Źródło i licencja tłumaczenia
Pieśń VI
(Na Merkurym. Mowa Justyniana o orle cesarskim. Dzieje cesarstwa rzymsko-niemieckiego i polityczny system Dantego. Mieszkańcy Merkurego.)
Zerwał się orzeł, a przeciwna gwiazda1,
Nie ta, gdy leciał w Eneasza2 tropy,
Widziała, jak siadł na stolicy nowej;
Dwieście i więcej lat ptak Jowiszowy
Gościł na Wschodzie, na krańcu Europy,
W pobliżu Idy, skąd wyleciał z gniazda.
Tam rządził światem w swoich skrzydeł cieniu;
Chodząc z rąk do rąk przez koleje różne,
Ptak przysiadł w końcu na moim ramieniu.
Byłem Justynian Cezar, moja sława
Brzmi, że posłuszny bożemu natchnieniu
Pierwszy ludowe ułożyłem prawa,
Z nich wyrzuciwszy zbyteczne i próżne3.
Wpierw, z wielu błędów wyznając niektóre,
Wierzyłem w jedną Chrystusa naturę;
Lecz wielki pasterz Agapet z urzędu
Zgromił błąd taki, wycofał mnie z błędu,
Wszystko, co mówił, sprawdziła tu wiara.
Widzę w niej jasno, jak w każdym przeczeniu
Fałsz obok prawdy dojrzysz w okamgnieniu.
Gdym szedł z Kościołem, niebo myśl natchnęło,
Abym wykonał to olbrzymie dzieło.
Miecz zdałem w ręce mego Belizara,4.
Prawica boża była przy nim w boju
Jako znak, abym odpoczął w pokoju.
Zaspokoiłem twe pierwsze pytanie5,
Lecz jego przedmiot wielce ważnej treści
Zmusza mnie jeszcze rzucić światło na nie,
Ażebyś widział, gdzie słuszności źródło,
Czy w tych, co święte chcą przywłaszczyć godło,
Czy w drugich, co się opierają temu6.
Patrz, ptak monarszy przez jak świetne dzieła
U wszystkich ludów stał się godnym cześci;
A chwała jego w ten dzień się poczęła,
Gdy Pallas 7 umarł, by państwo dać jemu.
Wiesz, jak on w Albie mieszkał przez trzy wieki
Do dnia, o którym brzmiał rozgłos daleki,
Gdy zań trzej z trzema zwiedli pojedynek8.
Wiesz od porwania co zrobił Sabinek9,
Do Lukrecyi10 zemszczonej boleści,
Za siedmiu królów; wiesz, jak podniósł czoło,
Sąsiednie ludy korząc naokoło.
On wiódł do boju rzymskie legijony11,
Hord koczujących zawściągał zagony,
Hołd na Brennusie, Pirrusie wymusza:
Skąd Torkwat, Kwintus, który przyjął miano,
Że swą czuprynę nosił rozczochraną,
Słyną po zgonie obok Fabijusza12.
On dumę Maurów podeptał szponami,
Gdy przeszli Alpy śladem Hannibala,
Z których, o Padzie, twoja płynie fala.
Scypion, Pompejusz, jeszcze młodzieńcami
Tryumfowali ponad jej brzegami;
Miecz ich, gdzie młode igrałeś pacholę,
Twoją rodzinną skrwawił Fijesolę13.
Potem, gdy niebo wzburzony przez wojny
Chciało na wzór swój zrobić świat spokojny,
W ręce Cezara przeszedł ptak dostojny
Za wolą Rzymian. Lecąc przed Cezarem,
Ptak grzmiał skrzydłami nad Renem i Warem:
Wody Isery, Saony, Sekwany,
I strumieniami wzdęte fale Ronu,
Widziały ptaka lot niezmordowany.
Pochód z Rawenny, przejście Rubikonu,
Tak były szybkie, że szlakiem latacza
Chcąc dążyć, język i pióro rozpacza.
Przebiegł Hiszpany, Durazzo, a potem
O błoń farsalską jak grom spadający
Potężnym skrzydeł uderzył łoskotem,
Aż z bólu do dna zadrżał Nil gorący.
Zwiedził Symois, skąd jakby od wczoraj
Z gniazda wyleciał, zwiedził grób Hektora;
Ptolomeusza rzuciwszy na zgubę,
Poleciał deptać Maurytana Jubę:
Potem na Zachód załamał tor drogi,
Kędy Pompejusz dął w wojenne rogi.
Na koniec spoczął na Augusta dłoni,
A co z nim zdziałał, na odgłos tej wieści
Brutus, Kasyjusz, z gniewu w piekle wyją14.
Płacze Modena, Perugia łzy roni,
Z ócz Kleopatry płyną łzy boleści,
Gdy uciekając od orła pogoni
Umiera nagle, ukąszona żmiją.
Z nim rzymski orzeł, ludy rozburzone
Karcąc, zaleciał na morze Czerwone,
Z nim taki pokój zdobył przez podboje,
Że światu zamknął Janusa podwoje.
Lecz co to godło, które pobudziło
Mnie mówić o nim, dla świata zrobiło,
Co mogło zrobić, jako cień, jak mara,
Wszystkie te czyny zbledną i zagasną,
Jeśli z miłością nań spojrzym i jasno,
Widząc je w ręku trzeciego Cezara15.
Bo sprawiedliwość wieczna dając jemu
To godło w ręce, znak władzy zaszczytny,
Razem z tym godłem przelała nań chwałę
Zadość uczynić gniewowi bożemu.
Na to, co powiem, daj ucho zdumiałe:
Orzeł z Tytusem biegł w Jeruzalemie
Krwią za krew świętą zbroczyć świętą ziemię,
Pomścić się zemsty za grzech starożytny16.
Gdy ząb Lombardów ugryzł Kościół święty,
Pod skrzydłem orlim, cieniem ich objęty
Zgoił, choć była dość głęboka rana,
Ranę zwycięski oręż Karlomana17.
A teraz osądź, czym niesłuszne skargi
Wymiatał na tych, przez których zatargi
Po tyle razy nieszczęście was bodło.
Ten lilijami chce ćmić wspólne godło18
Ten je przywłaszcza; a ze stronnictw wielu
Każdy ma tylko własny zysk na celu.
Niełatwo zgadnąć, czyje większe winy;
Niechaj spiskują, jak chcą, gibeliny
Pod innym godłem, pod złą idą wodzą,
Gdy sprawiedliwość z nim ciągle rozwodzą.
Choć nowy Karol przegraża gwelfami,
Nie zdusi orła, co nieraz szponami
Większemu odeń lwu poszarpał grzywę.
Nieraz płakały dzieci nieszczęśliwe
Błędu swych ojców; strzeżcie się wierzenia,
Że dla liliji Bóg swe godło zmienia.
Ta mała gwiazda19 jest dusz pomieszkaniem
Czynnych na ziemi, tych, co niepowszedną
Pracą zdobyły ziemską nieśmiertelność.
Ale gdy żądze znużone lataniem
Wznoszą się tylko pod tę gwiazdę jedną,
Zwichnąwszy błędnie swego lotu dzielność,
Trzeba, ażeby promienie miłości
Równie szły z wolna do swej wysokości20.
Tu, w naszych zasług, naszych nagród mierze,
Każda z nas cząstkę swej radości bierze,
Bo ją ni mniejszą, ni większą nie widzim:
Tu sprawiedliwość tak żądze łagodzi,
Że nie zazdrościm ani nienawidzim.
Jak różne tony mistrz w jeden chór godzi,
Tak naszych bytów stopień ten czy inny,
Wśród tych sfer tworzą akord harmonijny.
W tej perle21 rzuca Romeo blask złoty,
Źle nagrodzony za swe piękne cnoty22.
Lecz żartujący z niego Prowansale
Niedługo żarty zmienili na żale:
Choć źle ten stąpa, jak chromy bez laski,
Kto na swą szkodę cudze skarbi łaski.
Rajmund Beranżer, słuchaj, dziwo nowe,
Miał cztery córki, a wszystkie królowe!
Z pięknym je wianem wnosił w królów progi,
Romeo, pielgrzym błędny i ubogi.
Beranżer, mimo tak wielkie zasługi,
Dworskim poszeptom gdy ucha użyczył,
Zdania rachunków zażądał od sługi,
Który dwanaście za dziesięć odliczył.
Ubogi skarbny rzucił dwór książęcy;
Gdyby świat wiedział, z jaką on odwagą
Znosił żebractwo i nędzę półnagą,
Świat, co go chwalił, pochwaliłby więcej».
- przeciwna gwiazda (...) widziała — Droga gwiazd dla oczu naszych zawsze idzie ze wschodu na zachód. Tą drogą szedł Eneasz z Azji do Włoch, gdzie rzymskie państwo założył. W przeciwnym kierunku, to jest z zachodu na wschód, niósł orła jako symbol monarszy Konstantyn Wielki, gdy swoją stolicę z Rzymu do Bizancjum przenosił. [przypis redakcyjny] ↩
- Eneasz — mit. bohater wojny trojańskiej. [przypis edytorski] ↩
- ułożyłem prawa, z nich wyrzuciwszy zbyteczne i próżne — Tak w tekście: D’entro alle leggi trassi il troppo e l’vano. Justynian pierwszy z Cezarów księgę praw ułożył, która pod nazwą kodeks Justyniana była pierwszym wzorem i prawidłem prawodawstwa średniowiecznego państw europejskich. [przypis redakcyjny] ↩
- Belizar — naczelny wódz wojska Justyniana i szczęśliwy wojownik. [przypis redakcyjny] ↩
- Zaspokoiłem twe pierwsze pytanie — Pierwsze było pytanie, jak wiemy z pieśni poprzedniej: kim jest ten błogosławiony, na które Justynian odpowiedział. Teraz poeta chce z ust błogosławionego usłyszeć historyczną wiadomość o początku, rozwoju i ustaleniu świętego państwa rzymskiego, którego godłem jest orzeł. [przypis redakcyjny] ↩
- tych, co święte chcą przywłaszczyć godło (...) drugich, co się opierają temu — gwelfowie i gibelini [rywalizujące między sobą stronnictwa polityczne we Włoszech w XII i XIII w.; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- Pallas — [tu:] syn Ewandra. [przypis redakcyjny] ↩
- Gdy zań trzej z trzema zwiedli pojedynek — Horacjusze i Kuracjusze [trzej bracia Horacjusze i trzej bracia Kuracjusze, którzy pojedynkiem między sobą rozstrzygnęli wojnę między Rzymem a miastem Alba Longa; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
- porwanie Sabinek — rzymska legenda, która mówi o porwaniu kobiet z jednego z najstarszych plemion środkowej Europy, Sabinów. [przypis edytorski] ↩
- Lukrecyi — Lukrecji; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
- legijony — legiony; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
- Fabijusza — Fabiusza; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
- Fiesole — okolica górzysta panująca nad Florencją, ojczyzną Dantego. Fiesole zburzona była przez legiony rzymskie pod dowództwem Pompejusza za dany przytułek Katylinie. [przypis redakcyjny] ↩
- Brutus, Kasjusz — Mordercy Juliusza Cezara, których poeta za tę zbrodnię skazał do piekła (Patrz Piekło, pieśń XXXIV). [przypis redakcyjny] ↩
- trzeci Cezar — Tyberiusz, trzeci z kolei cesarz, za panowania którego Chrystus Pan został ukrzyżowany. [przypis redakcyjny] ↩
- Krwią za krew świętą zbroczyć świętą ziemię (...) za grzech starożytny — Śmierć Chrystusa była narzędziem zemsty bożej za grzech Adama, a Tytus burzący Jerozolimę był narzędziem tej zemsty, która ukarała tych, co ukrzyżowali Chrystusa. [przypis redakcyjny] ↩
- Zgoił (...) ranę zwycięski oręż Karlomana — Karol Wielki zniszczył królestwo Longobardów, przez co wsparł Kościół i ugruntował cesarstwo zachodnie. [przypis redakcyjny] ↩
- lilijami chce ćmić wspólne godło — Lilie, godło królów francuskich z domu Kapetów, którzy wiążąc się z gwelfami włoskimi, ciągle o wpływ na półwyspie włoskim walczyli z władzami apostolsko-rzymskiego cesarstwa, pod którego skrzydłem zuchwale podnosiło głowę stronnictwo gibelinów. Poeta zarówno upomina jednych i drugich, gweltów i gibelinów, chociaż sam do tego stronnictwa należał. [przypis redakcyjny] ↩
- mała gwiazda — Planeta Merkury. [przypis redakcyjny] ↩
- Trzeba, ażeby promienie miłości równie szły z wolna do swej wysokości — Kiedy chciwość sławy doczesnej i pośmiertnej na ziemi jest wyłącznym bodźcem aktywności człowieka, wtedy i prawdziwa miłość, która tylko Bogu jako wiecznemu dobru jest poświęcona, jest mniej żywym blaskiem oświecona i wolniej podnosi się do nieba. [przypis redakcyjny] ↩
- W tej perle — W tej gwieździe. [przypis redakcyjny] ↩
- Romeo (...) źle nagrodzony za swe piękne cnoty — O tym Romeo kroniki średniowieczne zapisały wiele ciekawych szczegółów. Ogólny życiorys jego poeta skreślił na końcu tej pieśni. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Dante Alighieri
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Boska komedia, Raj · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/boska-komedia-raj/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Julian Korsak
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.