AKT III

Nie, babciu, już jak dotąd nie przyszła, to już dobrze, to już nie wróci. Chwała Bogu, że już wieczór, że dzień się jakoś dobrze kończy.

staje we drzwiach od tarasu, oparta ręką o ramę, obrócona profilem, mówi donośnie

No, jak babcia chce. Dobrze, dobrze, niech sobie babcia jeszcze posiedzi. Jest tak ciepło i słońce już nie razi.

Gdzie Joanna?

Przecież poszła na górę. Słyszy babcia, to słowik, słowik! Ach, jak jest pięknie!

Nie, dajcie mi pokój, dość mam tych wszystkich babskich historyj1! Co mam myśleć o Julii, wiem sama. Znam ją chyba dość dawno i zdania nie zmienię.

wchodzi we drzwi, odwraca się i mówi za sceną donośnie

Czy aby mamie nie będzie już chłodno? Ale proszę trzymać pled na kolanach!

A co się stało?

Nie, bo mama mi znów powiada... Ale, ho, ho, już ja Julię dobrze znam!

zbliża się ku przodowi sceny

Idę teraz na górę poczytać. Cały dzień nie ma chwili czasu, żeby wziąć gazetę do ręki.

Wujenko, tam na górze jest Joanna. Niech wujenka trochę do niej zajrzy, ale cichutko, bo może śpi.

No do—o—brze, już się nie bój.

Bo ja czekam na mamę. Ludzie tam przyszli przed kuchnię, co robili w ogrodzie — i naturalnie kłócą się o coś z Zofią.

śmieje się

Ja nie lubię takich rzeczy, więc uciekłam. Ale mama tam jest.

Moja droga, nie myśl, że jesteś taka oryginalna. Na to, żeby nie lubić przykrości, nie trzeba mieć duszy aż tak subtelnej.

A czy ja mówię...

Swoją drogą, twoja matka przesadza, za długo się nad wszystkim rozwodzi. Trzeba każdemu zapłacić tyle, ile mu się należy — i niech sobie idzie z Bogiem.

wychyla się za scenę

O, babciu, babciu, znowu słowik. Babcia słyszy?

Już, już słoneczko się chowa. Ale to nic, za to za chwilę będziemy mieli znowu księżyc. Mamie nie chłodno? Nie, to prawda, cudowne powietrze.

Proszę, proszę!

Na Boga, cioteczko, co cioci?

Nic, nic, nie chcę przed babcią, to by ją zmartwiło, staruszkę.

płacze

Ale jestem taka zbolała, dziecko drogie, nie umiem ci wypowiedzieć. Tego bym nigdy, nigdy nie pomyślała. Tyle lat ją uważałam za siostrę, tyle lat ją kochałam, jak siostrę.

siada na fotelu z prawej

Och, nie mogę w to uwierzyć, nie mogę o tym pomyśleć.

To wujenka Tekla?

Ach, jak ona mogła! Powiedziała mi, że nigdy nie byłam dla niej dobra, że nigdy nie miała dla mnie uczucia siostry.

płacze

I że jestem — egoistka!

E, wujenka zawsze tak, na to nie trzeba uważać.

Moje dziecko, już też nie możesz powiedzieć, żebym ja nie miała wyrozumienia na takie rzeczy. Ale ona mi powiedziała to, co myśli naprawdę. Ona mi wymówiła, że kiedy wuj Andrzej chorował, to Włodzimierz mu nie pomógł. Różo droga, on wtedy nie mógł, on wtedy się dorabiał — to twój ojciec wysłał Andrzeja do sanatorium. Ona tak zupełnie mówiła, jakbym ja przyłożyła ręki do śmierci mego jedynego brata, dlatego, że Włodzimierz dał mu tę robotę w swoim biurze i praca biurowa mu zaszkodziła. Któż mógł wiedzieć, moje dziecko, właśnie Włodzio w ten sposób chciał mu pomóc. Nie, Różo, Tekla to powiedziała szczerze, ona tak myśli, ona tak myślała przez te wszystkie lata. Ona powiedziała prawdę, to nie była tylko irytacja, ona ten żal miała w sobie od tamtego czasu! Rozumiesz, Różo. Ona tym przekreśliła nie tylko to, co między nami jest teraz, ale to, co kiedykolwiek między nami było. Więc ja się tylko łudziłam? To jest straszne pomyśleć!

Ciociu Julciu dobra i miła, przecież nam wszystkim po trochu się dostaje od wujenki.

Och, to nie to! Właśnie wszystkie jej przykre słowa ja zawsze brałam tylko za pozór, zawsze myślałam, że ona jednak w głębi serca mnie kocha. A tymczasem to właśnie, co ja brałam za pozór, to była prawda. Tak, to już nie było jej zwykłe rozgoryczenie. Och, Różo, jest mi tak, jakbym straciła siostrę.

To się wyjaśni, to się na pewno wyjaśni. Wujenka zrozumie, co zrobiła, ona ciocię przeprosi.

Nie, to jest skończone. Ja już bym nie mogła uwierzyć. Nie, sama ambicja mi nie pozwala. Moja wewnętrzna godność...

Ciociu, ty jesteś dobra i na pewno się z nią pogodzisz.

Ty jesteś taka dobra, taka dobra. Ty jesteś moja najlepsza ciocia Julcia.

Tak myślisz? Naprawdę myślisz, że jestem dobra?

Tak myślę naprawdę. Może się czasami wydawać, że za bardzo o siebie dbasz, że za bardzo się pieścisz. Ale jesteś dobra.

serdecznie

I wiesz, ciociu, przecież ty jesteś jedna tylko, która to rozumiesz... Ty jedna bronisz Piotra, ty jedna się nie dziwisz, że ja mogłam go tak kochać, że ja go pomimo wszystko dobrze wspominam.

wzdycha

Ciociu, no cóż on zrobił takiego złego?

Bo ja rozumiem miłość.

Wujenka mówi, że on był fałszywy. Mój Boże! On był tylko dla każdego miły, każdemu życzliwy, wesoły, uczynny — już takie miał usposobienie. Ale mnie nie oszukiwał, ale mówił prawdę. Był lekkomyślny, to prawda, ale nie udawał innego. Pozwalał, żebym i ja się bawiła, lubił, jak się podobałam, nie był zazdrosny. To Krzysztof nie dał Joannie nigdzie iść, nie dał jej z nikim rozmawiać, wciąż się gniewał o byle co, wciąż jej robił awantury — a wszyscy go chwalą. Ale Piotr był dobry. A jak się to stało, to mi powiedział szczerze, to mi od razu wyznał... Że już tamtą woli, że tamtą kocha.

Trudno, cóż robić. Każdy ma błędy, każdy jest słaby. Ale cóż by to było, gdyby wszyscy byli doskonali, jakiż to byłby świat! Trzeba wybaczyć, trzeba zapominać, bo i nam samym wiele jest do wybaczenia.

Naprzód mnie kochał. Był serdeczny, był miły, wszystko byłby dla mnie zrobił. A potem mu to przeszło, zakochał się w innej — no więc co? Teraz wszystko w niej widzi, tak jak przedtem widział we mnie, ona teraz jest mu miła, a ja mu jestem niemiła.

płacze

Więc czy to jest jego wina, że mu się tak serce odmieniło? Więc cóż on miał robić?

Tak, dziecko, ja ciebie rozumiem, bo ja rozumiem miłość. Tekla mówi, że to jest tylko zaślepienie. Naturalnie, każdy jest zaślepiony, jeżeli kocha. Ale też dlatego miłość wszystko podnosi, upięknia, wszystko uszlachetnia. Dlatego miłość jest takim szczęściem.

Jeżeli on ją kochał, a mnie nie, to moja ciociu, co on miał robić? I gdyby nie to, że ja z tego powodu cierpię, to w tym nie byłoby przecież zupełnie nic złego.

Nie płacz, nie płacz Różo, widzisz, ja już nie płaczę.

Ciociu droga.

Chodź, dziecko, zejdziemy jeszcze do ogrodu uspokoić się, posłuchać słowika.

rozgląda się

Ja tu wróciłam tylko po szal, bo ciepło, ale zawsze już wieczór nadchodzi, może mi zaszkodzić.

Ja nie mogę, ciociu. Mama tu zaraz przyjdzie, zatrzymali ją na podwórzu.

Jak chcesz, jak chcesz, dziecko. To ja pójdę sama. Tylko natura może jakoś ludzki żal ukoić. Wiesz, przy białej ławeczce rozwinęły się dziś trzy narcyze4. Naprawdę! Nie widziałaś? I już pachną! Pójdę, podumam, pomodlę się, jakoś się może uspokoję. I zapomnę o tym, co mnie boli.

Nie wiem już, co mam robić. Och, Różo, Różo, taka zmęczona jestem całym dniem. Gdybyż już przeszedł, gdybyż już minął!

Mamo droga, już się robi wieczór i dotąd nic. Już będzie dobrze. A co tamci ludzie, poszli?

Nie, jeszcze nie poszli. Ach, żeby to już było jutro! Taki mam ciągły niepokój o nią.

Dlaczego, zastanów się, mamo.

Sama chciałam, żeby babcia z nią pomówiła, bo Joanna ma do niej może najwięcej zaufania. Myślałam, że tak będzie lepiej, ale nie, wcale nie.

Skąd to można wiedzieć?

Babcia jest teraz jakaś taka, że znowu nic nie rozumiem.

Ja nie uważałam. Babcia zawsze jest poważna i trochę smutna.

Babcia teraz chce, żebym ja sama próbowała wybadać Joannę.

Kiedy to wszystko jest niepotrzebne, skoro ta dziewczyna nie wróciła.

Babcia mówi, że ona nie może sama brać za to odpowiedzialności. Ona jest tą rozmową zupełnie rozstrojona. Wygląda na to, że Joanna coś wie.

Ale gdzież tam! Nic podobnego! Przecież, mamo, Joanna na całą tę awanturę żadnej nie zwróciła uwagi. Nie zapytała się nawet, czego on chciał.

Ona jest strasznie obojętna.

To właśnie całe szczęście!

z uśmiechem

Mamo, mamo, warta jesteś bury. Któż to tak robi! Wpadasz tu nagle z płaczem i zaczynasz obejmować Joannę. Jakże można tak nie panować nad sobą! Gdyby nie to, że ona jest taka obojętna, to by się przecież domyśliła, że coś jest, to by się zaczęła wypytywać!

To prawda, już sama nie wiedziałam, co robię. Tyle się dziś wyprawia, że nie wiem! Tyle przykrości, tyle ciężkich rzeczy przez jeden dzień.

Mamuś, nie przesadzaj! Ona po tym wszystkim bez słowa poszła na górę. Naprzód z nią byłam, ale nic nie mówiła, nawet wzięła książkę, jakby chciała czytać. Widziałam, że jest spokojna, więc ją zostawiłam. Rano dość spacerowała i ze mną, i z ciocią Julcią.

Ale na podwieczorek nie chciała zejść. Jak jej jest lepiej, to schodzi do jedzenia.

To dlatego, że dziś wcześniej wstała. Nie, mamo, nie ma o czym mówić. Ją cała ta dziewczyna nic nie obchodzi, nic nie zauważyła, niczym się nie zainteresowała.

Tak, to jest prawda.

A Tekla znów nadokuczała cioci Julci. Ciocia aż płakała.

Ach, co ty mówisz!

Tak! Tak! I o takie stare sprawy im chodzi, mój Boże. To prawda, co babcia mówi, że między człowiekiem i człowiekiem takie jest wszystko niejasne i niewiadome. Bo Tekla powiedziała, że przez całe życie cioci Julci nie lubiła, że jej nigdy nie kochała. A ciocia żyła z nią, jak naprawdę z siostrą, myślała zawsze, że też jest przez nią kochana. No i dopiero dziś się takiej rzeczy dowiaduje!

Tak, babcia to zawsze mówi, i to jest prawda. Ale Julia się z Teklą na pewno znowu prędko pogodzi.

Mamo, wiesz, babcia także to samo mówi i o tobie.

Jak to o mnie?

Czy to jest prawda, że babcia chciała twego małżeństwa z ojcem, nie ty?

Nie, ja też później chciałam. Ale wiedziałam, naturalnie, że matce na tym zależało.

Kochałaś kogo innego?

Cóż to można wiedzieć? Byłam taka młoda.

Ale ojciec był dobry, prawda? Ciocia Julcia mówiła, że opiekował się wujem Andrzejem, że go wysłał do sanatorium, więc był dobry.

Andrzej i Tekla byli w bardzo ciężkich warunkach, kiedy on zachorował. Więc w tym nie ma nic dziwnego. Ojciec był stosunkowo zamożniejszy.

Pamiętam od najdawniejszych czasów, że ojciec zawsze był siwy i taki poważny. Ale dla nas był łagodny. Ojciec był dobry, prawda?

Tak, dobry.

To jest bardzo ważne, że był dobry. Bo babcia mówiła tak, jakby czuła się winna. I jakby dopiero później zrozumiała tę swoją winę.

Ech, to ci się wydawało. Moja Różyczko, ja nie mam na to głowy dzisiaj. Dajże mi pokój5 jeszcze ze starymi sprawami. Dosyć mam tego, co się tutaj dzieje.

wstaje

Po co mi jeszcze dawne zmartwienia. Teraz widzisz, ci ludzie wcale jeszcze nie poszli. I Zofia nie może sobie sama z nimi poradzić.

krzywi się, macha ręką, mlaska językiem

Ona zresztą także nie ma racji.

Czego oni chcą?

Ach, bo Zofia mówi, że w zeszłym tygodniu te dwie kobiety robiły tylko cztery dni. To nie jest prawda. Mnie się zdaje, że one były przy całym sadzeniu, że może najwyżej opuściły jeden dzień. Zresztą było przecież święto. Prawdę mówiąc, nie zapisywałam tego i niedobrze pamiętam. Chodzi o głupstwo, ale Zofia zamiast robić kolację, ujada się z nimi, taka się robi od razu zapalczywa, że nie wiem. Więc one teraz chcą, żeby z nimi iść do ogrodu, to one pokażą te grządki, które wtedy robiły. Ja nie chciałam, ja im wierzę, ja już nie mam na to głowy. Ale Zofia poszła, teraz tam siedzi i ani myśli o kolacji. Już zaraz będzie siódma, wszystko się spóźni. A Julia nie może jeść za późno, zaraz jej szkodzi.

Och, jak ty się wszystkim kłopotasz, mamo. Jak się wykłóci, to przyjdzie.

Ale kiedy! Nic nie poradzę, tylko muszę jeszcze tam iść.

Poczekaj, poczekaj, idę z tobą. To niemożliwe, żebyś ty zawsze wszystkie kłopoty załatwiała sama.

Babci nie ma...

Przepraszam.

Co takiego?

A tak, to ja! To ja chciałam mówić z panią!

Ze mną? Dlaczego?

O, będę się starała zabrać pani jak najmniej czasu. Ale jednak może mnie pani wysłucha. Powiem krótko całą sprawę.

namiętnie

Jestem w strasznym położeniu! Może to wystarczy, jeżeli pani wyznam, że jedyną na świecie osobą, do której mogłam się zwrócić i która może mnie wybawić, jest właśnie pani!

Ja? Dlaczego? Proszę usiąść, słucham panią.

Matka jest ciężko chora na nerwy, na wszystko. Może to pani jest obojętne, może pani sobie w to nie wierzyć, ale ten ostatni cios ją dobił. Ona jest niezdolna do życia, ona musi mieć pomoc. Krzyś jest w czwartej klasie. Zawsze był chorowity, a teraz już trzeci miesiąc gorączkuje. Na razie wysłałam go na wieś, ale doktor podejrzewa, że to coś w kości, w kolanie. Ja od roku miałam posadę i teraz właśnie musiałam ją sama rzucić.

namiętnie

Musiałam! Pani rozumie, jaka jest sytuacja? Ja jedna ich oboje teraz utrzymuję, matkę i brata.

Pani jest ciężko. Pani jest taka młoda.

po raz drugi wskazuje jej krzesło

Proszę.

A teraz, widzi pani, ja jestem nad przepaścią, jestem teraz nad samą krawędzią. I mogła się pani sama doskonale przekonać, jak jest! Ten człowiek, który mnie tu u pani szukał, któremu się ledwo wymknęłam, to właśnie on! To Liwieniecki!

Tak, tylko, że ja nie wiem. Ja nie wszystko rozumiem. Więc kto to jest?

Pani nie wie?

znowu z zapałem

To jest współwłaściciel tych zakładów, współwłaściciel firmy Liwieniecki i Chapall. I zarazem główny dyrektor tego wszystkiego.

Ach, tak.

z namysłem, patrząc na Ewę

Zaraz, wydaje mi się, jakbym ja panią jednak skądś...

No, myślę!

Przecież to pani była dziś rano na drodze.

ciszej

Pani płakała?

Och, nie tylko na drodze byłam dziś rano! Byłam także tu.

szybkim ruchem ręki obiega pokój

W tym samym pokoju. Pani też o tym nie wie?

z ironią

Więc właśnie wtedy widziała mnie pani jedyny raz w życiu, kiedy płakałam — tak?

Tak. Nie przypominam sobie... Może.

Więc mniejsza o to.

śpiesznie

O Liwienieckim pani też nic nie słyszała — co? To jest bogacz! Ale jego żona jest jeszcze bogatsza, jej rodzina ma w tym umieszczone swoje ogromne kapitały. Teraz pani rozumie? Tu nie ma nawet mowy o małżeństwie, on tego wcale nie tai, on mi zupełnie nic nie obiecuje.

gorzko

On zresztą, wiedząc o moim pochodzeniu, może nawet nie uważałby tego za potrzebne...

z uniesieniem

Nie! Jednego jestem pewna, że wówczas, kiedy brał mnie do siebie, kiedy mi dawał tę posadę, to sam był najdalszy od tej myśli, że mnie pokocha.

groźnie

Bo gdybym jeszcze to miała o nim przypuszczać, że to wiedział, że tak to sobie umyślił!

Więc to u niego miała pani posadę?

Tak, naturalnie, u niego! I ta pensja wystarczała dla nas na życie, nawet po śmierci ojca. Ale to jednak były pieniądze od niego — pani rozumie, do czego to prowadzi? I kiedy mama w marcu musiała się leczyć, to już to nie wystarczało, to już trzeba było niby to wziąć pożyczkę, brać małe zaliczki — rozumie pani? A teraz znowu choroba Krzysia — może sanatorium, może zagranica — bo ja wiem? To jest strasznie poważne. Więc ja nie mogłam u niego zostać...

ponuro

Ja musiałam to rzucić...

Tak, rozumiem.

Ale on mnie teraz wciąż śledzi, on mi nie może darować, że ja nie przychodzę do biura, on mnie ciągle, ciągle prześladuje! Pani! — ja się nie mogę przed nim obronić, jeżeli mi ktoś nie pomoże, jeżeli ja nie będę mogła wyjechać. On ma za silny wpływ na mnie. On jest jakiś nieubłagany, on jest okrutny! Nie daje mi wcale spokoju. Gdy wchodzę do sklepu, on, nie wiadomo skąd, się pojawia, gdy jadę gdzieś tramwajem, on nagle razem ze mną wysiada z drugiego wagonu. On jest straszny. On mówi, że widocznie ja go nie kocham. On nie może tego zrozumieć, dlaczego ja od niego uciekam. Jego to właśnie doprowadza do szału, że mu się opieram, że ja tak się go boję. Ja nie wiem, jacy są inni, dla mnie nikt taki nie był. On chce wciąż być ze mną. On musi wszystko o mnie wiedzieć. Więc chyba on naprawdę mnie kocha. On mi wciąż grozi, on nawet czasami myśli, że ja może mam kogoś innego i on grozi, że zabije tego kogoś i mnie. Nie mogę się nigdzie ukryć, nie mogę uciec. Pani widzi, że ja nie mam wyjścia. Gdyby mama była jakoś zabezpieczona i Krzyś, to ja sobie zawsze dam radę, ja wszędzie na siebie zarobię. Ale ja muszę wyjechać! Tutaj on mnie nie puści, tu on mnie wszędzie znajdzie!

łamie ręce, wstaje, biega w rozpaczy

Ja dawno sobie nad tym łamię głowę, ja się długo wahałam, nim zdecydowałam się jechać do pani. Pani wie, co ja chciałam zrobić? Ja nawet myślałam, żeby pójść do jego żony.

po chwili ponuro

Ale nie mogłam.

Pani położenie jest naprawdę bardzo trudne. Niech pani usiądzie. Czy on, kochając panią, nie rozumie, jak panią krzywdzi?

Właśnie, on nie rozumie.

siada, zaplata ręce. Ciszej

Ale ja to za dobrze rozumiem, za dobrze ja już wiem, co to jest. On ma żonę i ona też nie da mu rozwodu, choćby nawet chciał. Ale zresztą on wcale nie chce.

znowu z uniesieniem

Czy ma ze mną się liczyć, czy z moją rodziną. Mama przecie z rodziną musiała zerwać, nie mamy nikogo. Więc niech mi da pokój, więc niech mi da odejść, niech mnie zostawi, niech mnie zostawi!

ciszej, powoli

Nie, póki jestem z nim, póki go widzę, nigdy nie zdołam zerwać, to na próżno! Przecież dlaczego ja nie mogłam zostać w biurze. Byłam wciąż z nim, byłam w pokoju obok, w otwartych drzwiach. Widziałam go przez całe godziny — gdy wstawał i chodził, gdy siedział i pracował. I kiedy rozmawiał z ludźmi — taki opanowany, kiedy się nawet uśmiechał — a ja wiedziałam wszystko, co się w nim dzieje! Och, tego nikt nie wytrzyma!

znów wstaje, zaciska ręce w rozpaczy

Nie, nie, ja muszę uciec. Ja muszę tak wyjechać, żeby on nie wiedział gdzie, żeby mnie nie znalazł. I żeby mama także nie wiedziała, bo mu powie. Nikt! Nikt!

Pani matka mu powie?

Tak, tak, mama jest taka słaba. To od mamy on się dowiedział, że ja pojechałam do pani. I w godzinę po przyjściu pociągu on już tu był samochodem. On wie, że jeżeli pani mi pomoże, to on mnie straci.

Więc dlaczego matka pani mu powiedziała, wiedząc o tym, wiedząc, jak pani się męczy?

Naturalnie, nie powinna była mu mówić. Ale ona zawsze każdemu ustąpi. Ją to wzrusza, że on mnie tak kocha, ją to ujmuje. Ona to przecież wie, że my we troje jesteśmy na świecie tacy samotni, że nasz los nikogo nie obchodzi — więc on jest ten jedyny, który jest kimś bliskim, kimś swoim.

Tak, to okropne.

Więc widzi pani, wszystko się tak układa, wszystko się tak sprzysięga przeciwko mnie. Jestem jak osaczona. Tak, jestem po prostu zmuszona zostać jego kochanką, jestem do tego moralnie zobowiązana! Jak ja się mam temu oprzeć, jeżeli mi ktoś nie pomoże?

Bo i pani go kocha.

Och, Boże, kocham, kocham! Naturalnie, że go kocham! Tak samo zupełnie, jak moja matka kochała mego ojca. Ona mu zaufała — i do czego to ją doprowadziło?

spokojniej

Mama przecież, zanim poznała się z ojcem, pracowała na siebie.

niepewnie

Mama śpiewała i trochę także tańczyła. Ale ojciec jej nie dał występować. Och, mama była bardzo ładna i bardzo wesoła. Teraz już tego wcale nie znać.

Jest chora?

Chora i zupełnie przez te ostatnie przejścia zmarnowana.

z uniesieniem

Pani! Jeżeli pani mnie nie wyratuje, to ja przepadnę! On nie odstąpi, on mnie już z rąk nie wypuści, on zepchnie mnie tam, gdzie moją matkę ojciec! Ja to mówię, choć nie powinnam, ale czyż przed panią mam ukrywać, czym było jej życie! Liwieniecki też ma żonę, której wszystko zawdzięcza. Widzi pani, ja nie mam złudzeń, chociaż i on przecież umiera z miłości dla mnie. Wszystko dla mnie zrobi, wszystko mi odda — prócz tego jednego, prócz nazwiska!

Niechaj pani od niego ucieka.

A matka, a Krzyś? W tej chwili oni są na bruku, bez żadnych środków.

Tak.

siada przy stole, opiera brodę na dłoni, poszukuje w myślach sposobu

Tak, to prawda.

Ja za dobrze już wiem, co to jest. Ja wiedziałam, ja pamiętam życie matki, nawet gdy była szczęśliwa. Jej łzy co dzień, jej wieczną z nami samotność, te wieczory, gdy byliśmy zawsze tylko we troje. Myśmy nie od razu zrozumieli jej łzy, myśmy myśleli, że jesteśmy jak inne dzieci. Dopiero jakieś słowa służących, jakieś awantury z dozorcą... Tak! Tak! To nie jest nieszczęście, które raz spada, to jest codzienna sprawa, to się dzieje ciągle, ciągle, każdego dnia, każdej godziny dnia — do tego nigdy a nigdy nie można się przyzwyczaić.

Ach, biedne dziecko!

Och, tylko nie to, proszę pani! Proszę bardzo! Ja tu przecież przyjechałam z interesem, tylko z interesem. Pomoże mi pani czy nie?

No, tak zaraz nie mogę pani sama odpowiedzieć. Musiałabym porozumieć się z moją matką. Może się znajdzie jakiś sposób.

Ach, tak?

No tak, naturalnie. Sposób musi się znaleźć.

A pani może także nie wie, że matka się truła? Kiedy się rozchorowała, byliśmy przy niej tylko my dwoje. Ja ją ratowałam, Krzyś telefonował po doktora. Nic nie rozumieliśmy, co się dzieje. I dopiero doktor nam powiedział, że to jest otrucie. I pytał się, czy nie ma kogo z rodziny, kogoś starszego. I myśmy powiedzieli, że nie ma nikogo. Bo przecież wieczorem już nigdy nie można było telefonować do ojca do domu. Widzi pani, ona chciała od nas odejść, nas porzucić,choć nas tak kocha. I zresztą któż nie boi się umrzeć? To jest ciężka rzecz — samobójstwo.

I pani matka była tak nieszczęśliwa?

Więc widzi pani. Matka tak wiele przeszła, że już samo poczucie sprawiedliwości, że najzwyczajniejsza ludzkość... I zwłaszcza teraz, mój Boże, kiedy już, kiedy właściwie... Ja wiem, że pani sama jest ciężko dotknięta.

z perswazją i przejęciem

Ale pani nie ma przynajmniej troski materialnej, pani i pani córce nic nie grozi. Ostatecznie, wszystko tak się ułożyło, że pani może teraz tę rzecz jakoś naprawić.

Ja rozumiem, położenie jest bardzo ciężkie. Pani jest za młoda, by to udźwignąć. Ale dlaczego ja? Dlaczego pani o mnie pomyślała?

Jak to dlaczego?

Pani stamtąd przyjechała aż tu, żeby mnie zobaczyć — umyślnie po to?

Naturalnie — jeżeli6 pani nie odpowiadała na listy!

Ja nie dostałam żadnych listów.

Wysłałam dwa listy, podpisane imieniem i nazwiskiem. Drugi list był polecony. Więc jest niemożliwe, żeby oba nie doszły.

Niech pani się tak nie unosi. Ja nie cofam tego, co powiedziałam, ja spróbuję pani pomóc. Ale listów żadnych nie otrzymałam...

Prawdę mówiąc, to nie do mnie należało w tej sprawie zrobić pierwszy krok. Gdyby pani była kobietą szlachetną, to ja nie potrzebowałabym sama z tym zwracać się do pani.

Nie, tu jest coś niejasnego w tym wszystkim. Pani mnie bierze jednak za kogoś innego.

O, nie! Ja panią znam dobrze, znam od dawna! Ostatni raz widziałam panią z bliska na pogrzebie. I Olę też widziałam.

Co to znaczy: Olę?

Cóż to takiego dziwnego, że mówię o niej: Ola!

Moja córka zaraz po pogrzebie wyjechała, jest na studiach. Skądże pani...

Wiem, wiem, naturalnie! Pani jest zabezpieczona i ona może sobie studiować za granicą. A my, a my!

Co to znaczy? Kto pani właściwie jest?

Tego pani nie wie? Jestem Ewa Łasztówna.

Już tu słyszałam to nazwisko. Ale to mi nic nie mówi.

Nic pani nie mówi — pani, która jest wdową po Krzysztofie Nielewiczu?

Więc pani może jest jakąś kuzynką?

To był mój ojciec.

Jak to ojciec?

No, to ja, ja jestem właśnie jego córką!

Nic nie rozumiem. Co to znaczy? Więc pani naprawdę nie wie?

Przecież pani o tym wiedziała, nie? Musiała pani coś wiedzieć, kiedy była mowa o rozwodzie.

Co?

No tak, na rozwód nie chciała się pani przecież zgodzić.

No, teraz dosyć! Dosyć tego! Ani słowa więcej nie słucham! To oszustwo!

O, nie! Teraz ja już pani nie puszczę! Teraz, kiedy wreszcie z takim trudem tu się dostałam! Jak pani może, jak pani ma sumienie!

Więc to chodzi o pieniądze?

Naturalnie, że chodzi tylko o pieniądze!

No, właśnie! Tak to jest zupełnie jasne.

Ja mam prawo żądać! Ja żądam nie dla siebie!

ze wzgardą

Brr... Brzydziłabym się tym teraz, ja mogę pracować. Żądam dla chorej matki!

Proszę pani, pani się myli co do osoby czy co do nazwiska, jeżeli pani w ogóle nie udaje. Mój mąż od czterech miesięcy nie żyje. Ale żaden szantaż tutaj się pani nie uda!

Jak to ja się mylę. Po cóż to mówić. Przecież ja panią doskonale znam z fotografii i z widzenia. I znam także pani mieszkanie, nawet widziałam pani pokój. Tyle razy byłam w domu u ojca — latem albo w święta, kiedy pani wyjeżdżała tutaj z Olą. Przyglądałam się w salonie pani portretowi i nawet sobie myślałam: „Od tej pani wszystko zależy — o gdyby chciała!”. Tak! I przecież mówiłam, że widziałam panią i Olę na ojca pogrzebie.

ciszej

Ja nie byłam w żałobie.

Bywałam u ojca — niestety! — także po pieniądze. Bo w ostatnich czasach już wiele się zmieniło. Dawniej nic nam nie brakło, mnie i bratu. Ojciec był dla nas bardzo dobry, tyle było zawsze uciechy, jak przychodził do domu. Był wesoły, śpiewał. Czasami byli goście, mama też śpiewała, nawet czasami tańczyli. Och, w dzieciństwie byliśmy szczęśliwi. Zawsze w lecie ojciec do nas przyjeżdżał tam, gdzieśmy byli z mamą, na wieś, albo w góry — i wtedy już miał czas! Był z nami przez cały dzień razem. Tak, dawniej nie potrzebowałam mu przypominać o jego obowiązkach.

Pani mówi, że to się zmieniło? Co się zmieniło? Dlaczego?

No, naturalnie, z powodu tej młodej dziewczyny, która opanowała ojca, by go wyzyskiwać, by korzystać z jego słabości.

Młodej dziewczyny?

Och, ileż matka się z jej powodu napłakała. Gdyby nie ona, ojciec żyłby do dziś. To ona zrujnowała mu zdrowie.

Jak to było dawno?

To się zaczęło może trzy, cztery lata temu. Ojciec zmienił się wtedy zupełnie, rzadko przychodził, był dla mamy opryskliwy, obojętny, nic go nie obchodziło, co się działo w domu, nawet my.

Ile pani ma lat?

Och, to chyba jest pani obojętne.

Czy pani sama to słyszała, że ja nie chciałam dać rozwodu? Czy pani to może słyszała pośrednio?

Od mamy? Nie. To mi powiedział ojciec, kiedy dorosłam i kiedy zapytałam się ojca, dlaczego tak z nami jest. Sam ojciec mi to powiedział.

Tak.

Teraz pani mi powie krótko, czego pani chce. Jakich pieniędzy?

Jak to, jakich pieniędzy? Ojciec mimo wszystko do końca dawał mamie coś na utrzymanie i opłacał gimnazjum Krzysia. Z trudnością, ale jednak coś dawał. Jest niemożliwe, żeby nic nie zostawił nam, swoim dzieciom.

Ile pani ma lat?

No, mam osiemnaście lat. Ale to nic nie ma do rzeczy. Nie jestem dzieckiem, niestety, znam życie, jak gdybym miała lat trzydzieści. I to, co mówię, to na pewno jest prawda.

Pani ma lat osiemnaście. A pani brat w jakim jest wieku?

Ma lat piętnaście.

I ma na imię Krzyś?

Tak, nazywa się Krzysztof jak ojciec.

Czy więcej dzieci nie było?

Jeden brat umarł, najmłodszy. Miał rok, jak umarł.

Kiedy umarł?

Pięć lat temu.

Więc, proszę pani!

Ach. O jakich pani myśli pieniądzach? Pani wie, że pani ojciec umarł nagle.

Wiem. Ale przecież pani nie będzie z tego korzystała.

Z tego nie będę korzystała. Ale...

waha się, z przykrością

Właściwie on nic nie zostawił, przeciwnie, są tylko jakieś zobowiązania. I nie tylko nic nie zostawił, ale nawet z moich pieniędzy też nie ma już nic. Tak, że dziś tylko moja matka...

Nic nie zostawił!

cofa się, siada skulona, z łokciami na kolanie. Myśli głęboko

Więc co ja mam robić?

To była moja ostatnia nadzieja. Jeżeli ja, jeżeli ja zdecydowałam się tu przyjechać... Czy pani myśli, że mi łatwo było to zrobić? Zwrócić się do pani, do pani, która... Co ja zrobię, co będzie z matką i z Krzysiem ! I ze mną!

Czy ojciec nigdy nie żądał od pani rozwodu?

Nie, nie żądał.

I pani nie wiedziała nic o mamie i o nas?

Więc to znaczy, że ojciec kłamał.

Tak, mamo, już już. Zresztą zaraz będzie kolacja.

wchodzi szybko

Joanno!

widzi Ewę, staje przerażona. Groźnie

Jak pani śmiała! Przecież czy ja pani nie mówiłam!

Mamo, daj pokój. To biedne dziecko. Jej trzeba pomóc.

Nie, nie. Po co...

Ona musi tu zostać przez jakiś czas, może na krótko, zanim się coś obmyśli. Ale teraz musi zostać.

Jak uważasz...

Kiedy nie trzeba...

Mamo, bądź jeszcze raz dobra. Weź ją. Nazywa się Ewa, to ta sama, co była rano. Ona nie mogła inaczej zrobić, ona musiała sama przyjechać, jeżeli nie dochodziły listy. Tu nie ma jej winy. Weź ją, zabierz. Najlepiej niech idzie na górę. Niech tam pobędzie, niech tam trochę posiedzi. Ja przyjdę, ja się później tym zajmę. Tylko nie teraz,

niecierpliwie

nie teraz. Nie w tej chwili.

Proszę, niech pani idzie. Proszę tutaj.

Nie, kiedy po co...

Tędy.

Jej brat ma lat piętnaście, a ten, który umarł?

myśli. Rozsuwa ręce i znów je składa końcami rozpostartych palców

Ona ma lat osiemnaście, osiemnaście...

zatapia się głęboko w swą myśl. Jeszcze raz powoli i cicho

Osiemnaście...

Joasiu...

Babciu... tyś tu była! Ty coś może słyszałaś, ty zrozumiałaś...

Zrozumiałam.

Widzisz.

Teraz, nie wiem, czy będzie ci lżej czy będzie ci jeszcze ciężej.

przerwa

Ale już teraz... Już tym jednym nie powinnaś się dręczyć... Nie możesz robić sobie wyrzutów...

Nie wiem...

To, coś ty czuła, jednakże było prawdą, Joanno. Pomimo wszystko, pomimo wszystko. To, żeś go kochała. Tylko to.

Tylko to.

przeczy głową

Mała, słaba, ślepa miłość pośród ciemności.

ze zdziwieniem, cicho

Pośród takiej ciemności...

Bo, drogie dziecko, nigdy nie wiadomo, nic nie wiadomo...

Myślę: Krzysztof. Ale nie ma go już na tym miejscu, gdzie jest to słowo.

przerwa

On jest gdzie indziej. Tam jest ktoś inny, ktoś, czyja śmierć jest ode mnie daleko... Gdzie on jest? Nie ma go na miejscu jego śmierci...

Uspokój się, Joanno...

Czy mogę myśleć, że nikt nie umarł? Myśleć, że umarł ktoś nieznajomy? Babko... Czy Krzysztofa nigdy nie było?

Ach, nic nie jest pewne, Joasiu...

z męką

Wszystko jest inne...

Czy nie było także jego śmierci? Jest tak, jak gdyby nic nie było... Jak gdyby może nawet nie stało się nic...

On tu jest! Pani droga, pani jedyna, on tu jest! On jeszcze raz wrócił! Niech pani mnie osłoni, niech pani mnie obroni, niech pani mi nie da za nim iść!

O, Boże...

Więc co ja mam robić, kiedy ten pan sam się przepchnął przez bramkę i chce tu iść. Mówiłam mu, że nie można i zamkłam7 drzwi...

No widzi pani, widzi pani!

Tylko się nie przejmuj, droga, tylko bądź spokojna...

Babuniu, jakie to okropne...

Ewo, Ewo!

Widzi pani...

Ewo!

Idę!

Poszła...

Jak chcesz, Tekluniu. Ja bo ci z całego serca przebaczam. A jeżeli wolisz, to może ty mnie przebaczysz — dobrze?

śmieje się. Wchodzi

Kto by tam miał siłę gniewać się w taki cudowny wieczór! Liście i trawa tak pachną.

rozgląda się zdziwiona

No, co się tu dzieje. Czy mi się zdawało, że Zofia wołała na kolację?

Co się stało?

O, to ta sama moja para zakochanych...

radośnie

Już się spotkali, już się pogodzili. I to tu, u nas, w naszym ogrodzie! Któż by uwierzył!

Nie ma się czego radować.

On ją trzyma wpół, tak samo, jak rano. Ale ona się już na niego nie gniewa.

Wsiadają do samochodu.

On jej okrywa pledem nogi, ona się do niego uśmiecha. Co się dziwić! Są tacy młodzi, mają przed sobą całe życie szczęścia.