Źródło i licencja tłumaczenia
AKT III
SCENA I
Elwira, Justysia.
Elwira siedzi oparta na stole, trzymając chustkę na oczach.
JUSTYSIA
wnosząc kilka pakietów
Zewsząd, gdziem mogła zgadnąć, zbierałam pakiety:
Z środka kanapy ta największa plika,
Ta spod krosienek2, a ta ze stolika,
Te zaś z komody, związane łańcuszkiem,
Ten pakiet był za biurkiem, a te dwa za łóżkiem;
Patrzałam, szukałam wszędzie,
I zdaje mi się, że już wszystko będzie.
ELWIRA
JUSTYSIA
Niech pani powie, te skarby obfite?
ELWIRA
JUSTYSIA
ELWIRA
z westchnieniem
do odchodzącej
Ach, i pod ołtarzykiem, gdzie się modlę co dzień.
Justysia odchodzi.
SCENA II
ELWIRA
Kogo miłość uciemięża!
Próżno rozsądku przyzywa
I nienawiść nieci w sobie;
Wrzące czucie wszystko zrywa,
Świat w kochanej ma osobie.
Próżno powtarzam, że go nienawidzę,
Że się taką duszą brzydzę,
Ach, próżno w męstwo, wstręt, we wzgardę się zbroję.
Jego serca szuka moje;
Chcąc mych nieszczęść dojść przyczyny,
Moim kosztem go tłumaczę;
Chcąc żałować mojej winy,
Jego straty tylko płaczę.
SCENA III
Elwira, Justysia.
JUSTYSIA
Gdzie bym nie była własnymi oczyma.
A teraz ogień czym prędzej rozłożę,
Niechaj jeden po drugim jak złoczyńca zgorze3.
ELWIRA
Chciał cię stąd wykraść i stałość przyrzekał?
JUSTYSIA
Miłość przysięgał, lecz ja, nie chcąc zdradzić...
ELWIRA
JUSTYSIA
ELWIRA
Gdzieżby mógł Alfred zakochać się w tobie?
JUSTYSIA
urażona
Co by mi w sercach odrazę czyniło?
ELWIRA
Ale trzeba odesłać wszystkie jego dary;
Nie możesz ich zachować.
JUSTYSIA
Wzięłam i dotąd mam jeszcze przy sobie,
Lecz co pani rozkaże, to z nimi dziś zrobię.
ELWIRA
JUSTYSIA
I sam wyznał niestałość, czyliż jeszcze mało?
Lecz na cóż myśleć o tym, co się stało?
ELWIRA
Za moję ufność tak zdradzić, o nieba!
Takem wierzyła, takem go kochała,
W niego już przeszła dusza moja cała!
JUSTYSIA
Kiedy z jej łaski łzy oschnąć nie mogą;
Od jej zawiązku, w jakiej bądź zabawie,
Wesołą panią nie widziałam prawie.
Leżą w szufladach paryskie ubiory,
Tak innym damom do nabycia trudne:
Czepeczki, wstążki, batysty4 i mory5,
A pelerynki, pelerynki cudne,
Szlarki anielskie, a zwłaszcza te w ząbki,
Leżą nietknięte, jakby stare rąbki6.
z rozczuleniem
Wszystko pani przeglądasz obojętnym wzrokiem,
Kaszmir7, jak i perkalik8 równym widzisz okiem.
coraz bardziej rozczulona
Girlandy9 nie chcesz nosić, stronisz od zwierciadła,
Słowem — okropność w tym domu osiadła!
Wszystko to tej miłości nieszczęsne są skutki;
Lecz teraz przecie, jak miną te smutki,
Powróci spokój, zgryzoty się zmniejszą.
ELWIRA
Chwile rozkoszy! nic was nie zatrzyma,
I nadziei nawet nié ma!
Zniknął sen szczęścia, zniknął mój świat cały,
Tylko żale mi zostały!
JUSTYSIA
Lecz na cóż wspominać tyle,
Na cóż rozmową zawsze je odnawiać?
ELWIRA
Ale powiedzże sama — jakie miał wejrzenie,
Kiedy swych uczuć dawał zapewnienie:
Ten uśmiech czarujący i ten wyraz w twarzy,
Którym Bóg tylko kochających darzy!
JUSTYSIA
Ależ mu i pan Hrabia w niczym nie ustąpi.
Także przyjemny, przystojny i młody,
Pragnie spokojnej, domowej swobody
I choć teraz oziębły, ja powiadam przecie,
Że niezadługo kochać się będziecie;
Niechaj się tylko pan Alfred oddali.
ELWIRA
Ale jestżeś ty pewna, że on nie żartował?
Może on tylko ufności próbował?
JUSTYSIA
Niechże i zaraz przyjętym zostanie;
Możesz się pani przed nim wytłumaczyć,
Nawet przeprosić po wziętej naganie.
ELWIRA
Jeszcze przed nim się tłumaczyć?
Ja go nie cierpię! Ja go nienawidzę!
Samym wspomnieniem się brzydzę!
Daj, daj te listy.
JUSTYSIA
ELWIRA
JUSTYSIA
ELWIRA
Stamtąd chcę wszystko do niego wyprawić.
Ty zostań, powiedz, jak Wacław przyjedzie,
Że już nie będę w domu na obiedzie,
Bo przy słabszej dziś siostrze cały dzień zabawię.
Elwira zabiera pakiety listów w swój szal i odchodzi.
SCENA IV
JUSTYSIA
Otóż to główka, dalibóg, nie lada.
Wszystko, co chciała, najlepiej wypada!
Nie będę teraz lękać się co chwilę,
Będę tu panią, kochać i żyć mile;
Wszystko spokojnie, wszystko z dobrą sławą.
Brawo, Justysiu! brawo!
śpiewa i tańcuje
Brawo, brawo, brawo!
Wacław wchodzi i staje w głębi
Brawo, Justysiu, brawo!
WACŁAW
kończy na tę samą nutę
Nastawia ręce, Justysia wpada w objęcie.
SCENA V
Justysia, Wacław.
JUSTYSIA
Aj, aj, upadnę!
WACŁAW
Będę cię trzymał nawet i do nocy
I choćbym osłabł, znów przyjdę do mocy.
JUSTYSIA
Idzie do kanapy, wsparta na Wacławie.
WACŁAW
Siadają.
JUSTYSIA
Że pana szukam, co bym miała stronić;
Będę ja za to łez niemało ronić...
Niechże pan, proszę, trochę dalej siędzie.
WACŁAW
Byle cię tylko przycisnąć do łona...
Ale słuchaj no, gdzie jest moja żona?
JUSTYSIA
Przysłała po nią, zatem do wieczora,
Jeśli nie dłużej, będzie przy niej siedzieć,
O czym mi panu kazała powiedzieć.
WACŁAW
śpiewając na tę samą nutę
Raz przecie nie potrzeba dręczyć się obawą:
Od rana do wieczora będziem tylko dwoje;
A, niechże cię uściskam za poselstwo twoje!
Całuje ją.
SCENA VI
Wacław, Elwira, Justysia.
ELWIRA
wbiegając
postrzegając
Cóż to jest? cóż to jest? Wacławie?
WACŁAW
Jakieś figle się wzięły... łaskotek się bała...
śmiejąc się z przymusem
Łaskotek... otóż jakoś... i tak się rzecz stała.
ELWIRA
do Justysi
Którąm przy sercu pieściła tak długo!
Takąż nagrodę bierze przyjaźń tkliwa?...
Precz z mego domu, teraz tylko sługo,
Nie wartaś słyszeć i słowa ode mnie.
Prowadź tak życie, jak zdradzasz nikczemnie!
Justysia oddala się w głąb sceny powoli i zatrzymuje się ze spuszczonymi oczyma
do Wacława po krótkim milczeniu
Ach, mężu, jakżeś w jednej mógł zapomnieć dobie,
Coś winien swojej żonie, coś winien sam sobie?
Takimże związkiem Wacław się zaszczyca?
Takąż rywalkę daje mi, niestety?
spoglądając na Justysię
Lecz gdzież ta piękność, która was zachwyca?
Jakież przymioty, jakież to zalety
Tak wasze głowy zajęły szalenie?
z ironią
Niechże je poznam, niechże i ja cenię;
Gdy już z tym bóstwem równać się nie ważę;
kłaniając się Justysi
Niechże dziś cześcią11 przeszłą winę zmażę.
Teraz dopiero dochodzę przyczyny,
Czemu oziębły zawsze byłeś ze mną:
Jam oddalała życzeń cel jedyny,
Jam tylko w domu nie była przyjemną.
Dlategoś to chciał zawsze mnie wyprawić,
Abyś mógł częściej godziny z nią trawić.
Otóż to — wszyscy tacyście mężowie!
Czuli, wierni tylko w mowie;
coraz prędzej
Sami zły przykład dajecie,
A dobre żony mieć chcecie;
Chcecie, aby biedna żona,
Choć zwiedziona, choć wzgardzona,
Zawsze równie was kochała,
Wam wierzyła, was słuchała
I za wszystkie swoje męki
Jeszcze panu niosła dzięki;
Żeby jego znała wolę,
Ukrywała swą niedolę,
Żeby tylko sługą była...
tu pakiet jeden listów wypada z szalu
Ach! ach!
chce podnieść, pakiet drugi wypada i następnie wszystkie
O nieba! cóżem uczyniła!
Zakrywa oczy chustką i rzuca się na krzesło. Justysia się przybliża.
WACŁAW
podnosząc jeden pakiet
Co to jest? Te... te listy, to do ciebie pono.
A to pięknie! to śmiesznie!
przewracając listy
Od kogo? Do kogo?
Powiedzże, czyje to listy być mogą?
drąc list w ręku; z wzrastającą niespokojnością
Powiedz, duszyczko, ja cię bardzo proszę,
Ja stąd nic złego, całkiem nic nie wnoszę,
Ja nie posądzam; ależ to nieładnie
Czekać, aż twój mąż tajemnicę zgadnie.
Czyjeż te listy? Żono droga, miła!
Tylko jedno, jedno słowo —
Dopieroś tyle mówiła!
Odpowiedzże mi, daj znak, kiwnij głową.
ELWIRA
WACŁAW
ELWIRA
Ale przysięgam, nie o mnie mi chodzi.
ALFRED
wchodzi i chce się cofnąć
WACŁAW
ALFRED
WACŁAW
ELWIRA
wstając
Odchodzi.
JUSTYSIA
przybliża się do Wacława
WACŁAW
dzwoni i mówi do Kamerdynera
Wejść tu teraz nie wolno nikomu,
Wszystkim powiadać, że mnie nie ma w domu.
Justysia odchodzi.
SCENA VII
Wacław, Alfred.
Alfred wszedłszy i postrzegłszy swoje listy, okazuje wewnętrzne pomieszanie; zaciera ręce i nuci czasami, poglądając12 raz na listy, raz na Wacława. Wacław zamyka drzwi, którymi Elwira wyszła.
ALFRED
z przymuszonym śmiechem
WACŁAW
długie milczenie. Alfred zawsze niespokojny, a Wacław drugie boczne drzwi zamyka
Nikt nam nie przeszkodzi.
Alfredzie, przykre dla mnie zdarzenie zachodzi,
Przykre i wyznać; ale znając serce twoje,
Znając i szczerą przyjaźń, chybić13 się nie boję,
Gdy miłość własną przytłumiając w sobie,
Zgryzot domowych wyznanie ci zrobię.
Właśnie nim wszedłeś, minut kilka, moja żona,
Nie wiem, przeciw tam czemu gniewem uniesiona,
Upuściła przypadkiem tych listów tysiące.
Jej krzyk, jej pomieszanie, wszystkie członki drżące,
Jakąś w tym tajemnicę wskazywać się zdały;
Podnoszę, czytam i staję zdumiały.
Czy uwierzysz? Patrz, same miłośne wyznania,
Jakieś skryte umowy, jakieś rady, zdania,
Przysiąg krociami... słowem, znajduję bilety,
Jakie się zwykle piszą 14 do kobiety,
Która nam uczuć całkiem już nie kryje
I z którą się... nareszcie jak najlepiej żyje.
Pytam, proszę, zgaduję, błagam czy się dziwię,
Elwira milczy.
ALFRED
WACŁAW
I tylkom to mógł wyrwać spomiędzy szlochania,
Że ją w tym obce dobro do milczenia skłania.
Co tu więc z tego wnosić, co czynić wypada,
Powiedz, i niech mnie twoja objaśni w tym rada.
ALFRED
Chyba w tym, że ci kryje, co zrobiła inna!
Ależ trudno wymagać po czułej osobie,
By zwierzenia przyjaźni powierzała tobie.
WACŁAW
A potem przyjaciółki gdzie są tak wylane15,
Aby sobie podobne powierzały rzeczy?
ALFRED
Gdy te listy pisane przynajmniej od roku,
Że ten związek twojemu nie uszedłby oku?
WACŁAW
Dlategom to z Elwirą rozmowę odroczył;
Nie chciałem, aby zgadła, co się ze mną działo,
I myślała, że sobie i jej ufam mało.
Nareszcie, na uwagę wszystko biorąc ściśle,
O rozumie Elwiry z większą chlubą myślę —
Lepiej by przecie pisał od niej ulubiony.
ALFRED
WACŁAW
ALFRED
urażony
WACŁAW
ALFRED
WACŁAW
A potem, czemu głupie, sam siebie zapytaj.
Nie do mojej więc żony te listy pisane,
Pewnie; jednak spokojnym póty nie zostanę,
Póki całej nie będę tajemnicy wiedziéć.
ALFRED
WACŁAW
ALFRED
WACŁAW
ALFRED
WACŁAW
ALFRED
Zwróć listy, przeproś żonę i koniec się stanie.
WACŁAW
Ja dzisiaj objaśnionym muszę być w tym względzie.
po krótkim milczeniu
Niech tylko jaki pozór na myśl mi przypadnie...
Z kimże żyje Elwira? Wszystkich znam dokładnie.
ALFRED
Justysia, jej służąca, przyjaciółka raczej,
Co się swą francuszczyzną często lubi chwalić,
Wszak łatwo mogła kogo miłością zapalić.
A naśladując modę i wieku zwyczaje,
Chociaż Polka, po polsku w miłość się nie wdaje —
Wszystko więc po francusku, bilet i rozmowa.
Tak robią nasze panie, tak świata połowa,
Dlaczegóż by Justysia nie tak robić miała
I umiejąc inaczej, po polsku pisała?
Nawet — przypomnij sobie, gdym wszedł niespodzianie —
Szła, wróciła i pono... Prawda, wyśmienicie! —
Chciała ci mowę przerwać i wstrzymać odkrycie;
Tak, wierzaj mi, niepróżne są domysły moje.
WACŁAW
ALFRED
WACŁAW
Ale to w moim domu... jakoś nie uchodzi...
Aby pod moim bokiem... moralność cierpiała.
ALFRED
z ironią powtarzając
WACŁAW
Ale na cóż przed tobą mam się kryć w tej mierze,
Kiedym zaczął się zwierzać, z wszystkiego się zwierzę;
Otóż widzisz, Justysia... Ale nie wnoś sobie,
Że ona jest służącą w zwyczajnym sposobie;
Ona wzrosła z Elwirą, wzięła wychowanie,
Które by dobrym było nawet w wyższym stanie,
Od swych nauczycieli korzystała wiele
I znając ją dokładnie, mogę wyznać śmiele...
ALFRED
z niecierpliwością
WACŁAW
Chciałbym, żebyś z nią mówił, to rozkosz jedyna!
Trudno prawdziwie wierzyć, jak ma dobrze w głowie,
Jak rozsądna, przyjemna, wesoła w rozmowie...
ALFRED
WACŁAW
Otóż... A co najbardziej zaszczyca jej duszę,
To jest dobroć anielska z tym czułym wyrazem...
ALFRED
z niecierpliwością
WACŁAW
ALFRED
Cóż ta Justysia? ta ozdoba świata...
WACŁAW
wpadając w mowę
ALFRED
WACŁAW
prędko
I umiemy żyć przyjemnie;
Otóż okoliczność cała.
ALFRED
Lecz jakże już trwa dawno ta dla mnie zagadka?
WACŁAW
ALFRED
na stronie
WACŁAW
zasłyszawszy
Otóż właśnie i mnie o to chodzi!
Ale znowu nie jest płocha
I te listy w takim zbiorze...
Nie, to być nie może.
Ale, hm, prawda, przypominam sobie,
Ktoś się w niej kochał młody i bogaty;
Raz mi wspomniała w dość dziwnym sposobie,
Nawet się śmiała z kochanka utraty.
Lecz jeśli mając te oba przymioty,
To jest młodość i klucz złoty,
Nie umiał panicz wyszukać sprężyny
Do ustalenia tak młodej dziewczyny,
To już być musiał, mówiąc między nami,
Gap, ale gap nad gapiami.
ALFRED
nieukontentowany
WACŁAW
Ale to próżne są domysły nasze;
Wolę Justysię tu przysłać do ciebie,
Staraj się, proszę, w pewność ją wprowadzić,
Że chcesz dopomóc tę sprawę zagładzić.
Ofiaruj się jej w potrzebie,
Że przyjmiesz nawet i listy na siebie,
Że... Ale ty potrafisz sobie z nią poradzić,
A ja tymczasem, aż do nóg zniżony,
Będę o spokój wszystkich prosić mojej żony.
Odchodzi.
SCENA VIII
ALFRED
ciska listy o ziemię
W pole cię wyprowadzi lada nosek mały.
chodzi dużym krokiem
Dziecko... niewinność... słóweczka pieszczone...
No proszę, prócz niej — każdy był zwiedziony;
Żona od męża, mąż znowu od żony,
Ja zaś zwodziłem i męża, i żonę,
A ta najlepiej, duszyczka kochana,
Bo zwiodła i mnie, i panią, i pana.
SCENA IX
Alfred, Justysia.
ALFRED
Czemuż oczka spuszczone? Czemu tak pokornie?
Już mnie nie zwiodą te minki udane —
Znane jej serce, nadto dobrze znane;
Nic nie chcę słuchać, nic zmiękczyć nie zdoła.
po krótkim milczeniu
Cóż, nic nie mówisz? Nie śmiesz podnieść czoła?
Zwiodłaś mnie dla drugiego, zastąpi go trzeci,
Fe, wstydź się mościa panno19! Nic bardziej nie szpeci
Jak płochość, chytrość, zmienność i nieczułość razem,
A wszystkich tych przymiotów — waćpanna20 obrazem.
Justysia, która dotąd stała ze spuszczonymi oczyma i pokornie słuchała, parska śmiechem, spojrzawszy mu w oczy. Alfred zdziwiony i trochę zmieszany
Cóż to jest?
JUSTYSIA
śmiejąc się
Kiedy się pan gniéwa!
Lecz za cóż mi pan to kazanie prawi?
Za cóż tak przezywa?
ALFRED
W jednej, w tej samej dobie, ledwie nie w godzinie,
Nie mówiszże obydwom, że kochasz jedynie?
JUSTYSIA
Mówię mu, że go kocham, bo też kocham szczerze.
ALFRED
JUSTYSIA
śmiejąc się
ALFRED
JUSTYSIA
Lecz tu nie pora na kłótniach czas trawić;
Potrzeba panią z nieszczęścia wybawić.
Jak tu zniweczyć dowód oczywisty,
Te listy pańskie, te nieszczęsne listy?
ALFRED
bierze kapelusz i chce odchodzić
Umiecie broić, umiejcież i godzić!
wraca się i pierwszy wiersz mówi z namyśleniem, dalej z wzrastającą złością
Powiedz, że były do ciebie pisane...
Że... w tobie całe miasto zakochane,
Rząd, senat, armija cała,
Wszystkie ucznie, profesory,
Mecenasy i doktory...
Żeś od wszystkich listy miała,
Żeś... powiedz, co będziesz chciała;
A jeśli Wacław twojej nie uwierzy mowie,
Niechaj się mnie zapyta, wszystkiego się dowie.
Wacław wchodzi, a na znak jego Justysia odchodzi.
SCENA X I OSTATNIA
Wacław, Alfred.
WACŁAW
Winna, ale wina cała
Na nią samą spaść nie może;
W naszym sumieniu największą część złożę.
Alfredzie, tego rodzaju urazy
Jednym zwyczajnie kończą się wyrazem.
Wiem, co odpowiesz, ale wiem zarazem —
I to przyznasz — że w tej dobie
Jaka bądź żądza szalona,
Wre w głębi naszego łona,
Musim zapomnieć o sobie.
Jest obowiązkiem naszego honoru
Chronić od skazy, od skazy pozoru,
Tę, co zbyt ufna, serca tylko żyjąc wiarą,
Przewrotności dziś naszej stała się ofiarą.
ALFRED
Wola twoja, jaka bądź, prawem dla mnie będzie.
Kłaniają się zimnym ukłonem i odchodzą w przeciwne strony.
- bilet (daw.) — karteczka z krótką wiadomością, liścik. [przypis edytorski] ↩
- krosienka — zdrobn. od: krosna; krosno: przyrząd do wytwarzania tkanin z przędzy poprzez przeplatanie przez siebie dwóch prostopadłych względem siebie układów nitek: osnowy i wątku. [przypis edytorski] ↩
- zgorze (daw.) — zgorzeje, tj. spłonie, spali się. [przypis edytorski] ↩
- batyst — delikatna, przezroczysta tkanina lniana lub bawełniana. [przypis edytorski] ↩
- mora — tkanina jedwabna ze smugowatym deseniem przypominającym słoje drzewa; używana jako wykończenie kołnierzy, klap lub mankietów uroczystych kreacji, a także do wyrobu wstąg do orderów oraz szat liturgicznych i elementów stroju dygnitarzy kościelnych. [przypis edytorski] ↩
- rąbek — chusta osłaniająca głowę i ramiona kobiety; w czasach Fredry był to już staroświecki element stroju. [przypis edytorski] ↩
- kaszmir — cienka, miękka tkanina z wełny kóz kaszmirskich, żyjących na pograniczu Indii i Pakistanu. [przypis edytorski] ↩
- perkal — tania tkanina bawełniana. [przypis edytorski] ↩
- girlanda — tu: strój głowy kobiecej. [przypis edytorski] ↩
- fraszka — błahostka, drobnostka. [przypis edytorski] ↩
- cześcią (daw.) — dziś poprawna forma N. lp: czcią. [przypis edytorski] ↩
- poglądać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski] ↩
- chybić (daw.) — pomylić się. [przypis edytorski] ↩
- Jakie się zwykle piszą (daw.) — dziś popr. tylko z formą bezosobową czasownika: jakie się zwykle pisze, albo z imiesłowem przymiotnikowym biernym: jakie zwykle są pisane. [przypis edytorski] ↩
- wylany (daw.) — dziś: wylewny, skłonny do objawiania swoich uczuć. [przypis edytorski] ↩
- zoczyć (daw.) — zobaczyć, zauważyć. [przypis edytorski] ↩
- sztychować (daw.) — starannie pisać, kaligrafować. [przypis edytorski] ↩
- androny — bzdury, głupstwa. [przypis edytorski] ↩
- mościa panno — dawny zwrot grzecznościowy, skrót od: miłościwa panno. [przypis edytorski] ↩
- waćpanna — skrót od dawnego zwrotu grzecznościowego: waszmość panna (wasza miłość panna). [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Aleksander Fredro
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Mąż i żona · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fredro-maz-i-zona/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.