Loreva
Loreva

Rozdział 5 z 7

AKT TRZECI

SCENA PIERWSZA

Filaminta, Armanda, Beliza, Trysotyn, Lepine.

FILAMINTA

Usiądźmy tu spokojnie, wysłuchać w skupieniu  
Tych wierszy, których waga jest w każdym odcieniu.  

ARMANDA

Płonę z niecierpliwości!  

BELIZA

Po prostu wariuję! 

FILAMINTA

do Trysotyna
Każdy drobiazg pańskiego pióra mnie czaruje... 

ARMANDA

Nieci urok, co w duszy trwa po wszystkie czasy.  

BELIZA

To są dla ucha mego wymyślne frykasy.  

FILAMINTA

Naszych tęsknych udręczeń nie przedłużaj, proszę.  

ARMANDA

Uspokój je. 

BELIZA

Daj poznać te lube rozkosze. 

FILAMINTA

Żądze me twój epigram zaspokoi tylko. 

TRYSOTYN

do Filaminty
Biedne dziecię, świat ledwie ujrzało przed chwilką:  
Los jego niewątpliwie wzruszać panią może,  
Bom urodził je właśnie tu, na twoim dworze. 

FILAMINTA

Bym je kochała, starczy ojca jego miano. 

TRYSOTYN

Uznanie twoje matką będzie mu przybraną. 

BELIZA

Ileż poloru! 

SCENA DRUGA

Henryka, Filaminta, Beliza, Armanda, Trysotyn, Lepine.

FILAMINTA

do Henryki, która chce odejść
Zostań! Gdzież ty chcesz uchodzić? 

HENRYKA

Lękałam się tak miłej rozmowie przeszkodzić. 

FILAMINTA

Zbliż się tutaj i wytęż wszystkie swe organa,  
A wnet spotka je rozkosz niewypowiedziana. 

HENRYKA

Wybacz, matko, lecz ja mam dowcipu1 zbyt mało  
I daru do tych uciech jakoś mi nie stało. 

FILAMINTA

Nic nie szkodzi: chcę również mówić z tobą potem,  
By cię obznajmić z pewnym dość ważnym przedmiotem. 

TRYSOTYN

do Henryki
O naukach snadź pani niewiele rozumiesz  
I starczy ci za wszystkie, że czarować umiesz. 

HENRYKA

Ani jedno, ni drugie; i wcale przed panem... 

BELIZA

Ach, pomyślmy o naszym dzieciątku kochanem. 

FILAMINTA

do Lepina
Dalej, krzeseł! Bądź trochę żwawszy do posługi.  
Lepine przewraca się.
Widzicie błazna! Pada mi tutaj jak długi,  
Chociaż uczyłyśmy go o ciał równowadze!  

BELIZA

Nie wiesz, trutniu, co w tobie zniszczyło tę władzę?  
I żeś widać z swej osi przesunął na chwilę  
To, co punktem ciężkości nazywamy w bryle? 

LEPINE

Domyśliłem się tego, kiedy już leżałem. 

FILAMINTA

za odchodzącym Lepinem
Gamoń!  

TRYSOTYN

Że nie jest ze szkła, jego szczęściem całem. 

ARMANDA

Wszędzie pan siejesz dowcip.  

BELIZA

Łowisz go jak wędką. 
Siadają.

FILAMINTA

Niechże pan teraz ucztę swą zastawia prędko.  

TRYSOTYN

Dla głodu, jaki raczą okazywać panie,  
Zbyt skromne będzie jedno z ośmiu wierszy danie,  
I sądzę, że biesiady nie przeciążę wcale,  
Jeśli przy epigramie2 czy tam madrygale3  
Dam przystawkę sonetu, o której powiada  
Sama księżna, iż smaczek wytworny posiada.  
Szczypta soli attyckiej4 kryje się w nim na dnie,  
Sądzę więc, że i paniom do smaku przypadnie. 

ARMANDA

Ach, któż by o tym wątpił. 

FILAMINTA

Nie traćmy więc czasu. 

BELIZA

przerywając Trysotynowi, ilekroć ten zaczyna czytać
Luby dreszcz w sercu moim odczuwam zawczasu.  
Całe życie poezji mogę słuchać chętnie:  
Zwłaszcza czułe wierszyki uwielbiam namiętnie. 

FILAMINTA

Gdy będziemy przerywać, nie rozpocznie, wierzcie. 

TRYSOTYN

So... 

BELIZA

do Henryki
Cicho, ty tam, mała. 

ARMANDA

Ach, niech czyta wreszcie! 

TRYSOTYN

SONET NA FEBRĘ KSIĘŻNEJ URANII5.  
Gdzież twa przezorność, niebogo,  
Że przyjmujesz tak wspaniale  
I gościsz tak okazale  
Swą nieprzyjaciółkę srogą. 

BELIZA

Cóż za śliczny początek!  

ARMANDA

Niby od niechcenia! 

FILAMINTA

U niego słowo każde w puch lekki się zmienia. 

ARMANDA

„Gdzież twa przezorność!” Jak to wykwintnie się snuje! 

BELIZA

„Gościć nieprzyjaciółkę” nad wszystkim góruje. 

FILAMINTA

Uwielbiam to „wspaniale” i to „okazale”,  
Te dwa przysłówki z sobą brzmią tak doskonale! 

BELIZA

Dalej słuchajmy, dalej!  

TRYSOTYN

Gdzież twa przezorność, niebogo,  
Że przyjmujesz tak wspaniale  
I gościsz tak okazale  
Swą nieprzyjaciółkę srogą. 

ARMANDA

„Gdzież twa przezorność!”  

BELIZA

„Gościsz swą nieprzyjaciółkę!”  

FILAMINTA

„Wspaniale i okazale!”  

TRYSOTYN

Wypędź ją najkrótszą drogą,  
Niech opuści piękne sale,  
Bo ta niewdzięczna, zuchwale  
Godzi na twą istność drogą. 

BELIZA

Chwileczkę! Niechże mi pan odetchnąć pozwoli. 

ARMANDA

Niech się nam pan nacieszyć da wszystkim do woli. 

FILAMINTA

Przy tych wierszach tak dziwnie coś w duszy nam śpiewa,  
Iż chwilami się zdaje, że człowiek omdlewa. 

ARMANDA

„Wypędź ją najkrótszą drogą,  
Niech opuści piękne sale”. 
Te „piękne sale”, jak to powiedziane wdzięcznie!  
Jak pan tu metafory umiał użyć zręcznie! 

FILAMINTA

„Wypędź ją najkrótszą drogą”. 
Ach, w tym „najkrótszą drogą” jakiż wdzięk szalony!  
Ten ustęp, moim zdaniem, jest nieopłacony. 

ARMANDA

„Najkrótszą drogą” we mnie również podziw budzi. 

BELIZA

„Najkrótszą drogą” słyszeć sto razy nie znudzi. 

ARMANDA

Chciałabym ten wiersz stworzyć. 

BELIZA

Wart całego dzieła. 

FILAMINTA

Czy każda z was tak dobrze jak ja go pojęła? 

ARMANDA i BELIZA

Och! Och! 

FILAMINTA

Wypędź ją „najkrótszą drogą”; 
Znaczy: stanowczość twoja niech na nic nie zważa,  
Niechaj jej ostateczność żadna nie przeraża. 
„Wypędź ją najkrótszą drogą!”  
„Najkrótszą drogą! najkrótszą drogą!”  
Och, to „najkrótszą drogą” jest bardzo wymowne!  
Nie wiem jak kto, lecz dla mnie to brzmienie dosłowne  
Wiąże się w domyślników tysiączne ogniwa. 

BELIZA

To pewna, że niejedna się w tym rzecz ukrywa. 

FILAMINTA

do Trysotyna
Czyś pan choć czuł, gdyś tworzył to „najkrótszą drogą”,  
To wszystko, co te słowa obudzić w nas mogą?  
O tym, co ono mówi, czyś myślał choć chwilę?  
I czyś świadomie włożył w nie dowcipu tyle? 

TRYSOTYN

He, he.  

ARMANDA

„Niewdzięczna” również me serce uwiodło: 
Wypędź febrę niewdzięczną, niegodziwą, podłą,  
Której płacą za naszą gościnę — choroba. 

FILAMINTA

Słowem, równie są wdzięczne czterowiersze oba.  
Przejdźmyż do tercyn; już się doczekać nie mogę. 

ARMANDA

Ach, jeszcze raz nam powtórz tę „najkrótszą drogę”. 

TRYSOTYN

Wypędź ją najkrótszą drogą...  

FILAMINTA, ARMANDA i BELIZA

„Najkrótszą drogą!”  

TRYSOTYN

Niech opuści piękne sale...  

FILAMINTA, ARMANDA i BELIZA

„Piękne sale!”  

TRYSOTYN

Gdzie ta niewdzięczna, zuchwale...  

FILAMINTA, ARMANDA i BELIZA

Och, ta „niewdzięczna” febra!  

TRYSOTYN

Godzi w twoją istność drogą.  

FILAMINTA

„Twoją istność drogą!”  

ARMANDA i BELIZA

Och! 

TRYSOTYN

Mimo twego stanowiska  
Do twej młodej krwi się wciska... 

FILAMINTA, ARMANDA i BELIZA

Och!  

TRYSOTYN

W dzień i w noc dręczy ją męką!  
Do kąpiel wieziesz ją? Dobrze!  
Bez miłosierdzia utopże  
Ją tam własną swoją ręką. 

FILAMINTA

Już nie mogę!  

BELIZA

Omdlewam! 

ARMANDA

Rozkoszy zbyt wiele! 

FILAMINTA

Tysiąc dreszczyków słodkich przebiega po ciele!  

ARMANDA

„Do kąpiel wieziesz ją? Dobrze!”  

BELIZA

„Bez miłosierdzia utopże”...  

FILAMINTA

„Ją tam swoją własną ręką”.  
„Własną swą ręką, tak, utopże ją tam, w kąpielach”.  

ARMANDA

Jak po kwiatach się pośród pańskich wierszy kroczy.  

BELIZA

Gdzie się zwrócić, tam powab jakiś ciągnie oczy.  

FILAMINTA

Każda strofa otwiera nam światy nieznane.  

ARMANDA

To są ścieżynki drobne różami zasłane.  

TRYSOTYN

Więc, w oczach pań, ten sonet... 

FILAMINTA

Czarujący, boski: 
Nie oddałabym za nic jednej jego zgłoski.  

BELIZA

do Henryki
Jak to! Ty cudów owych słuchasz z takim chłodem!  
Dziwnie to świadczy bardzo o twym sercu młodem. 

HENRYKA

Do jakiej kto stworzony, taką chce grać rolę;  
Widać nie moje miejsce w tak wykwintnym kole. 

TRYSOTYN

Jeśli, czytając, z pani cierpliwością igram... 

HENRYKA

Bynajmniej. Ja nie słucham. 

FILAMINTA

Ach, prędzej! Epigram! 

TRYSOTYN

„Na czerwoną, wyzłacaną karetę, ofiarowaną pewnej zaprzyjaźnionej damie.” 

FILAMINTA

Każdy tytuł rzadkiego coś już w sobie mieści. 

ARMANDA

Gotuje nas niejako do powabów treści.  

TRYSOTYN

Miłość mi więzy swoje sprzedaje tak drogo...  

FILAMINTA, ARMANDA i BELIZA

Ach!  

TRYSOTYN

Że resztki mych dostatków ledwie starczyć mogą;  
I gdy oglądasz tę piękną karocę, 
Na której złota się tyle migoce, 
Że miasto olśniewa całe 
I Lais mej mnoży chwałę... 

FILAMINTA

Ach, „Lais moja!” znać w tym umysł wykształcony. 

BELIZA

Dla mnie formy finezje warte są miliony.  

TRYSOTYN

I gdy oglądasz tę piękną karocę, 
Na której złota się tyle migoce, 
Że miasto olśniewa całe 
I Lais mej mnoży chwałę... 
Wiedz, że te piękne złote na czerwonym wieńce  
To wszystko moje są złote czerwieńce6. 

ARMANDA

Och! Och! To zakończenie niespodziane zgoła. 

FILAMINTA

Nikt mu w igraszce słownej dorównać nie zdoła.  

BELIZA

Te piękne złote na czerwonym wieńce  
To wszystko moje są złote czerwieńce. 
To nadzwyczajne! „Złote na czerwonym wieńce  
To moje złote czer-wieńce! ” 

FILAMINTA

Nie wiem, czym jest przez niego tak oczarowana,  
Lecz, doprawdy, od chwili gdy poznałam pana,  
W wierszu czy prozie nic mu nie widzę równego. 

TRYSOTYN

do Filaminty
Gdyby pani nam chciała pokazać coś swego,  
My byśmy znowu mogli podziwiać z kolei. 

FILAMINTA

Z wierszy nic nie mam; w zamian nie tracę nadziei  
Wnet mu przedstawić, gdy to pana nie przestraszy,  
Ośm7 rozdziałów z projektu akademii naszej.  
Platon, kiedy ogłaszał swych dumań wyniki,  
Dał nam jedynie zamiar swojej Republiki;  
Ja mój pragnę uwieńczyć rzeczywistym skutkiem  
I spisałam już prozą rzecz w zarysie krótkim.  
Wyznaję, że nie mogę patrzeć bez zgryzoty,  
Jak umysłu naszego krzywdzą dziś przymioty;  
I czas nareszcie pomścić, to każdy mi przyzna,  
To poniżenie, w które spycha nas mężczyzna,  
Myśli nasze kierując na błahostki same  
I zamykając szczytną do światłości bramę. 

ARMANDA

Tak; to jest nazbyt ciężka naszej płci zniewaga,  
Że po dowcipie naszym jeno się wymaga,  
By płaszczyk lub spódniczka stały mu się światem  
Lub by żył lada haftem nowym lub brokatem. 

BELIZA

Trzeba się wydrzeć z tego sromotnego działu  
I umysł nasz w podniebia wydźwignąć pomału. 

TRYSOTYN

Dla dam jestem najgłębszą czcią zawsze przejęty,  
I jeżeli uwielbiam ich oczu diamenty,  
Również ducha ich blaski podziw budzą we mnie. 

FILAMINTA

Płeć nasza mu oddaje podziw ten wzajemnie.  
Jednak chcemy okazać mędrków kliczce dumnej,  
Co w sobie tylko widzieć chce wiedzy kolumny,  
Że i kobietom rola ta nieźle przystała  
I że również uczone mogą tworzyć ciała,  
Rzecz całą wiodąc nawet roztropniej a śmielej;  
Łącząc to, co dotychczas zazwyczaj się dzieli,  
Gruntowność wiedzy żeniąc z wdziękiem wysłowienia,  
Naturę przenikając drogą doświadczenia,  
Kwestie wszelakie ważąc w sposobie dokładnym,  
Przyjmując każdy pogląd, nie wiążąc się żadnym. 

TRYSOTYN

Ja z perypatetycznych teorii8 się wiodę. 

FILAMINTA

Ja znów w abstrakcjach cenię platońską metodę.  

ARMANDA

Dla mnie wśród nich Epikur9 to najtęższa głowa. 

BELIZA

Teorię drobnych ciałek10 jam przyjąć gotowa,  
Lecz z próżnią się nie mogę zgodzić; mówiąc szczerze,  
Bardziej mi się podoba nasz wszechświat w eterze. 

TRYSOTYN

Kartezjusza zasadę magnetyczną cenię.  

ARMANDA

Ja lubię jego wiry.  

FILAMINTA

Ja światów ciążenie. 

ARMANDA

Spieszno mi, byśmy mogły rozpocząć zebrania  
I przystąpić czym prędzej już do odkrywania. 

TRYSOTYN

Do pracy pań nadzieje wiąże ludzkość duże:  
Niezbyt wiele tajemnic jest dla was w naturze.  

FILAMINTA

Ja wnet ważnym odkryciem męski świat podrażnię,  
Bo ludzi na księżycu spostrzegłam wyraźnie. 

BELIZA

Ja ludzi nie widziałam: za to tym się szczycę,  
Żem tam, jak was tu widzę, poznała dzwonnice. 

ARMANDA

Będziemy się zajmować po równi fizyką,  
Historią, moralnością, wierszem, polityką. 

FILAMINTA

Ja zwłaszcza pragnę zgłębiać moralności prawa:  
Najwyższych duchów na tym opiera się sława;  
Lecz we mnie stoicyzmu hasło podziw budzi  
I twórca jego dla mnie jest najpierwszym z ludzi. 

ARMANDA

Z kolei się języka prawidła11 naznaczy:  
Niejedno się skieruje w nim zgoła inaczej.  
Każda z nas, bądź z rozsądku, bądź z fantazji czystej,  
Poprzysięgła w odrazie zachować wieczystej  
Pewne imiona, nazwy, przysłówki lub słowa12,  
Które jedna dla drugiej skreślić jest gotowa:  
Te bez wytchnienia ścigać będziemy śmiertelnie  
I tym otworzym naszą wysoką uczelnię,  
By ogłosić proskrypcję13, która w całej grozie  
Potępi te wyrazy i w wierszu, i w prozie. 

FILAMINTA

Lecz najpiękniejszy projekt Akademii naszej,  
Zadanie, od którego nic nas nie odstraszy,  
Chlubny zamiar, co poklask pozyska wspaniały  
U wszystkich pięknych duchów potomności całej,  
To będzie tępić brudne zgłoski bez wytchnienia,  
Co w najpiękniejszych słowach są źródłem zgorszenia,  
Co trutniom dostarczają zbyt łatwej igraszki  
I w lichych żartownisiów wślizgują się fraszki;  
Te dwuznaczniki szpetne, których tyle mieści  
Język nasz, obrażając jawnie srom niewieści. 

TRYSOTYN

Oto idea z myśli szlachetnych wysnuta! 

BELIZA

Wkrótce pokażem panu gotowe statuta. 

TRYSOTYN

Z góry pewien mądrości ich jestem i wdzięku.  

ARMANDA

My, z praw naszych, będziemy władzę miały w ręku:  
Wiersz czy prozę pod sąd nasz poddać muszą wszyscy;  
Rozum mieć będziem tylko my i nasi bliscy;  
Każdemu wyrok srogi jakąś łatkę przypnie,  
My jedne pisać będziem mądrze i dowcipnie. 

SCENA TRZECIA

Filaminta, Beliza, Armanda, Henryka, Trysotyn, Lepine.

LEPINE

do Trysotyna
Panie, jegomość jakiś mówić z panem żąda:  
Cały czarno ubrany, słodziutko wygląda. 

TRYSOTYN

Mój uczony przyjaciel, co błaga już dawno,  
By mógł poznać rodzinę z talentów tak sławną. 

FILAMINTA

Chciej go wprowadzić: pełne panu prawa dajem. 
Trysotyn idzie naprzeciw Wadiusa.

SCENA CZWARTA

Filaminta, Beliza, Armanda, Henryka.

FILAMINTA

do Armandy i Belizy
Postarajmyż się godnie uczcić go nawzajem. 
Do Henryki, która chce odejść
Dokąd? Mówiłam chyba dosyć zrozumiale,  
Że jesteś mi potrzebna. 

HENRYKA

Nie pojmuję wcale... 

FILAMINTA

Zostań: wnet ciekawości twej zadość się stanie. 

SCENA PIĄTA

Trysotyn, Wadius, Filaminta, Beliza, Armanda, Henryka.

TRYSOTYN

przedstawiając Wadiusa
Oto człowiek, co marzy, by mógł poznać panie;  
Przedstawiając go, pani, przed oblicze twoje,  
Żem profana tu przywiódł, o to się nie boję  
Być obwinionym: wart jest zasiadać w tym gronie. 

FILAMINTA

Wystarczy, że go pańskie tutaj wiodą dłonie. 

TRYSOTYN

Dzieła starych autorów na wylot posiada  
I po grecku z pewnością nikt go nie przegada. 

FILAMINTA

do Belizy
Po grecku, och! Po grecku! Chciej pan siadać, proszę. 

BELIZA

do Armandy
Ach, po grecku!  

ARMANDA

Po grecku! Cóż to za rozkosze! 

FILAMINTA

Więc pan umie po grecku? ... Ach, pozwól mi, panie,  
Przez miłość dla greczyzny to ucałowanie. 
Wadius całuje również Belizę i Armandę.

HENRYKA

do Wadiusa, który ją również chce ucałować.
Przepraszam pana, ale nie rozumiem greki.  
Siadają.

FILAMINTA

Greckie dzieła cześć moją posiadły na wieki.  

WADIUS

Lękam się, czy, wiedziony gorącym zapałem  
Poznania pań, natrętnym się oto nie stałem;  
Czy im momentów światłych zabaw nie zabiorę... 

FILAMINTA

Panie, greka nie może być nigdy nie w porę.  

TRYSOTYN

Zresztą, to mistrz prawdziwy i prozy, i wierszy,  
I nietrudno zdobędzie poklask pań najszczerszy. 

WADIUS

Ach, to autorów naszych przywarą jest częstą,  
Że rozmowę czytaniem szpikują zbyt gęsto;  
Przy stole, na przejażdżce, w alkowie czy w sieni,  
Ci lektorzy nużących wierszy nieznużeni!  
Nie wiem, czy jest w mych oczach rzecz równie obrzydła,  
Jak autor, co gdzie może, wciąż żebrze kadzidła,  
I co, nad pierwszym lepszym używszy przemocy,  
Zamęcza go płodami swych bezsennych nocy.  
Nigdym podobnej rzeczy pojąć nie był w stanie;  
I pod tym względem z Grekiem pewnym dzielę zdanie,  
Co poskramiał swe ucznie, mieniąc srogim grzechem  
Czytanie swych utworów z zbyt wielkim pośpiechem.  
Oto ulotny wierszyk, którego przedmiotem  
Zwada kochanków; sąd wasz rad usłyszę o tem. 

TRYSOTYN

Przed wszystkimi twe wiersze prym wiodą niezmiennie.  

WADIUS

W twoich Wenus14 i Gracje15 królują promiennie.  

TRYSOTYN

W słów doborze celujesz misternym a gładkim. 

WADIUS

Ithos16 z pathosem łączysz z darem iście rzadkim.  

TRYSOTYN

Pańskie eklogi17 stylem swoim znamienitym  
Zaćmiewają Wirgila18 razem z Teokrytem19.  

WADIUS

W odach zespalasz wielkość z wdziękiem wprost nieznanym  
I Horacy20 pozostał daleko za panem. 

TRYSOTYN

Możeż być coś milszego nad pańskie piosenki?  

WADIUS

Czyż zdoła coś prześcignąć sonet pańskiej ręki?  

TRYSOTYN

Najmniejsze twoje rondo21 to poemat mały. 

WADIUS

Cóż przewyższy dowcipem pańskie madrygały?  

TRYSOTYN

W balladach zwłaszcza jesteś pan podziwu godnym.  

WADIUS

W rymowanych końcówkach mistrzemś niezawodnym.  

TRYSOTYN

Gdyby Francja nie była na piękno tak głucha...  

WADIUS

Gdyby nasz wiek oceniać umiał twory ducha...  

TRYSOTYN

W złotej karocy dziś byś objeżdżał stolicę. 

WADIUS

Lud zdobiłby posągiem twym każdą ulicę.  
Do Trysotyna
Hm! Oto ta ballada; i będę tak śmiały  
Prosić...  

TRYSOTYN

O febrze zna pan już sonecik mały, 
Która księżnę Uranię ciągle dręczy pono? 

WADIUS

Tak, w jakimś towarzystwie wczoraj go mówiono. 

TRYSOTYN

Czy wiesz pan, kto autorem?  

WADIUS

Nie pytałem o to, 
Bo cały sonet straszną zdał mi się lichotą. 

TRYSOTYN

Jednak mnóstwo zachwytów obudził dokoła.  

WADIUS

To niestety wartości dodać mu nie zdoła,  
I, gdybyś go pan słyszał, zgodziłbyś się ze mną. 

TRYSOTYN

Swoje mniemanie wpierasz22 pan we mnie daremno;  
Wszak mało kto na taki sonet się zdobędzie. 

WADIUS

Niech mnie Bóg od podobnych chroni w każdym względzie.  

TRYSOTYN

Ten, kto lepszy napisze, jeszcze się nie rodził;  
A za dowód wystarczy, żem to ja go spłodził. 

WADIUS

Pan?  

TRYSOTYN

Ja. 

WADIUS

Hm, nie rozumiem zatem, co się stało. 

TRYSOTYN

Widać łaski w twych oczach znalazłem zbyt mało. 

WADIUS

Musiałem być widocznie jakiś roztargniony  
Lub ten, co czytał, ujął rzecz z fałszywej strony.  
Lecz porzućmy już sprzeczkę. Zatem ta ballada... 

TRYSOTYN

Dla mnie ballada mało wartości posiada:  
Dawno już czas jej minął; starzyzna niemodna.  

WADIUS

Mimo to w oczach wielu zachwytu jest godna. 

TRYSOTYN

Być może; ja zaś do niej wstręt stanowczy czuję. 

WADIUS

Wartości jej to pewnie zgoła nie ujmuje.  

TRYSOTYN

To zatęchłych pismaków rodzaj ulubiony. 

WADIUS

Dziw zatem, że naganę spotyka z twej strony. 

TRYSOTYN

Dość niezdarnie ubierasz mnie w swoje przymioty.  
Wszyscy wstają.

WADIUS

Na mnie chcesz rzucić ciężar własnej swej głupoty. 

TRYSOTYN

Ejże, nędzny bazgraczu, tak cię złość uniosła? 

WADIUS

Ejże, ty wierszokleto, zakało rzemiosła! 

TRYSOTYN

Śmieciarzu literacki, rabusiu wytarty! 

WADIUS

Chamski łbie!...  

FILAMINTA

Ech, panowie, to są chyba żarty? 

TRYSOTYN

do Wadiusa
Idź no, oddaj, co z kogo zdarły twe grabieże,  
Niechaj Grek i Rzymianin co swoje zabierze. 

WADIUS

Z powrozem cię u szyi pod Parnas23 powleką,  
Żeś Horacego zrobił w wierszach swych kaleką. 

TRYSOTYN

Dużoś swą książką zdobył sławy i pieniędzy! 

WADIUS

Twój wydawca w szpitalu gdzieś tam kona z nędzy. 

TRYSOTYN

Imię moje wysoko jaśnieje nad tobą. 

WADIUS

Tak, autor Satyr24 zajął się twoją osobą. 

TRYSOTYN

Twoją również się zajął.  

WADIUS

Ale poznać można, 
Że ze mną on obchodzi się bardzo z ostrożna.  
Tu i ówdzie, nawiasem, ledwie czasem przytnie  
W gronie innych autorów znanych nam zaszczytnie;  
Tobie zaś i spokoju chwili nie zostawi  
I świat twoją osobą raz po razu bawi. 

TRYSOTYN

To właśnie tylko może mnie podnieść w mej dumie:  
Ciebie jak mizeraka on pomieścił w tłumie;  
Mniema, iż by cię zgnębić, dosyć raz uderzyć  
I szkoda sił, by z tobą powtórnie się mierzyć;  
W mej osobie godnego widząc przeciwnika,  
Raz po razu z zapałem się ze mną potyka;  
I pewnie by swych ciosów nie ponawiał wiecznie,  
Gdyby mniemał, iż zdławił mnie już ostatecznie. 

WADIUS

Me pióro cię nauczy gwizdać po kościele!  

TRYSOTYN

Mojemu, by cię zniszczyć, nie trzeba zbyt wiele!  
Wierszem, prozą, łaciną, greką, ja ci stanę! 

TRYSOTYN

U księgarza Barbina już ja cię dostanę! 

SCENA SZÓSTA

Trysotyn, Filaminta, Armanda, Beliza, Henryka.

TRYSOTYN

Moich porywów za złe mi panie nie bierzcie:  
Twojegom zdania, pani, bronił tylko wreszcie,  
Broniąc sonetu, który znieważył tak srodze. 

FILAMINTA

Mam nadzieję, iż panów niebawem pogodzę;  
Mówmy o innej sprawie. Heniu, bliżej proszę;  
Nie od dzisiaj niepokój ciężki w sercu noszę,  
Iż w tobie żadna ducha iskierka nie płonie:  
Lecz mam sposób, by zbudzić ją wreszcie w twym łonie. 

HENRYKA

Troszczysz się o mnie, matko, zgoła nadaremnie,  
Uczoność tam pociechy nie będzie mieć ze mnie;  
Ja lubię żyć swobodnie i ani mi w głowie  
Dowcipu przednie kunszta ścigać w każdym słowie;  
Tej ambicji, wyznaję, zupełnie mi zbywa.  
Z moją głupotą czuję się bardzo szczęśliwa;  
I wolę się wyrażać z prosta, pospolicie,  
Niż mózg nad konceptami suszyć całe życie. 

FILAMINTA

Tak; ale mnie to razi i nie pragnę wcale  
Folgować w moim rodzie podobnej zakale.  
Piękność lica jest nikłą ozdobą jedynie,  
Co niby kwiat przekwita, niby płomyk ginie,  
Z wierzchnią jedynie naszą powłoką zrośnięta;  
Lecz piękność duszy trwała jest i nieodjęta.  
Długom tedy szukała, jaką w ciebie drogą  
Wlać krasę, której lata naruszyć nie mogą,  
Jak w twym umyśle wiedzy rozniecić pochodnię  
I poznania pragnienie tchnąć w ducha łagodnie:  
Ażem wreszcie uznała, iż będzie najprościej,  
Złączyć cię z mężem, słynnym z umysłu bystrości. 
Wskazując na Trysotyna.
Oto on; odtąd, wolą rodziców łaskawą,  
Zwać go przyszłym małżonkiem masz wszelakie prawo. 

HENRYKA

Ja, matko! 

FILAMINTA

Niech no panna fochów mi nie stroi. 

BELIZA

do Trysotyna
Rozumiem cię: twe oczy żebrzą zgody mojej,  
By z inną związać serce, w którym ja panuję.  
Owszem, zezwalam; chętnie pana ustępuję  
Dla małżeństwa, co przyszłość bez troski ci znaczy. 

TRYSOTYN

do Henryki
Wyrazy mego szczęścia niechaj pani raczy  
Przyjąć; i radość, jaką z tak chlubnego stadła  
Serce me... 

HENRYKA

Z wolna; jeszcze klamka nie zapadła: 
Niech się pan tak nie spieszy. 

FILAMINTA

Cóż to za gadanie! 
Czy wiesz, że... Dość. Jak każę, tak też się i stanie. 
Do Trysotyna
Zostawmy ją; już ja ją prędko uspokoję. 

SCENA SIÓDMA

Armanda, Henryka.

ARMANDA

Znać, jak matka gorąco dba o szczęście twoje;  
I doprawdy, że trudno w chlubniejszym wyborze... 

HENRYKA

Jeżeli taki chlubny, ty go przyjmiesz może.  

ARMANDA

Nie mnie, siostro, lecz ciebie on żąda w małżeństwo. 

HENRYKA

Ja ci go oddam chętnie, ceniąc twe starszeństwo. 

ARMANDA

Gdybym jak ty małżeńskie pieściła zamiary,  
Pewnie bym skorzystała rada z twej ofiary. 

HENRYKA

Gdybym jak ty bazgraczy darzyła podziwem,  
Związek ten byłby dla mnie zaszczytem prawdziwym. 

ARMANDA

Jednakże, choć skłonności nasze są tak różne,  
Posłuch rodzicom obie wszak jesteśmy dłużne;  
Władza matki kierować winna twym wyborem;  
I daremnie się łudzisz, że próżnym oporem... 

SCENA ÓSMA

Chryzal, Aryst, Klitander, Henryka, Armanda.

CHRYZAL

do Henryki, wiodąc przed nią Klitandra
Chodź, córko, musisz nagiąć się do mego planu,  
Zdejm rękawiczkę; podaj rękę temu panu  
I wiedz, że losy twoje wiecznie są złączone  
Z tym, któremu tu oto daję cię za żonę. 

ARMANDA

Przeciw temu siostrzyczka bronić się nie będzie. 

HENRYKA

Rodziców trzeba słuchać, siostro, w każdym względzie,  
Rozkazom ojca przeto muszę być powolną25. 

ARMANDA

Wolą matki, jak mniemam, też gardzić nie wolno. 

CHRYZAL

Cóż to znaczy?  

ARMANDA

Nic, tylko obawiam się szczerze, 
Że matka ma odmienne życzenia w tej mierze  
I że innego męża... 

CHRYZAL

Cicho tam, ty sroko! 
Idźże filozofować z nią razem głęboko,  
Ale się nie wtrącajcie, kiedy ja co robię,  
powiedz jej to i przestrzeż w stanowczym sposobie,  
Że się jej ciosać kołków mi na łbie nie uda.  
No, chodźmy. 

SCENA DZIEWIĄTA

Chryzal, Aryst, Henryka, Klitander.

ARYST

Przewybornie. Działasz istne cuda. 

KLITANDER

Ileż radości! Jak mam dobroć tak łaskawą... 

CHRYZAL

do Klitandra
Dalej, podaj jej rękę i marsz mi, a żwawo!  
Możesz ją odprowadzić. O, jak się to cacka! 
Do Arysta
Rozczula mnie, doprawdy, ta para tak chwacka;  
Raźniej mi dźwigać jakoś moje stare kości  
I przypominam latka młodzieńczych miłości. 
  1. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski] ↩
  2. epigram — krótki utwór poetycki. [przypis edytorski] ↩
  3. madrygał — rodzaj utworu poetyckiego, zwykle o tematyce miłosnej. [przypis edytorski] ↩
  4. sól attycka — ironia. [przypis edytorski] ↩
  5. SONET NA FEBRĘ KSIĘŻNEJ URANII — tłumaczenie sonetu, jak również pomysł do gry słów (odmiennie spożytkowany) w końcowych wierszach epigramu, zaczerpnięte są z przekładu Sawantek pióra Lucjana Rydla. [przypis tłumacza] ↩
  6. czerwieniec a. czerwoniec — złota moneta obiegowa, floren a. dukat. [przypis edytorski] ↩
  7. ośm — dziś popr.: osiem (użyte dla rytmu). [przypis edytorski] ↩
  8. perypatetyczne teorie — teorie Arystotelesa, jego uczniów i zwolenników. [przypis edytorski] ↩
  9. Epikur (341–270 p.n.e) — filozof grecki, atomista i zwolennik tezy, że celem życia ludzkiego jest dążenie do szczęścia. [przypis edytorski] ↩
  10. teoria drobnych ciałek — teoria atomistyczna. [przypis edytorski] ↩
  11. prawidło — zasada, reguła. [przypis edytorski] ↩
  12. Z kolei się języka prawidła naznaczy — mimo iż ujęte tu w karykaturze, zamiary podobnych reform roztrząsano zupełnie poważnie na zebraniach „Wykwintniś”, które umiały pozyskać dla swej sprawy kilku członków Akademii. [przypis tłumacza] ↩
  13. proskrypcja — ogłoszenie wyjętym spod prawa w starożytnym Rzymie. [przypis edytorski] ↩
  14. Wenus (mit. rzym.) — bogini miłości, jej gr. odpowiednikiem była Afrodyta. [przypis edytorski] ↩
  15. Gracje (mit. rzym.) — boginie radości, wdzięku i piękna. [przypis edytorski] ↩
  16. ithos — gr. pisownia słowa „etos”. [przypis edytorski] ↩
  17. ekloga — sielanka (rodzaj utworu poetyckiego). [przypis edytorski] ↩
  18. Wirgil — Publius Vergilius Maro (70–19 p.n.e.) rzymski poeta z czasów Oktawiana Augusta, autor Eneidy (poematu epickiego o wędrówkach Eneasza i założeniu Rzymu), Georgik i Bukolik (sielanek). [przypis edytorski] ↩
  19. Teokryt (ok. 310–ok. 250 p.n.e.) — poeta grecki, uznawany za twórcę gatunku literackiego sielanki. [przypis edytorski] ↩
  20. Horacy (65–8 p.n.e.) — rzymski poeta liryczny z czasów cesarza Augusta. [przypis edytorski] ↩
  21. rondo — rodzaj strofy powtarzającej określone wersy. [przypis edytorski] ↩
  22. wpierać (daw.) — wmawiać. [przypis edytorski] ↩
  23. Parnas — góra w Grecji, tradycyjnie uznawana za siedzibę Muz. [przypis edytorski] ↩
  24. autor Satyr — był nim Nicolas Boileau, francuski poeta i krytyk literacki, żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku. [przypis edytorski] ↩
  25. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Molière (Molier)

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Uczone białogłowy · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/moliere-uczone-bialoglowy/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Tadeusz Boy-Żeleński

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis