AKT PIERWSZY

Twoja uległość od hańby cię zbawia.

„Żadna kobieta nie zbliży się o milę od mego dworu”. Czy artykuł ten był już ogłoszony?

Cztery dni temu.

Obaczmy karę.

„pod karą utraty języka”. — Kto tę karę wymyślił?

Kto wymyślił? Ja wymyśliłem.

W jakim celu, słodki mój paniczu?

By je surową odstraszyć ustawą.

Dla modnych panien niebezpieczne prawo.4

„Item5, mężczyzna, schwytany na rozmowie z kobietą w tych trzech lat przeciągu, ulegnie publicznej hańbie, której wybór zostawia się innym panom dworu”.

Który z was jest księciem we własnej osobie?

To ten; przyjacielu, czego potrzebujesz?

Ja sam reprehenduję8 jego osobę, bo jestem jego dostojności konwisarzem9, lecz chciałbym widzieć własną jego osobę we krwi i ciele.

To on jest.

Sinior Arme — Arme — poleca się waszej dostojności. Brzydkie dzieją się rzeczy na świecie. List ten opowie wam resztę.

Co się tam miele, na mnie się skrupi.

List od wspaniałomyślnego Armado.

Jakkolwiek niska treść być może, mam w Bogu nadzieję, że na szczytnych słowach nie braknie.

Szczytne nadzieje, a niska rzeczywistość. Daj nam Boże cierpliwość!

Czy żeby słuchać, czy żeby nie słuchać?

Żeby słuchać spokojnie, śmiać się umiarkowanie albo od jednego i drugiego się wstrzymać.

To będzie zależeć od tego, jak nas wysoko do wesołości nastroi.

Wszystko, co tam stoi, mnie się tyczy i mojego uczynku z Żakinettą. A uczynek ten jest, panie, że mnie schwytano z nią na uczynku.

W jaki sposób?

Sposób i formę w trzech punktach wyłożę, jak następuje: widziano mnie z nią w folwarku, jak przy niej na ławie siedziałem; widziano mnie potem, jak poszedłem z nią do ogrodu, co razem wzięte stanowi sposób i formę, jak następuje. Co do sposobu jest to sposób, w jaki zwykle mężczyzna z kobietą rozmawia; co do formy, była to forma...

A co do: jak następuje?

Co do: jak następuje, to zależy od nastąpić mającej kary; a niech Bóg dobrej sprawie dopomoże!

Czy chcecie słuchać listu z uwagą?

Jakbyśmy słuchali wyroczni.

Tak to bywa, kiedy człowiek słucha podszeptów swojego cielska.

„Wielki deputowany, niebios namiestniku, jedyny wszechrządco Nawarry, ziemski Boże mojej duszy, a opiekunie i karmicielu mojego ciała...”

Jeszcze ani słowa o Łepaku.

„tak więc się to stało”.

Może się i tak stało, ale jeśli utrzymuje, że się to tak stało, to tylko tak, tak prawdę mówi.

Pokój!

Mnie i ludziom dobrej woli, którym jak mnie bić się nie chce.

Ani słowa więcej.

O cudzych sekretach, jeśli łaska, dobrotliwy panie.

„Tak więc się to stało: Oblężony przez żałobnofarbną melancholię zamierzyłem dać czarno-dręczącym humorom zbawienne lekarstwo zdrowiodającego powietrza, i jak jestem szlachcic, wyszedłem na przechadzkę. O której godzinie? O szóstej godzinie, gdy bydlęta najlepiej szczypią trawę, ptactwo najlepiej dziobie ziarno, a lud zasiada do uczty, która pospolicie nazywa się wieczerzą. Tyle co do czasu: kiedy? Teraz co do gruntu: gdzie? — Gdzie, chcę powiedzieć, przechadzać się zamierzyłem: grunt ten nosi nazwisko twojego parku. Teraz co do miejsca: gdzie? — Gdzie, chcę powiedzieć, byłem świadkiem tego bezwstydnego, najniewłaściwszego wypadku, który wyciska z mego śnieżnobiałego pióra hebanowofarbny atrament, na który w tej chwili patrzysz, poglądasz lub wzrok rzucasz. Więc co do miejsca: gdzie? Miejsce to leży między północą a wschodem, między wschodnim a zachodnim kątem twojego dziwnie powikłanego ogrodu. Tam to ujrzałem tego niskodusznego pachołka, tego nikczemnego kiełbika twojej zabawy...”

Mnie?

„tę ciemną, małoumną10 duszę...”

Mnie?

„tego płytkiego wasala...”

Zawsze mnie?

„który, ile sobie przypominam, odpowiada na imię Łepak...”

O, to ja!

„złączonego i sparzonego, wbrew twoim postanowionym i publikowanym edyktom, twoim najwyraźniejszym statutom, z-z-o! z-o! co za męka dla mej duszy, powiedzieć z kim...”

Z dziewczyną.

„z córką naszej prababki Ewy, z białogłową lub żeby łagodniejszego użyć wyrażenia, z niewiastą. Jego to, kłuty mojej wiernej powinności uczuciem, posyłam ci, by należną otrzymał karę, pod strażą komisarza waszej słodkiej dostojności, Antoniego Tępaka, męża dobrej sławy, prowadzenia się, obyczajów i kredytu”.

To jest mnie, z przeproszeniem waszej wielmożności: nazywam się Antoni Tępak.

„Co do Żakinetty (tak się nazywa słabe naczynie, które schwytałem z wyżej wyrażonym pachołkiem), zatrzymałem ją jako naczynie twoich praw surowości, a na najmniejszy znak twojej słodkiej woli, stawię ją do sądu. Twój, w całym poświęceniu i serce-palącym ogniu powinności,

Don Adriano de Armado”

Nie tak dobrze, jak się spodziewałem; najlepsza to jednak kompozycja, jaką kiedykolwiek słyszeć mi się zdarzyło.

Bez zwątpienia, z najgorszych najlepsza. Ale ty, mopanku11, co ty na to?

Zeznaję dziewczynę.

Czy słyszałeś o statucie?

Zeznaję, że słyszałem o nim wiele, ale baczyłem nań mało.

Statut skazuje na roczne więzienie każdego schwytanego z dziewczyną.

Ale ja nie byłem schwytany z dziewczyną, lecz z panienką.

Statut mówi także i o panienkach.

Ale to nie była panienka, to była dziewica.

I to statut powiedział; statut mówi wyraźnie: lub dziewicą.

Jeśli tak mówi statut, to ja przeczę jej dziewictwu: schwytano mnie z niezamężną niewiastą.

Ta niezamężna niewiasta na nic ci się nie przyda.

Jako żywo, niezamężna niewiasta bardzo mi się przyda.

Słuchaj teraz wyroku: skazany jesteś na tygodniowy post o wodzie i otrębach.

Wolałbym modlić się przez miesiąc o rosole i baraninie.

Cierpię za prawdę, panie, bo prawda, że mnie schwytano z Żakinettą i że Żakinetta prawdziwą jest dziewicą. Witaj więc, gorzki kielichu pomyślności! Prędzej lub później uśmiechnie się smutek, a tymczasem ukój się, boleści!

Paziu, co się to znaczy, gdy melancholia ogarnia wielką duszę?

To znaczy niewątpliwie, że wielka dusza będzie smutna.

Smutek i melancholia to jedno i to samo, drogi wyrostku.

Bynajmniej, bynajmniej, mój panie, bynajmniej.

Jak rozróżniasz smutek od melancholii, kruchy młodzieniaszku?

Przez potoczny wykład ich skutków, mój twardy staruszku.

Dlaczego: twardy staruszku? Dlaczego: twardy staruszku?

Dlaczego: kruchy młodzieniaszku? Dlaczego: kruchy młodzieniaszku?

Powiedziałem „kruchy młodzieniaszku” jako stosowny epitet, właściwy twoim młodym latom, które słusznie możemy nazywać kruchymi.

A ja powiedziałem „twardy staruszku” jako tytuł właściwy twoim podeszłym latom, które słusznie możemy nazwać twardymi.

Pięknie i stosownie.

Jak to rozumiesz, panie? Czy ja piękny, a moja odpowiedź stosowna, czy ja stosowny, a moja odpowiedź piękna?

Ty jesteś piękny, bo mały.

Mało piękny, gdy mały, a dlaczego stosowny?

Dlatego stosowny, że żywy.

Czy to mówisz, panie, na moją pochwałę?

Na twoją zasłużoną pochwałę.

Mógłbym to samo powiedzieć na pochwałę węgorza.

Jak to, że węgorz dowcipny?

Że węgorz jest żywy.

Chciałem powiedzieć, że jesteś żywy w odpowiedziach. Krew mi psujesz.

Przestaję na tej odpowiedzi.

Sprzeciwianie się nie popłaca u mnie.

Wierzę bardzo, bo nie masz szeląga.

Przyrzekłem trzy lata razem z księciem nauce poświęcić.

Godzina wystarczy.

Być nie może.

Ile czyni trzy razy jeden?

Nie jestem mocny w rachunkach; to dobre dla szynkarczyka.

Wszak jesteś szlachcicem i szulerem, mój panie?

Nie przeczę; jedno i drugie jest pokostem12 doskonałego kawalera.

Więc wiesz niewątpliwie, ile czyni as do dwójki przyrzucony.

Czyni dwa więcej jeden.

A co nikczemne pospólstwo nazywa trzy.

Prawda.

Jeżeli tak jest, mój panie, gdzież są trudności nauki? Już się nauczyłeś, co jest trzy w mgnieniu oka, a jak łatwo do wyrazu trzy dodać lata i uczyć się trzy lata w dwóch wyrazach: to by ci i tańczący koń13 powiedział.

Cudowny rachunek!

Który sprowadza cię do zera.

Teraz wyznam ci, że się zakochałem; a że miłość poniża żołnierza, zakochałem się w niskiego rodu dziewce. Gdyby dobyta szabla przeciw miłosnym honorom mogła mnie uwolnić od grzesznych o niej myśli, zabrałbym żądze do niewoli i przedał je jakiemu francuskiemu dworakowi za ukłon ostatniej mody. Gardzę westchnieniami i sądzę, że należałoby mi wykląć się Kupidyna. Pociesz mnie, mój paziu, powiedz, jacy sławni ludzie byli zakochani?

Herkules, mój panie.

O słodki Herkulesie! Więcej powagi, mój paziu14, przytocz mi więcej, o słodki mój paziu, a niech to będą ludzie dobrej sławy i nieugiętego charakteru.

Samson15, mój panie. To mi dopiero był człowiek nieugięty; toć on nosił na barkach bramy miasta jak tragarz, a był zakochany.

O krzepki Samsonie! O barczysty Samsonie! O tyle jestem lepszy od ciebie na szable, o ile ty lepszy ode mnie na noszenie bram miejskich. I ja też jestem zakochany. Kto była kochanka Samsona, droga Ćmo moja?

Kobieta, panie.

Jakiej cery?

Wszystkich czterech albo trzech, albo dwóch, albo żadnej ze czterech.

Ale powiedz mi dokładnie jakiej cery?

Zielonej jak morska woda.

Czy to ze czterech cer jedna?

Jak nauczają książki, panie, a do tego najlepsza ze wszystkich.

Prawda, że kolor zielony jest kolorem kochanków, ale żeby wziąć kochankę zielonego koloru, nie sądzę, żeby Samson wiele miał do tego powodów. Kochał ją zapewne dla jej rozumu?

Zgadłeś, panie, bo miała rozum zielony.

Cera mojej kochanki to niepokalana białość i czerwoność.

Bardzo pokalane myśli kryją się zwykle pod tak niepokalanymi kolorami.

Wytłumacz się jaśniej, paziu mój, głęboko ćwiczony.

Dowcipie16 mojego ojca, a matki mojej języku, przybądźcie mi na pomoc!

Słodka inwokacja dla dziecięcia, prześliczna i patetyczna!

Niebezpieczne to, panie, wiersze dla białego i czerwonego koloru.

Czy nie przypominasz sobie, mój paziu, ballady O królu i żebraczce17?

Świat dopuścił się podobnej ballady już temu lat trzysta, ale nie sądzę, żeby ją teraz znaleźć gdzie można było; zresztą gdyby się nawet i znalazła, na nic by się nie przydała ani treścią, ani nutą.

Dołożę starania, żeby ten przedmiot traktowany był na nowo; będzie to dla mnie potężny przykład na obronę mojego błędu. Kocham wieśniaczkę, paziu, którą schwytałem w parku z tym rozumnym bydlęciem Łepakiem. Zasłużyła...

Na chłostę i na lepszego niż mój pan kochanka.

Śpiewaj mi, paziu. Duch mój omdlewa z miłości.

Dziwi mnie to niepomału, gdy w sercu nosisz tak lekką dziewkę.

Śpiewaj, powtarzam.

Poczekaj, panie, aż ludzie ci przejdą.

Książę poleca ci, panie, abyś trzymał Łepaka pod dobrą strażą, nie dozwalał mu ani uciechy, ani pokuty, a trzy razy na tydzień pościć kazał. Co do tej panienki, polecono mi w parku ją trzymać jako mleczarkę. Żegnam cię, panie.

Zdradzam się rumieńcem. Dziewczyno!

Kawalerze!

Odwiedzę cię w altanie.

Jak się zdarzy.18

Znam miejsce.

Chryste, jaki z was mędrek!

Opowiem ci cuda.

Z taką facjatą?

Kocham cię.

Nie pierwszyzna mi to słyszeć.

Bywaj mi więc zdrowa!

Niech wam towarzyszy pogoda!

Dalej, Żakinetto, nie traćmy czasu!

Będziesz pościł za twoje grzechy, nicponiu, póki nie otrzymasz przebaczenia.

Spodziewam się, panie, że jeśli muszę pościć, to z pełnym żołądkiem.

Czeka cię ciężka pokuta.

To lepsza moja dola niż waszych ludzi, których lekka jest płaca.

Poprowadź tego hajdamaka19, a zamknij go dobrze.

Marsz więc, grzeszny niewolniku, w drogę!

Nie zamykaj mnie, łaskawy panie, dozwól mi pościć na wolnym powietrzu.

Nie, nie, mopanku, będziesz żył powietrzem, ale pod kluczem.

Dobrze, dobrze, jeśli obaczę kiedy wesołe dni utrapienia, które widziałem, obaczycie...

Co obaczymy?

Nic, panie Ćmo, nic, chyba co się pokaże. Nie rzecz to więźniów zbyt milczeć w gadaniu, nic więc nie powiem. Dzięki Bogu, mam tak mało jak i drudzy cierpliwości, mogę siedzieć spokojnie.

Kocham nawet ziemię, która jest niska, po której stąpa jej trzewik, który jest niższy, który nosi jej noga, która jest najniższa. Jeśli kocham, krzywoprzysięgnę (co jest wielkim dowodem wiarołomstwa), a jak może być wierną miłość, która rodzi się z niewiary? Miłość to mara; miłość to diabeł; nie ma złego anioła prócz miłości. A przecie pokusom jej uległ Samson, choć wielką miał siłę; a przecie Salomon dał się jej uwieść, choć wielki miał rozum. Strzały Kupidyna były za twarde dla Herkulesowej maczugi, trudno, żeby im sprostała hiszpańska szabla. Pierwsza i druga reguła mojej sztuki na nic się tu nie przyda, on szydzi z passado20, śmieje się z pojedynku. To jego hańbą, że go nazywają chłopięciem, ale to jego chwałą, że mężów podbija. Żegnaj więc, odwago, rdzewiej, moja szablo, umilknij, bębnie, bo Wasz rycerz zakochany, tak jest, kocha. Bądź mi pomocą, boże rymów, bo niewątpliwie powiję sonet. Koncypuj więc, mój dowcipie, a pisz, moje pióro, bo mam w myśli całe foliały21 poezji.