I

O Boże, nie — nie dawała rady — nie dawała rady! Był wieczór w atelier w mocnym świetle lamp.

Pani Else Kant stała zrozpaczona przed sztalugami z płótnem zamalowanym w szarościach. Pracowała nad nim noc i dzień przez ponad rok, duszę sobie wypruwała, aby pokazać, co leży jej na sercu. Ale im dłużej to trwało, tym było gorzej. Ta postać w rogu, która miała symbolizować egzystencjalny lęk — ha, ha! Marny błazen z doklejonymi czarnymi skrzydłami — figura z maskarady.

O Boże, Boże, co miała począć­? Ona, która kiedyś przecież coś potrafiła, która wzbudzała rozkoszną wściekłość wśród „eleganckiej” publiczności. Aż się skończyło. Nagle się skończyło.

Owszem, mogłaby zająć się malowaniem słodkich, sielskich obrazków z radosnymi krajobrazami i blichtrem. Ale nie potrafiła.

Gdyby tylko umiała odłożyć farby na półkę, nigdy więcej nie dotykać pędzla. Jaki ogarnąłby ją wtedy spokój. Wiodłaby swoje życie, zajęta powracającymi codziennie drobnymi obowiązkami, których wypełnianie powodowało zadowolenie u niej samej i jej najbliższych. Gdyby tak pozbyć się tego nieznośnego ciężaru, który zawsze, dniem i nocą, kładł się na niej jak mara. Gdyby tylko miała jeszcze to jedno — mogła oddawać się swojej pracy, nie zważając na inne kwestie. Ale kiedy nie wszystko w domu — czy chodziło o dziecko, jedzenie, porządek albo służące — układało się, jak należy, straszliwie cierpiała i to sobie zarzucała niedbałość i opieszałość.

Potężnych sił trzeba było, by zadośćuczynić tak wielu różnym obowiązkom. Świętą rację miał Paweł1, zakazując kobietom publicznych wystąpień. Powinien był mówić o mężatkach, chociaż nie — te, które żonami nie były, mogły wszak nimi zostać.

Och, cóż za niedola. Patrzyła na ten okropny bohomaz, który palił jej duszę jak płomień. Wyraźnie, jako żywo widziała, jak miał wyglądać, a teraz...

Walka między tym, co chciała namalować i co malowała, wywoływała u niej mętlik boleści, który wgryzał się w jej umysł, wplątywał we wszystko, co słyszała i przeżywała, pozbawiał ją energii i łamał jej wolę. Czynił ją do tego nieprzystępną i trudną w obyciu. Jej biedny mąż... Taka była wytrącona z równowagi i zrozpaczona — zrozpaczona na śmierć, ponieważ musiała, musiała ukończyć swą pracę, i z każdym mijającym dniem coraz straszniej, coraz bardziej bezradna.

Usiadła na pufie, pochylona, z łokciami na kolanach i twarzą schowaną w dłoniach, i kołysząc się w przód i w tył, zanosiła się stłumionym, zawodzącym szlochem, niekiedy przerywanym napadami ostrego kaszlu.

Na cóż miałoby się zdać, gdyby na jakiś czas wyjechała, o czym rozmawiała czasami z mężem. Zabrałaby przecież ze sobą swe wnętrze, swoją mękę i żałość z powodu niedokończonej pracy, swoją tęsknotę za mężem i dzieckiem — cudownym chłopczykiem, bez którego nie mogłaby spędzić choćby dnia, nie odczuwając dokuczliwego braku. Poza tym nie stać jej było na podróż, w ogóle na nic, odkąd nie udawało jej się niczego ukończyć ani sprzedać.

Nagły ból przeszył ją z tyłu głowy i gwałtownie się wyprostowała. Następnie, zaciskając powieki, przesunęła ostrożnie dłonią od karku w górę.

Nic w tym dziwnego, skoro od blisko roku tak mało spała. Przez całe lato, które spędziła z dzieckiem w Szwajcarii, nie przespała dobrze ani jednej nocy. Często nie mogła zmrużyć oka od wieczora do rana, ponieważ mały, którego ze względu na nierzetelność niańki musiała trzymać u siebie, wiercił się niespokojnie w metalowym łóżeczku, skrzypiącym przy każdym ruchu. Dlatego czytała przy świetle lampy przez całą, długą noc; a rankiem, gdy chłopczyk, wykąpany i ubrany, wychodził z niańką, znowu się kładła, żeby spróbować zasnąć, chociaż najczęściej przeszkadzały jej w tym dźwięki codziennej krzątaniny. I jeszcze ta niedająca spokoju mordęga nad wielkim obrazem, który oczywiście ze sobą przywiozła i nad którym nie udawało jej się dalej pracować, nad którym nie potrafiła dalej pracować. Stale nad nim ślęczała; myśl o obrazie wisiała nad nią, gdyż nieprzerwanie ją do siebie przyciągał i ponieważ cierpienie jej duszy, wywołane przez ten bezowocny znój, tylko się powiększało, gdy uciekała od pracy. Bezsenność zaś utrzymywała się przez całą zimę w domu. Przyzwyczaiła się do braku snu, choć zawsze potrzebowała go wiele. Bez nocnego wypoczynku na dłuższą metę nikt sobie nie poradzi. Nawet najsilniejszy człowiek będzie musiał się ugiąć. Dlatego tak teraz jej było źle. O Boże, te napady bólu, rozdzierającego głowę na pół — aż czasem czuła potrzebę, żeby obwiązać ją taśmą. Nie mogła tego zmienić ani od tego uciec. Musiała żyć przybita do pala męki, którym coraz bardziej stawała się jej praca.

Wytarła twarz i siedziała bez ruchu, ze wzrokiem z frasunku2 utkwionym sztywno przed siebie. Wtedy wrócił napad kaszlu, długi, męczący, aż oczy zaszły jej łzami.

Takim stała się wrakiem.

A miała kiedyś odwagę występować wobec innych jako sędzia i oskarżyciel. Wobec Kirsten, którą odprawiła za kradzież i do końca życia unieszczęśliwiła, bo ta zaczęła pić, żeby zagłuszyć żal. Jej rozdzierający serce płacz, gdy dowiedziała się, że się wydało... Słyszała go i widziała białą, spiętą twarz służącej, która nie znalazła sobie innego miejsca. Co z nią teraz będzie? Oczywiście się stoczy i to z jej winy. Och, biedna, biedna Kirsten... Proszę cię, wybacz mi, wybacz...

Dokądkolwiek się zwracała i o czymkolwiek myślała, wszystko zdawało się ciężkie i złe. Synek, którego nie mogła skłonić do jedzenia i który wieczorem leżał godzinami, nie chcąc spać. Cudze dzieci spały i jadły, lecz ona oczywiście niewłaściwie się z nim obchodziła. I tak ciągle ze wszystkim. Żadnej jasnej chwili — choćby jednej, jedynej. A było tylko coraz gorzej. Przecież nigdy nie znajdzie czasu, żeby odzyskać siły, skoro ma ten nerwowy kaszel, szczególnie dokuczliwy w nocy, męczący ją tak, że ledwie dawała radę wstawać rano. Umysł nigdy nie odpoczywał. Stale gotował się od ciągle tych samych myśli. Pozostawało jej tylko umrzeć. Zakończyć walkę. Zniknąć z życia, które było tylko boleścią i które ona czyniła boleścią także dla innych. Niemoralnym byłoby pozostać przy życiu, kiedy do niczego się nie nadawało, kiedy wiedziało się, że tylko jest się ciężarem i utrapieniem dla tych, którym chciało się dawać najwięcej, najlepiej, a poza tym wiedziało się, że nigdy nie będzie inaczej.

A jednak to dziwne, jak długo człowiek, nawet najnieszczęśliwszy i najbardziej udręczony, potrafił wahać się i zastanawiać, kiedy chodziło o zrzucenie z siebie ciężarów przez wymazanie się spośród żywych. Głęboko zakorzeniony musiał być strach przed wniknięciem w wieczny mrok unicestwienia, skoro wciąż wlokła się przez dzień i przez noc — co dzień i co noc.

No, ale ta ostatnia droga ratunku nikomu nie ucieknie.

Wstała pośpiesznie, podeszła do sztalug i zaczęła malować ze ściągniętymi brwiami i mocno zaciśniętymi wargami. Wnet musiała powstrzymać kaszel. Bolało ją w piersi, dokuczały łopatki, kolana się uginały. Ona jednak na nic nie zważała, tylko pracowała dalej.

Wtem mina jej się rozpogodziła, w oczach ukazała się żywa radość, cała twarz rozpromieniała. Dawała radę — nareszcie, nareszcie! Odłożyła paletę, cofnęła się na krok i oglądała obraz.

Nagle drgnęła. Czy to synek? Chwilę nasłuchiwała i prędko przeszła przez jadalnię do pokoju dziecięcego, w którym paliła się lampka nocna. Niańka chrapała, usta miała otwarte, a w łóżeczku pod drugą ścianą chłopczyk siedział i wymachiwał rączkami.

— Mój słodki, mały Tage. — Else pochyliła się nad nim i szybko rozbudziła pocałunkiem. — Co się stało, synku? Mam ci zaśpiewać?

— Tak, o kotku, mamo.

Else położyła chłopczyka na poduszkę i go przykryła. Następnie zaśpiewała na powolną melodię:

— Umierać? Co to, mamo?

— To tak jak dziadek, on umarł.

— To wtedy, jak już nie można iść do łóżka wieczorem i pić kakao rano, mamo?

— Tak, bo się umarło.

— Ci, co umarli, mają dobrze. Naprawdę, mamo.

— Nie mów już więcej, tylko szybko śpij. Pamiętaj, że jest środek nocy.

— A co to noc, mamo?

— Zjadły z serem, mamo?

— Nie. Ale znowu mówisz.

Otworzyły się drzwi do jadalni i do środka wszedł wysoki mężczyzna o szerokich ramionach, ciemnowłosy i łysiejący.

— Tatuś! — zawołał chłopczyk i natychmiast usiadł prosto w łóżeczku. — Tage jest głodny. Dwie kromki chleba z pasztetem, jedną z pieczenią i jedną z serem!

Kant podszedł do łóżka, schylił się nad dzieckiem i powiedział pieszczotliwie:

— Głodny jesteś, kotku? Idź się połóż — zwrócił się do Else. — Że też jeszcze tu siedzisz. I nie dajesz spać chłopcu.

— Jak możesz tak mówić, Knut. Przecież taka ogarnia mnie rozpacz, gdy dziecko nie śpi.

Tage, stojąc w łóżeczku, zarzucił ojcu rączki na szyję.

— Chcę iść z tobą do jadalni — powiedział przymilnie.

— Nie rób tego — poprosiła Else.

— Może i dobrze go zmęczyć. Lepiej będzie potem spał.

Kant otulił chłopczyka kocem, wziął go na ramię i poszedł z nim do jadalni. Tam usiadł przy stole z dzieckiem na kolanach i dał mu jeść.

Else udała się za nimi i usadowiła się przy synku.

Tage był w znakomitym nastroju. Ciągnął Kanta za brodę, bez ustanku gawędząc, a czasem odgryzał kawałek kromki, który następnie wkładał ojcu do ust. Później uwolnił jedną nóżkę z koca i nagle podstawił ją pod twarz Kantowi, równie zachwyconemu jak dziecko.

Else uśmiechnęła się zmartwiona i pokręciła głową.

— Przecież widzisz, że on nic nie je — powiedziała.

Ale zaraz Tage chwycił kromkę z zapewnieniem, że jest bardzo, bardzo głodny i że wszystko zje.

— Możesz już pójść się położyć, Else? — poprosił znów Kant. — Nawet nie wiesz, jak wyglądasz.

— Pójść się położyć... Tylko na co miałoby się to zdać? Przecież i tak nie zasnę. Zwłaszcza teraz, kiedy z nim tutaj siedzisz!

— Czemu mama płacze?

— Mama jest chora. Biedna mamusia.

Else wróciła do atelier i z powrotem zaczęła malować, co chwilę odsuwając się nieco, by spojrzeć na obraz niespokojnym, pytającym wzrokiem.

„Bóg jeden wie”, myślała z powątpiewaniem, „chyba wcale nie jest lepiej”. Tak bardzo była zmęczona, że trzęsły jej się ręce. I jeszcze ten kaszel. Ale musiała pracować dalej. Musiała. Jutro, gdy wstanie, będzie przecież jeszcze bardziej zmęczona; i cały dzień minie tak samo...

Do tego Knut nie przychodził! Siedział teraz i czekał, aż dziecko zaśnie, zamiast spokojnie sobie pójść albo przynajmniej obudzić niańkę! O niej samej mówił, że za bardzo cacka się z dzieckiem, ale w ogóle nie był lepszy, raczej gorszy.

Och, te skurcze ust, te okropne, nieznośne skurcze ust...! Osłoniła dłonią oczy i zobaczyła, co namalowała. Wyszła jej prawdziwa maska mumii. Z pędzlem i paletą w rękach drobiła, zawodząc, tam i z powrotem. I znów malowała, głowę miała rozpaloną, a pot wystąpił jej na czoło.

— Ależ, Else... — Wszedł do niej Knut. Spojrzał na nią przerażony, zbliżył się i chciał wyjąć jej pędzel z dłoni.

— Muszę korzystać z nielicznych chwil, w których mogę pracować, czy to w nocy czy w dzień. — Wykręciła nadgarstek spomiędzy jego palców. — Tage śpi?

— Tak.

Knut przeszedł się parę razy tam i z powrotem ze spuszczoną głową. Nagle zatrzymał się za Else, która wciąż malowała. Uniósł głowę i zdawało się, że chce coś powiedzieć, ale dał za wygraną i dalej chodził tam i z powrotem.

— Jest wpół do drugiej, Else. Przecież wiesz, że ten nocny zapał zawsze przychodzi, gdy jest ci najgorzej. Przestań już, na miłość boską. Proszę cię, Else.

— Idź się już położyć i zostaw mnie samą. Zresztą wcale nie jestem chora. Dużo gorzej jest z Tagem, który nie je i nie śpi. Porozmawiasz o tym poważnie z Tvedem?

— Proszę, Else. — Knut łagodnie, lecz stanowczo zabrał jej paletę. — Wyniszczasz się i mnie także wyniszczasz — mówił cicho, a ściągnięte brwi wyrażały głęboką troskę. — Chodź już — ciągnął, kiedy Else patrzyła przed siebie nieobecnym wzrokiem, bez odpowiedzi. — Musisz spróbować na chwilę zasnąć... Dam ci proszek.

— Och, na co zdadzą się proszki — wymamrotała Else. — Choćbyś dał mi ich sto. Porozmawiasz poważnie z Tvedem o dziecku?

Knut odwrócił się i znów zaczął chodzić po pomieszczeniu. Else powtórzyła pytanie.

— Przecież dziecku nic nie jest — powiedział zbolałym głosem.

— A więc nie chcesz z nim rozmawiać?

— Nie, porozmawiam. Tylko się uspokój.

— Jutro z rana?

— Tak. Położysz się już?

Else usiadła na szezlongu.

Knut patrzył na nią przez chwilę. Następnie sam usiadł przy niej.

Nagle Else wstała i znów zaczęła malować.

Knut podniósł się i opuścił pokój. Zamierzał iść do siebie i się położyć. Nie mógł patrzeć, jak się wykańcza.

Po półgodzinie znowu się do niej zakradł w szlafroku i kapciach. Else wciąż malowała.

— Och, ale żeś mnie przestraszył — odezwała się i nagle się odwróciła. — Czy chcesz wprawić mnie w rozpacz, skoro chodzisz tak po nocach, nie chcąc, bym dała ci wypocząć?

Knut pokręcił bezradnie głową.

— Popatrz, co teraz namalowałam — dodała po chwili Else — i powiedz, co myślisz.

— Nie teraz. Żeby coś obejrzeć, muszę być przytomny, a umieram ze zmęczenia.

— Kiedy tak usilnie cię proszę. Zaraz potem pójdę odpocząć.

— Ale właśnie tego nie robisz — westchnął Knut, po czym podszedł do obrazu i przyglądał się mu, mrużąc oczy; Else czekała w napięciu.

— No, nie wiem. Mówię ci przecież, że o tej porze nocy nie mogę niczego oglądać. Na pewno namalowałaś coś dobrego.

— Na pewno... Myślisz, że cię nie znam? Miałeś wyrazić opinię. O Boże, o Boże, a więc wszystko jest i będzie na marne. — Płakała, chodząc bez celu po atelier; Knut kroczył za nią, mówił i prosił, ale ona go nie słuchała.

— Pójdę odpocząć — powiedziała wreszcie i wytarła twarz. — Nie mam już więcej pracy. Ale to dobrze, że powiedziałeś, co uważasz. Dzięki ci za to.

Wyjęła z szuflady stołu małą buteleczkę.

— Po co ci to? — zapytał Knut, przyglądając się jej uważnie.

— Po nic. Zostaw mnie już.

— Nie, Else! Natychmiast oddaj mi buteleczkę. Wiem, co knujesz.

Else posłała mu chłodne spojrzenie. Stał spokojnie z wyciągniętą ręką i wzrokiem, który zdawał się przepełniony smutkiem, a przy tym zmęczony i przybity.

Dziwny mężczyzna z tego Knuta. Przecież podzielał jej zdanie na temat dopuszczalności samobójstwa. Często o tym rozmawiali. Kiedy jeden jego młody krewniak bezradnie się staczał, a ona wyraziła swoją obawę, że może w końcu się zastrzelić, Knut spokojnie odparł: „To nie byłoby jeszcze najgorsze”. Ale gdy przyszło co do czego, jak teraz w jej przypadku, zachowywał się jak zwykły policjant. Już raz kiedyś tak zareagował, gdy kilka lat temu uznała, że nie ma innego wyjścia niż śmierć.

Czy to dlatego, że tak bardzo ją kochał?

Tak, kochał ją, ale nie dość, by pozwolić jej umrzeć. Nie miał też odwagi, aby być biernym widzem, gdy chodziło o ten ostatni krok. „Trzeba uciec się do koniecznych środków”, myślał pewnie teraz, „bo ani na chwilę nie zaznam spokoju!”.

Gdyby tylko te środki na coś mogły się zdać, gdyby mogła znów być jak dawniej — spać, pracować, ukończyć coś, być szczęśliwa. Ale Knut w to nie wierzył, podobnie jak ona. Nie, nie, nie! Poznawała po jego zachowaniu, że w to nie wierzy. Jednak nikczemnie postąpił, że nie zamknął oczu i uszu i nie pozwolił jej zrobić tego, co chciała.

— To podłe z twojej strony — powiedziała.

— Daj mi buteleczkę — odparł Knut z nieugiętą miną.

— Ale dlaczego? Nie pomyślałbyś sobie w duchu, kiedy już by było po wszystkim: „No cóż, trudno, że tak musiało się skończyć, ale było to jedyne i najlepsze wyjście”?

— Nie — powiedział Knut.

Else drgnęła na dźwięk tego słowa. W tonie jego głosu i w wyrazie twarzy było mnóstwo bólu, miłości i niewzruszonej pewności. Czy naprawdę nie sądził, że najlepiej byłoby, gdyby umarła? Miała wrażenie, jakby twarda klucha w jej gardle zaczęła się rozpuszczać.

— A więc nie zrobię tego — rzekła powoli. — Ale musisz okazać mi zaufanie, nie zabierając mi buteleczki.

— Nie mogę. Przypomnij sobie te liczne noce, kiedy walczyłem wręcz z tobą o twoje życie. Skąd miałbym i skąd ty miałabyś wiedzieć, co teraz cię dopadnie?

— Ale musisz mi wierzyć — wyrwało się z pasją Else. — Nie wytrzymuję już tego, że mi nie wierzysz!

Padła plackiem na podłogę i zaniosła się głośnym szlochem.

— Już dobrze, Else. W imię boże, wierzę ci.

Else wstała i się uspokoiła. Buteleczkę odłożyła do szuflady, którą zamknęła na klucz.

— Pójdziesz teraz odpocząć?

Chciała odpowiedzieć, ale wtedy wrócił jej kaszel. Wstrząsał nią, jakby miał ją rozerwać na strzępy.

— Nie smuć się tak — odezwała się.

— Nie uważam, żeby była teraz okazja ku czemu innemu — wymamrotał Knut i potarł czoło.

— No tak, biedaczyno.

Ostatecznie Knutowi udało się skłonić ją, by się położyła. Rozbierała się z przestraszoną miną i co chwilę się rozglądała, nasłuchując z lękiem. Knut dał jej proszki i poszedł do siebie.

Ledwie jednak Else się położyła, znów dopadł ją kaszel. Siedziała wyprostowana na łóżku, na końcu zaś brzmiała, jakby łapały ją urywane, jękliwe skurcze.

Wtem na schodach i w wejściu rozległy się ciężkie uderzenia wbiegających pod górę kopyt. Rytm był szybki, miarowy. Drzwi do sypialni uchyliły się i do środka powoli wkroczyła procesja gniadych, pięknych koni, które Else często ostatnio widywała. Łby i tułowie miały sztywne i bez życia, w miejscu oczu zionęły wielkie, czarne dziury; lecz ładne, szczupłe pęciny unosiły się i wyciągały, przemieszczając stado do jadalni i atelier, a stamtąd przez sień do sypialni — miarowo, upiornie i niewzruszenie. Ciągle i znów. A Else siedziała na łóżku, kaszląc; wpatrywała się przed siebie i dziwiła, lecz się nie bała.

Nagle zjawił się Knut, a pochód koni jakby zapadł się pod ziemię.

— Powinnaś wziąć krople z opium — powiedział. — Jest ci coraz gorzej.

Ale Else nie chciała. Brała je poprzedniej nocy i obawiała się zażywać zbyt wiele.

— Nie widziałeś koni? — zapytała. — Kiedy przyszedłeś, salon był ich pełen. Smutne, że nie widzisz ich ani nie słyszysz... Idź już — ciągnęła Else, kiedy Knut nie odpowiedział. — Przywykłam tak leżeć.

— Tak, muszę — odparł. — Padam ze zmęczenia, a jutro mam dużo pracy.

— Obietnica, jaką ci złożyłam, że nie skorzystam z buteleczki, dotyczy jedynie tej nocy — zawołała za nim Else. — Tylko ci mówię.

Knut jak lunatyk dotarł po omacku do swojej sypialni i się położył. Ciasno owinął się kocami, odwrócił do ściany i zaraz zapadł w drzemkę, przez którą przebijał się dźwięk kaszlu Else i kładł się ciężko na jego piersi.

Nagle podskoczył przerażony, wypadł z łóżka i otworzył drzwi do sieni. Else stała tam i wkładała swój długi płaszcz.

— Co znowu? — zapytał Knut ostro i chwycił ją za ramiona.

— Nie mogę zaznać spokoju — jęknęła Else. — Bezustannie myślę o Kirsten, którą przepędziliśmy. Chcę pójść do jej matki i o nią zapytać.

— O tej porze?

— Przecież jest środek dnia.

— Nie ma mowy. Natychmiast marsz do łóżka.

Else ciągnęła:

— Stale słyszę te słowa: „Sługo zły! Wszystek tamten dług darowałem ci, boś mnie prosił. Czy i ty nie powinieneś był...”3.

Knut zdjął z niej ubranie i wreszcie skłonił ją, by się położyła.

A wtedy w końcu zasnęła.