Poniedziałek

Nic jeszcze. Nie ma rozwiązania. Walka trwa.

Od zmagania się potężnego dwóch sił ziemia drży.

Bój wre bez pardonu, bez miłosierdzia, w ponurym milczeniu śmierci, nikt łaski nie żąda, czasem jeno zagruchoczą salwy, zerwie się krzyk mordowanych, i znowu cisza zmagań, głuchy odgłos szamotań — polip oplątał rekina i dusi z wolna, dusi na śmierć wieczną.

Dzień suchy i jaśniejszy, na ulicach pustki.

W kawiarniach tłok, nastrój ponury, zastraszające wieści spadają lodowatym strumieniem.

— Rząd zmoże! Strajk już pęka, rozłazi się.

— Dusimy się własnymi rękoma! — kraczą złowrogie głosy.

Uciekłem, ale i w domu niepodobna usiedzieć: robota leci z rąk, każdy głos z ulicy przeraża, co chwila ktoś wpada z najnowszą wiadomością i co chwila jest się w niebie, i spada się również co chwila na samo dno rozpaczy.

Lepiej na świecie, pomiędzy ludźmi, którzy wierzą i pragną.

— Czekać spokojnie, wytrwać — mówi ulica.

Idę na włóczęgę, gdzie oczy poniosą.

Aleje Ujazdowskie martwe, nieco trupie, twarze zalęknione, ruchy niepewne, w oknach zasłony; Nowy Świat wzburzony — jakże?... handel przecież ustał; Krakowskie Przedmieście zdeterminowane, trzeźwiejsze, ale bez nadziei; Marszałkowska tłumna, oczy świecą pewnością, prawie gwar, jęczą tylko właściciele; święta własność nie cierpi awantur...

— Cały parter przerobiłem na sklepy, a teraz co? kto mi wynajmie? Deskami musiałem pozabijać... — skażył mi się jeden.

Stare Miasto podobne do ula, kipi wrzawą i ruchem. W kościołach pełno zapłakanych twarzy. Dzielnica wzburzona, po bramach kłótnie, lud zdenerwowany nędzą i głodem.

— Na śmierć iść każą — pójdę, ale z głodu nie chcę zdychać!

— Jeść już nie ma, węgle po dwa ruble, wszystko w zastawie1.

— A robić nie pozwalają: mojemu wczoraj porżnęli robotę!

— Mnie maszynę rozbili — skarży się jakiś blady człowiek.

— Niech do mie tylko przyjdą, wrzątkiem będę lała...

Na Placu Zamkowym natknąłem się na kondukt żałobny. Jednokonny karawanik, prosta trumna, a za nią kobieta zapłakana i kilkoro dzieci, trzymających się za ręce.

— W cerkule umarł, panie, no. Nawet go nie dali obejrzeć po śmierci, no... — tłumaczy mi cicho jakaś stara, wynędzniała kobieta.

— Jest Bóg sprawiedliwy, jest — szeptała bladymi wargami.

Nalewki2 ludne, po bramach pełno, przed domami ruchliwe gromady, niepokój, gwar szeptów i krwawe spojrzenia na gęste posterunki...

Idę na krańce miasta. Dzielna, Smocza, Chłodna, Żelazna3 — sam prawie lud roboczy, spokój zupełny, wiara bezwzględna, twarze zacięte, blade, uśmiechy zdecydowania, nastrój walki, a nędza wstrząsająca.

— Wytrzymamy! — mówi mi ktoś o zielonej twarzy głodomora.

Straszliwe napięcie nerwów; w przerażającej cichości, bez gestów, bez wrzawy, bez chwalb, wiedzie się ta walka skutych, którzy w najgłębszym milczeniu, smagani nędzą, mocują się z kajdanami.

— Zabiją — to i cóż? Stracę tylko te puste kiszki.

— A może naszym dzieciom będzie lepiej — mówią mi spokojnie.

Dziwni ludzie: oczy jasne, twarze poczciwe, łachmany na grzbietach, głodni, wynędzniali, a królewsko chojni, bo gotowi ceną krwi i życia zapłacić za wspólną sprawę...

— Mam dziennie złotówkę na nas sześcioro, ale nie ustąpię!

— Żeby była jedność, nikt by nas nie przemógł! — szepcą mi cicho.

— Ale ci, co brzucha już nie mogą udźwignąć, o naród nie dbają.

W jakiejś suterenie na środku stał garnek, pięcioro dzieci cisnęło się, wyjadając z niego zimne kartofle, w kącie na barłogu siedziała matka, ledwo przyodziana w łachmany.

— Mojego utrupili mi jeszcze w maju, a teraz pan widzi... — rzekła, wskazując nędzę wyjącą z każdego kąta.

Dzieci podniosły na mnie oczy, zrobiło się cicho, że dały się słyszeć krople wilgoci padającej z sufitu.

— Zdychamy z głodu... niezadługo4... I co to komu zaszkodzi?... przecież dziura w niebie się nie zrobi! — Zaśmiała się strasznie.

Naraz porwała jedno z dzieci i wyłupując je z łachmanów, zaczęła nim trząść, niby workiem zetlałych kości, a krzyczeć:

— To człowiek, panie, co? To człowiek? A żeby was cholera!...

A potem, przed Hotelem Europejskim, spotkałem znajomego.

— Wiesz?... — od tygodnia nie ma ostryg — skarżył się żałośnie.

Bodaj ci chleba zabrakło, jak tamtym!...

W cukierni, przy sąsiednim stoliku, jakieś dwie panie, dwie strojne, pachnące i cacane5 papużki o ufryzowanych łebkach piesków pokojowych, żaliły się przed sobą:

— Okropność, co wyrabiają ci ludzie! Przecież płacę i od trzech dni nie mogę dostać świeżych bułek.

— Straszne czasy... I znowu przepadł cały sezon!... — jęknęła druga. — Bo policja powinna ich zmusić do roboty...

Głupota i egoizm to kamień węgielny życia. Ktokolwiek kiedy walczył, z tym walczył; ktokolwiek będzie walczył w przyszłości — od tego zginie, bo to siła nieprzemożona...

Kawiarnia — to wolna trybuna dla wszelkiego cywilizowanego analfebetyzmu. Wszyscy tam stanowią o wszystkim i bez apelacji...

Znowu na ulicy!

Burza polityczna zmienia zupełnie fizjonomię ulic, bo gdzie się to podziały korowody triumfalne gum6, pędzących na złamanie karku? gdzie owi cyniczni utrzymankowie, porozwalani w powozach? gdzie owe kokoty strojne i całe to próżniacze hultajstwo obryzgujące przechodniów?

Ani jednej wiadomości pewnej.

A trwożny nastrój rośnie, szarpie, dławi już, świeci we wszystkich oczach gorączką, przegryza serca... Boże, jak ten czas się wlecze...

O zmroku znalazłem się znowu w kawiarni, w gronie kilku przyjaciół. Nastrój stawał się już nie do wytrzymania, trwogą przesycała się atmosfera, mówiono cicho, jakby przy łożu konającego. Tylko „rozsądni” podnosili żabi, skrzeczący głos:

— A nie mówiłem, nie ostrzegałem, że się to psu na budę nie zda...

— Psiakrew, żebyś sobie duszę wypluł pod własne nogi!

Naraz gwar się podniósł, jakiś zadyszany pan mówi:

— Triepow7 usunięty! Bułygin8 dymisja! Ministerium9 liberalne!

Buchnęło tysiąc komentarzy, tysiąc przypuszczeń zakotłowało i tysiąc wątpliwości zaczęło osnuwać wszystkich, gdy znowu jakiś blady pan, w cylindrze na bakier, wpadł z wiadomością:

— Strajk zgnieciony, delegaci uwięzieni, Triepow10 dyktatura, represje!...

Grobowe milczenie zaległo, twarze się ukryły za płachty starych gazet, jakaś staruszka ociera łzy, a ów pan już ciszej upewnia o pewnych źródłach swoich wieści przerażających.

Policja nas wyprosiła: kazali zamykać kawiarnię o szóstej wieczorem.

Nie mogliśmy się rozejść, bo nikt nie miał odwagi pozostać sam na sam z rozpaczą. Chronimy się więc gdzie indziej, w jakimś zacisznym pokoju. Restauracja posępnie pusta, garsoni11 drzemią po kątach, gaz syczy sennie i nuda wyje od pustych stołów.

Nikt nie mówi. Zmora legła na sercach i szarpie ostrymi pazurami.

— A jeśli to prawda, to cóż? — Budzi czyjś głos złowrogi.

Milczenie długie, lękliwie tajone myśli rozpierają czaszki, oczy gasną, każdy zstępuje w najtajniejszą głąb siebie, tam, gdzie leży przyczajony strach i syczą plugawe gadziny zwątpień, aż ktoś, kogo przywykliśmy uważać za samą „obojętność” na wszystkie sprawy świata, porwał się namiętnym ruchem:

Oda do młodości12 chlusnęła ognistą strugą. Nieśmiertelny krzyk wstrząsnął do głębi, zapalił krew i uniósł jak huragan.

— „Dalej z posad, bryło świata!” — huczał głos, i piorunne słowa biły w struchlałe serca, przekuwały je na jedno pragnienie, na jedną moc walki i zwyciężenia. Łzy lśniły w oczach, krew grała, święty dreszcz wstrząsał i oszalałe uniesienie wołało:

— Z ludem! Do walki! Razem!

Sceptyczny, drwiący głos padł, jak strzał karabinowy:

— Rzewne facecyjki13, a potem kolacyjki! Zadeklamuj Odę do młodości przed lufami, przemów nią do bagnetów! — drwił złośliwie.

Opadły skrzydła, czar prysnął, ohydna twarz rzeczywistości wżarła się w nas lodowatymi ślepiami, przyszło zmęczenie, zniechęcenie, a potem bezwład, a potem przemądre, wystrojone w logikę tchórzostwo zaczęło każdemu szeptać swoje nieśmiertelne antyfony14, a on, wsparty o stół, zaczął znowu mówić, ale ciężko, jakby każde słowo odrywał z cząstką serca:

— Nie czekajcie na nie, bo wszystko na próżno: powstanie kościuszkowskie! Protest szlachetnych szaleńców! Ekspiacja15 za zbrodnie i podłość ojców, szarże, stosy trupów, nadludzkie wysiłki — na próżno!

Trzydziesty rok. Idea na przedzie: „za naszą i waszą wolność16”... wojska regularne! Genialni dowódcy, armaty, męstwo niezachwiane, wszystkie szanse w ręku, pół ludności w ofierze — na próżno!

Czterdziesty ósmy rok17. Kondotierzy18 wolności dla całej Europy! Trybuni ludów! Walka za wszystkich! W Badenie19, na barykadach Paryża, na Węgrzech, w Niemczech — wszędzie, gdzie były kajdany do zerwania, wszędzie, gdzie przemoc panowała — wszędzie lała się nasza krew i nasze trupy legły na fundamenty wolności, ale dla nas — na próżno.

Sześćdziesiąty trzeci20! Osiemnaście miesięcy Termopilów21. Krwawe poty śmiertelnej gorączki. Rozpaczliwy pojedynek z przeznaczeniem. Cuda poświęceń, hekatomby ofiar, morze cierpień! Dziesiątki tysięcy popędzonych na Sybir! Dziesiątki tysięcy rozwianych po świecie — na wieczystą mękę tęsknoty — na próżno!

I pospolite ruszenia braci szlachty, i chłopi „z rękami od pługa”, i armie regularne, i spiski, i ruchawki — na próżno wszystko, na próżno!

Przeklęci jesteśmy, bo przeklęty jest cały ród człowieczy!

Tak widać chce On!

A wy strajkiem pragniecie zwyciężyć fatum!

Szydził, a łzy płynęły mu z oczu, i ból nim miotał i rozpacz!

— Prawdę straszną przypommiałeś, ale i to jest prawdą, że każde pokolenie będzie wstawało do walki o wolność, do ostatniego człowieka, do ostatniego tchu, do ostatniej kropli krwi, aż musi się ugiąć samo przeznaczenie, musi! — wołał „obojętny”.

„Bądźcie jak kamienie ręką Boga rzucane na szaniec22” — nakazywał Słowacki, a Kamimura23, niedawno, wczoraj prawie, wyprawiał kwiat swojego narodu:

— Idźcie na swoje trumny-brandery24, idźcie i zgińcie co do jednego, zgińcie dla ojczyzny.

Ktoś leciał przez puste pokoje ku nam.

— Nadzwyczajny dodatek „Kuriera25”! — wrzeszczał posłaniec z płatami mokrej jeszcze bibuły26 w ręku.

„Konstytucja27 zdecydowana, jeszcze radzą nad nią, ale wkrótce już będzie ogłoszona!”

Oto ta wieść wstrząsająca, wieść dopiero zapowiednia28! Każdy się czepiał oczyma tych mokrych jeszcze liter, każdy je pił spragnionym sercem, ale każdy jeszcze się bał zawodu.

Rozmowa szła bezładna i gorączkowa, wszyscy mówili naraz, gdy w jakąś godzinę potem spadł nowy dodatek:

— „Manifest. Konstytucja!”

Sprawdzamy w redakcji jasno oświetlonej: gwar tam już radosny, krzyki, ludzie pijani radością, nieprzytomni.

— Prawda, prawda! — potwierdzają wszyscy.

Pozostaliśmy tylko we dwóch, biła czwarta rano, kiedyśmy wyszli na Krakowskie. Miasto spało. Ulice leżały w popielnej przysłonie przedświtu, gwiazdy świeciły mgławo, puste chodniki leżały jak śpiące węże, nigdzie w oknach ani jednego światła, głęboka cisza kamieni śpiących, drzewa obwisłe w sennym bezwładzie, na rogach ulic świeciły bagnety i szare zmęczone postacie żołnierzy tuliły się do murów.

— Najwyższy manifest! Konstytucja! — krzyczeli gdzieniegdzie.

Ale miasto ani drgnęło.

Tak... miasto wciąż spało ciężkim snem katakumb, i głosy obwołujące manifest padały w martwą ciszę, jak zwiędłe kwiaty na płyty grobowe, jak poschnięte liście szemrały bez echa...

Siedemdziesiąt pięć lat temu29, w taką samą noc listopadową, tymi samymi ulicami, i w godzinie może tej samej, rozlegały się potężne, zwiastujące głosy podchorążych.

— Do broni, obywatele! Za wolność! Do broni!

Ale nie wszyscy porwali się na ten krzyk orłów, do boju za wolność, za naród, za jasne jutro dla wszystkich.

Nie wszyscy uwierzyli, że nadeszła godzina cudu...

I nim powstała zmartwychwstająca... kłócili się o panowanie nad nią...

I nim zrzuciła kajdany — rwali ją w strzępy, a każdy chciał ją mieć tylko dla siebie i tylko dla swoich.

A wróg czyhał u bram!

I na próżno bohaterstwa, rzeki krwi, tytaniczne wysiłki, hekatomby cierpień i poświęceń — na wskrzeszaną znowu zwaliła się płyta grobowa, i wróg przysiadł na straży żywcem pogrzebanej...

Czyżby teraz miało być tak samo?

Miasto śpi, tylko echa żołdackich kroków rozlegają się w pustych ulicach, a stare, przedwieczne mury, zbryzgane krwią tylu pokoleń, leżą w sennej ciszy głuche i nieme — a mówią już tylko, marzą o handlu i przemyśle; może o nowych rynkach zbytu śnią słodko pod opiekuńczym lśnieniem złotych kopuł i strażą bagnetów...

Czyżby i teraz wszystko miało być „na próżno”?

Wolność! Wstawajcie! Nadchodzą nowe dni!

Nuże30 ospali, nuże leniwi, nuże małego serca!

Już dnieje. Ofiarny siew krwi okrywa zieloną runią zdeptane pola — pokryjcie je żarem serc, osłońcie przed mrozami, skrzepcie wątłe źdźbła krwią serdeczną — niechaj dojrzeją, niechaj prędzej nadejdzie żniwny czas wesela i radości!

Naraz, na rogu Żurawiej i Placu Trzech Krzyży, patrol się zjawił, bagnety jadowitymi żądłami zastąpiły nam drogę, i ochrypły głos zaskrzeczał:

— Czewo szlajetieś! Poszli won, a to w uczastok31... itd.

To była pierwsza sygnaturka „wolności”.