziwna rzecz, zostawam
65
»»Kiedybyś tego rzeczą samą nie doznała;
»»Toli28, jakom w pierwszej płci była twoją sługą,
»»Tak w tej być chcę, jeślić się na co z swą posługą
»»Przydać mogę, i odtąd wszytkie wole moje
»»Są gotowe na każde rozkazanie twoje.«
»Takem rzekł, ona też wtem ręką doświadczyła,
»Ze to, com ja powiadał, prawda szczera była.
66
»Co o tej rzeczy, której zbyt pragnie, nadzieje
»Wszytkie stracił, od żalu tak, jako śnieg, taje
»Od słońca, że jej niema, że jej niedostaje,
»Jeśli ją potem nagle z przygody najduje,
»Niepodobnie się z szczęścia onego raduje
»I ledwie sobie wierzy, od nagłej zastany
»Radości, w sobie samem wszytek pomieszany:
67
»Samej prawdy i rzeczy, której tak pragnęła,
»Nie wierzy swojej ręce, nie wierzy i oku
»I zda jej się, że się jej marzy w ciemnem mroku,
»I rozumie wątpliwa, że podomno spała,
»I lepszej inszej próby w tem potrzebowała.
»»Jeśli to sen — powiada — i jeślim usnęła,
»»Życzę sobie, żebym się nigdy nie ocknęła«.
68
»Kiedyśmy bój miłości z sobą rozczynali;
»Początkiem pierwszem beły częste całowania
»Naszej wojny, naszego onego potkania.
»Inszych broni krom mieczów w szturmie używamy,
»Oszczepów, strzał i łuków i tarczy nie mamy;
»Bez drabinym wlazł na mur, chorągiew na wieży
»Wytknąłem: mój podemną nieprzyjaciel leży.
69
»Na onem łożu i płacz i ciężkie wzdychanie,
»Ta druga beła śmiechu pełna i radości,
»Wesela i rozkoszy, smaku i słodkości.
»Nie tak się wielą węzłów bluszcze i macice
»Do muru i do swojej przywięzują tycze29,
»Jakośmy byli w on czas gęstemi węzłami
»Spół ściśnieni: piersiami, rękami, nogami.
70
»Że o niej żadna żywa dusza nie wiedziała;
»Nakoniec, nie wiem jako, beła postrzeżona
»I królowi srogiemu potem odniesiona.
»Ty, któryś mnie wybawił od tych, co już byli
»Wielki ogień, aby mię spalić, nałożyli,
»Możesz ostatek sprawy tej sam łatwie wiedzieć;
»Ale jakom żałosny, trudno wypowiedzieć«.
71
I trudu nocnej drogi Ryciardyn ulżywał
Tą powieścią, wjeżdżając na górę wysoką,
Brzegami i doliną obeszłą30 głęboką;
A do niej ścieszka ciasna prześcia pozwalała
I przykrą drogę trudnem kluczem otwierała.
Na wierzchu beł Agrymont31, piękny zamek, który
W opiece miał Aldygier32 swojej z Białej Góry.
72
Z nałożnice spłodzony, syn Bowa33 zacnego;
I kto go własnem synem Gerardowem34 zowie,
Myli się i nie trzeba wierzyć jego mowie.
Jakokolwiek, zawsze był hojny i wspaniały
Aldygierej i mądry i mężny i śmiały,
I wielką we dnie, w nocy straż na zamku trzymał.
Aby go wcale bratu swojemu dotrzymał.
73
Stryjecznego, jako to rodzinę rodzina,
Bo jako rodzonego właśnie go miłował
I kwoli niemu barzo Rugiera szanował.
Ale nie wyszedł przecię tam przeciwko niemu,
Jako beł zwykł i jako czyniał więc każdemu,
Bo miał jednę nowinę, z której beł żałosny
I dla której frasunek i żal czuł nieznośny.
74
»Niedobra mię, mój bracie, dziś doszła nowina:
»Przez pewnego posłańca jestem obwieszczony,
»Że zły i niecnotliwy Bertolag z Bajony35
»O krew się naszę z srogą Lanfuzą36 targuje
»I za wielkie pieniądze u niej ją kupuje;
»Która mu bracią naszę na śmierć i na męki
»Malgiza37 z Wiwianem ma podać do ręki.
75
»W więzieniu je i w wieży zbyt ciemnej chowała
»Dotąd, aż z Bertolagiem zawarła umowy,
»Jakoście zrozumieli dopiero z mej mowy.
»Temu je, jako słyszę, snać na umówioną
»Ma między jego pewnem zamkiem a Bajoną
»Godzinę jutro stawić, a sam snać kupować,
»Sam się ma o krew naszę zły człowiek targować.
76
»Do Rynalda naszego przed małą godziną;
»Aleć droga daleka: choć śpiesznie pobieży
»Mój posłaniec, boję się, że na czas nie zbieży.
»Ludzi nie mam tak wiele, żebym wyniść w pole
»Mógł bezpiecznie i chocia są ochotne wole,
»Siły niemasz, bez której trudno co rozczynać,
»A wiem, jeśli ich kupi, że ich da pościnać«.
77
Nowina, ale niemniej cnemu Rugierowi;
Który widząc, że bracia obadwa milczeli
I jakoby poradzić temu nie wiedzieli,
Rzecze z wielką śmiałością: »Nie myślcie wy o tem
»I nie psujcie sobie głów darmo tem kłopotem;
»Już wy to temu memu poruczcie mieczowi;
»Ja upewniam, że bracia waszy będą zdrowi.
78
»Ja to sam bez żadnego ratunku odprawię,
»Tylko mi wiadomego kogo z swej czeladzi
»Dajcie, który mię na to miejsce doprowadzi.
»Usłyszycie wnet trzaski, ujźrzycie i trupy
»Tych, co się będą o te targować okupy«.
Tak mówił, a nie mówił pewnie rzeczy nowych
Jednemu z nich, co beł sił świadom Rugierowych.
79
Siła o sobie, a nic albo mało umie.
Ale Ryciardyn potem na stronie go sprawił,
Jaki beł mąż, jako go od śmierci wybawił,
Upewniając, że więcej, niżli obiecuje,
Uczyni. Aldygierej barzo go szanuje
I więcej go poważa i ma w uczciwości
Z jego męstwa i z jego tak wielkiej dzielności.
80
Pełnem rogiem obfitość, czci go na ostatek.
Wszyscy się namyślili onych dwu rodzonych
Ratować, na niezbożne targi prowadzonych;
A wtem też nastąpiły mroki ciemnej nocy.
I słudzy i panowie zawierali oczy
Wszyscy okrom Rugiera, którego troskliwa
Myśl frasuje i sen mu pożądny rozrywa.
81
Onegoż dnia od króla Agramanta posła
Nowina, tkwi mu w głowie i widzi, że snadnie,
Gdzie go wczas nie ratuje, nowem złem podpadnie.
Widzi, że go nie minie sromotna przygana
Stąd, że z nieprzyjacioły jeździ swego pana;
Jeśli się jeszcze okrzci, dopieroż strachowi
Przypisować to będą albo niestatkowi!
82
Wierzono, że to czynił dla prawdziwej wiary;
Ale że w ten czas, gdy król jego oblężony
Potrzebował pomocy jego i obrony,
U wszytkich niedobrego nie ujdzie mniemania,
Że to raczej z bojaźni czyni i lękania,
Nie dla wiary tej, którą tak teraz wychwala;
To serce Rugierowi dzieli i przekala.
83
Swej królowej odjachał i bez jej wiedzenia.
To tą myślą, to ową nachyla troskliwy
Na różne strony serce i umysł wątpliwy;
Widzi, że go chybiło, czego on beł pewny,
Że ją miał naleźć w zamku hiszpańskiej królewny,
Do którego pospołu z sobą jachać mieli
Ratować Ryciardyna, jakoście słyszeli.
84
Do Walumbrozy, gdzie się miał z nią pewnie zjachać;
Rozumie, że tam ona na to pojachała
I nie zastawszy go tam, zbyt się dziwowała.
Radby do niej napisać list lubo wyprawił
Posłańca, aby się jej wymówił i sprawił,
Czemu do Walumbrozy, jako rzekł, nie jachał
I czemu nie żegnając, od niej precz odjachał.
85
Na ostatek list do niej napisać umyślił;
A choć nie ma nikogo do tej doby jeszcze,
Któryby go bezpiecznie zaniósł na swe miejsce,
W drodze, jeśli się trafi, zamyśla jakiemu
Oddać go posłańcowi sam w ręce wiernemu.
Wtem wstaje i zawoła, aby zapalono,
Świece, pióro, kałamarz, papier przyniesiono.
86
I przynieśli to zaraz wszytko Rugierowi.
On, jako pospolicie zwykło bywać, w pierwsze
Pozdrowienia i służby swoje kładzie wiersze,
Potem nowiny, jako od niego pomocy
Król potrzebował przeciw chrześcijańskiej mocy,
I że zginie, jeśli mu wcześnie nie przybędzie,
Albo u nieprzyjaciół pewnie w ręku będzie.
87
Kiedy tego jego król po niem potrzebował,
Prosząc, aby i ona na to pozwoliła,
A niesławy mu z onej miary nie życzyła;
Bo, mając być jej mężem, słusznie się wystrzegał,
Aby uszedł złej sławy, aby nie podlegał
Obmówiskom38, i jako w niej zmazy nie było,
Tak i onemu się jej pilnie strzedz godziło.
88
I przeważnemi sławy dostawał dziełami
I dostawszy jej, tego usilnie pilnował,
Aby jej nie oszpecił, aby ją zachował,
Tem więcej teraz miał mieć więtszą pieczą o niej,
Ponieważ już i ona należała do niej,
Która mu już małżonką zostać obiecała
I z niem być we dwu ciałach jedną duszą miała.
89
Upewnił, tak i przez list chciał jej dać znać o tem,
Że skoro ten czas minie, przez który swojemu
Obowiązany wiarą beł panu zwierzchniemu,
Okrzei się i przystanie do prawdziwej wiary,
Do której się nachyla z dawna z każdej miary;
Potem ojca Amona, Rynalda i innych
Będzie prosił w małżeństwo o nię jej powinnych.
90
»Wybawić mego pana pierwej z obleżenia,
»Abym uszedł przy mówek i ludzkiej obmowy,
»Bo wiem, żeby zelżywe beły o mnie mowy:
»»Rugier, póki się jego królowi szczęściło,
»»Przestawał z niem, a teraz, gdy go odstąpiło
»»Szczęście i cesarz Karzeł mocniejszy zostawa,
»»Z jego nieprzyjacioły trzyma i przestawa«.
91
»Więc na piętnaście proszę, żebyś pozwoliła;
»Pewienem, że przez ten czas król mój oblężony
»I z obozem swem będzie przez mię wyzwolony.
»A wtem najdę przyczynę i sposób przystojny,
»Że mu czołem uderzę39 i zjadę z tej wojny.
»O to tylko dla mego proszę uczciwego,
»Ostatek niech twój będzie żywota mojego«.
92
Beł list, który gotował Rugier zawołany;
Acz się on dobrze dłużej w tej rzeczy rozciągał
I pióra, aż beł arkusz pełny, nie zawściągał.
Potem list napisany, jako umiał, złożył
I zapieczętował go i w zanadrze włożył,
Tusząc, że jutro w drodze potka kogo, który
Zaniesie go tajemnie jej do Białej Góry,
93
I nalazł odpoczynek i pokój tej nocy,
Bo sen przyszedł i ciało rózgą wyciągnioną
Skropił mu, w niepamiętnej40 Lecie41 omoczoną.
I odpoczywał dotąd, aż się zaświeciły
Piękne zorze i kwieciem na wschodzie nakryły
I białem i czerwonem pola, góry, wody
I dzień biały ze złotej wychodził gospody.
94
I nowe światło głosy pięknemi witali,
Aldygierej, który sam chciał być Rugierowi
Przewodnikiem w tej drodze i Ryciardynowi
I inszem, co strzedz mieli, aby poimani
Bracia Bertalogowi nie beli oddani,
Napierwej beł na nogach; co gdy usłyszeli
Oni dwaj, z miękkich także wstawali pościeli.
95
Ze dwiema stryjecznemi wyjachali razem,
Rugier prosiwszy długo darmo, aby byli
Onę sprawę na niego samego puścili;
Ale oni z tej żądze wielkiej, którą mieli,
Ratować swojej braciej, iże rozumieli,
Żeby to beło jakieś wielkie niebaczenie,
Na tę prośbę twardziejszy42 beli, niż kamienie,
96
Więźniów miano i gdzie się targ miał odprawować.
Pole beło przestrone, wielkie i odkryte,
Ze wszytkich stron promieniem Febusowem bite;
Dęby, sosny i buki żadne w niem nie były,
Tylko się szczere piaski z daleka świeciły,
Tu i owdzie odziane chróstami nizkiemi,
Miejscami nietykane pługami ostremi.
97
Na ścieszce tej równiny; potem obaczyli,
Że przeciwko niem jachał śpiesznie ktoś nieznany,
We zbroję ze złotemi strefami ubrany,
Co miał na tarczy za herb namalowanego
W polu zielonem ptaka wiecznie żyjącego43 —
Ale uczynię koniec, by wam zaś nie było,
Że was tak długo bawię tą pieśnią, niemiło.
Koniec pieśni dwudziestej piątej.
- Ryciardyn, Ryciardot — Ricciardetto, syn Amona, brat Rynalda i Bradamanty. [przypis redakcyjny] ↩
- surowy (daw.) — [tu:] srogi. [przypis redakcyjny] ↩
- misiurka (daw.) — żelazna czapka z czepcem, spadającym na ramiona. [przypis redakcyjny] ↩
- zubr — żubr. [przypis redakcyjny] ↩
- Faleryna ją (szablę) beła w ogrodzie zrobiła / Organy na to, aby Orlanda zabiła. — wiedźma Faleryna, królowa Organi, sporządziła czarodziejską szablę, którą miała zabić Orlanda; ten jednak zabrał jej wyczarowany miecz i zniszczył nim zaczarowany jej ogród. [przypis redakcyjny] ↩
- Organa, Organia — kraina bajeczna w Azji. [przypis redakcyjny] ↩
- stan (daw.) — budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny] ↩
- foremny (daw.) — [tu:] dziwny. [przypis redakcyjny] ↩
- Fiordyspina — hiszpańska królewna, córka Marsylego, bohaterka noweli. [przypis redakcyjny] ↩
- labirynt — [tu:] kłopot, położenie bez wyjścia. [przypis redakcyjny] ↩
- przemór (daw.) — długi głód. [przypis redakcyjny] ↩
- pożądny (daw.) — pożądany [upragniony]. [przypis redakcyjny] ↩
- żona króla Nina — Semiramis, żona Ninusa, króla asyryjskiego, założyciela miasta Niniwy. [przypis redakcyjny] ↩
- Mirra — córka Kinirasa, króla cypryjskiego. Według podania miał Kiniras z nią spłodzić Adonisa. [przypis redakcyjny] ↩
- Pazyfae — żona króla kreteńskiego, Minosa, rozgorzała z dopuszczenia Posejdona nienaturalną miłością do buhaja. [przypis redakcyjny] ↩
- drzewiany (daw., gw.) — drewniany. [przypis redakcyjny] ↩
- Dedalus — budowniczy ateński, miał zbudować Minosowi na Krecie labirynt. [przypis redakcyjny] ↩
- wartować (daw.) — [tu:] szukać. [przypis redakcyjny] ↩
- labirynt — [tu:] kłopot, położenie bez wyjścia. [przypis redakcyjny] ↩
- dzianet — rumak. [przypis redakcyjny] ↩
- nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny] ↩
- zurzynała (daw. forma) — ucięła. [przypis redakcyjny] ↩
- łowczyna (daw. forma) — łowczyni, myśliwa. [przypis redakcyjny] ↩
- Syrakuca, Saraguza — miasto Saragossa w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny] ↩
- Alem ją w Syrakucy widział we Francyej — Syrakuca, tj. Saragossa nie leży we Francji, toteż w oryg. czytamy: „Che in Siragozza e gia la vidi in Francia”. [przypis redakcyjny] ↩
- wyniść (daw.) — udać się. [przypis redakcyjny] ↩
- rym (daw.) — [tu:] zaklęcie. [przypis redakcyjny] ↩
- toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny] ↩
- tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny] ↩
- obeszły (daw.) — otoczony. [przypis redakcyjny] ↩
- Agrymont — Aigremont-le-Duc, zamek we Francji, w departamencie de la Haute-Marne. [przypis redakcyjny] ↩
- Aldygier — Aldygierej, protoplasta domu Jasnej Góry (Clermont), Bernard, pozostawił licznych synów: Amona z Dordony, Bowa z Agrymontu, Gerarda z Russylonu, Milona z Anglantu i innych. Malagizy i Wiwian byli ślubnymi synami, Aldygier nieślubnym synem Bowa. [przypis redakcyjny] ↩
- Bowo — Bowo z Agrymontu, brat Amona, miał dwu synów prawych: Wiwiana i Malagizego, i nieślubnego Aldygiera. [przypis redakcyjny] ↩
- Gerard — Gerard z Rusylonu, syn Bernarda z Clermont, a brat Amona, Bowa itd. [przypis redakcyjny] ↩
- Bertolag a. Bertoladz z Bajony — pochodził z domu Maganzów, wrogiego panom z Jasnej Góry (Clermont). [przypis redakcyjny] ↩
- Lanfuza — Saracenka, matka Ferata. [przypis redakcyjny] ↩
- Malgiz — Malagigi, brat Wiwiana, syn Bowa, czarodziej. [przypis redakcyjny] ↩
- obmówisko (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny] ↩
- czołem uderzyć komuś (daw.) — żegnać się z kimś. [przypis redakcyjny] ↩
- niepamiętny (daw.) — [tu:] odbierający pamięć. [przypis redakcyjny] ↩
- Lete — „niepamiętna” rzeka w podziemiu; kto się napił jej wody, tracił pamięć wszystkiego. [przypis redakcyjny] ↩
- twardziejszy (daw. forma) — bardziej twardzi; wytrzymali. [przypis redakcyjny] ↩
- ptaka wiecznie żyjącego — feniksa, który się przez ogień wiecznie odradzał (por. XXVI 3, w. 6). [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Ludovico Ariosto
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Orland szalony · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/orland-szalony/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Piotr Kochanowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.