Loreva
Loreva

Utwór 1 z 2

Gracz

Słusznie niżnik czerwienny1, a kinal2 z nazwiska, 
Uczczony matedorstwem3. Jemu kart igrzyska 
Winniśmy; a walecznym dumne bohatyrem, 
Wyszły na świat szulery pod wodzem Lahirem4. 
Tak się zwał ten, co pierwszy dla zabawnej współki 
Pod różnymi barwami zebrał cztery pułki 
I każąc się bić lalkom, głupiego gdy bawił, 
Wszystkim jego następcom kunszt zacny objawił. 
Weszły karty w potrzebę tak jak innych wiela, 
0 których dziwacki wymysł gdy ludziom udziela, 
Płaciemy haracz modzie. Stąd tyrany nowe, 
Króle winne, czerwienne, żołędne, dzwonkowe5, 
Bez względu na poddanych majątku ostatki 
Coraz cięższe wkładają jarzma i podatki. 
Łask pańskich (jak zazwyczaj) rywale, rywalki, 
Dworzany — niżnikowie, faworytki — kralki6, 
Zawżdy w wojnie, a z nimi i ich adherenci7, 
Biją wszystkich, skoro się ich kolor wyświęci8. 
Król najstarszy u innych; nasz jarzmu niezdolny, 
Pod tuzem9 jak pod prawem sadza go lud wolny. 
Bije więc wstępnym bojem i króle, i kralki, 
A my głupi, co gramy, płaciemy za lalki. 
I lalki nam też płacą. Co ziemi i piędzi 
Nie miał przedtem, dziś Marek hrabia na żołędzi10. 
Z łaski malowanego króla jegomości 
Posiada sumy, weksle, fanty, majętności. 
Jako strumyk, co z letka po kamyczkach ścieka, 
Nim się z niego tak znaczna ustanowi rzeka, 
Iż ją majtek w żegludze żartkim porze11 wiosłem, 
Tak szedł Marek do zbiorów szulerskim rzemiosłem. 
Podłe są grów wspaniałych pierwsze towarzyszki, 
Chcesz przyjść do faraona12, trzeba zacząć w pliszki13, 
Trzeba skrzętnym staraniem, gdy pora użycza, 
Próbować różnych losów i w rusa14, i w bicza15, 
A zacząwszy w ciskankę16 z chłopcy, po miesiącu 
Kończyć z pany wśród luster grając po tysiącu. 
Najśmielej wódz takowy do zwycięstwa zmierza, 
Który się od prostego dosłużył żołnierza. 
O wy, dusze wyborne i większe nad prawo! 
Wspaniały punkt honoru co trzymając żwawo, 
Zaufani, że na was cios kary nie natrze, 
Na bankowym fortunę stawiacie teatrze, 
A szacownej wolności stawając się wzorem, 
Domy wasze stawiacie szulerstwu otworem. 
Pozwólcie, dusze wielkie, dusze uwielbione, 
Niechaj igrzysk Fortuny uchylę zasłonę. 
Asamble17. Niosą karty i sztony18, i marki, 
A jako bankierowie na walne jarmarki19, 
Zasiadają szulery w wielkie dzieła wprawne, 
Koło nich jak na smyczy pacyjenty sławne. 
Ten nowy kabalista zaczyna kwerendy20, 
Stawił na piątkę z asem połowę arendy21, 
Tamten, zazdrosnym okiem patrząc na kolegę, 
Sypie na kralkę pełną pszenicy komięgę22. 
przegrał niżnik, ów niżnik, co się był tak wsławił, 
Zgniótł Antoni złoczyńcę i w komin wyprawił. 
Marcin damie łeb urwał za dwa łaszty23 żyta, 
Klnie Jędrzej nieszczęśliwy i zębami zgrzyta, 
A że sąsiad na takąż jak on kartę stawia, 
Dąsa się na sąsiada, mruczy i przymawia. 
I ów przegrał i westchnął, a Jędrzej się cieszy. 
Coraz więcej zgromadza zysk szulerskiej rzeszy: 
Złoto brzęczy, ten daje, a tamten odbiera, 
Ów, że przegrał, za siebie coraz się obziera, 
Ktoś mu przyniósł nieszczęście. Piotr przegrał na kralkę, 
Byłby i więcej przegrał, szczęściem postrzegł balkę24, 
Posunął się, a miejsca gdy lepszego siąga, 
Już nietrwożny, jak siedzi, zgrał się do szeląga. 
Zgrał się, a nowy Tytan25, zjadłością rozżarty, 
Jak Ossę i Pelijon rzucił w górę karty; 
Wyzywa, a w perorach26 żwawo rozpoczętych 
Bluźni żywych, umarłych i grzesznych, i świętych. 
Piotr więcej jeszcze przegrał, przecież się uśmiecha, 
Śmiech w uściech, a łzy w oczach, więc tajemnie wzdycha. 
Żal dokucza, wstyd broni; trójka nieszczęśliwa, 
Trójka niegdyś pomyślna, a teraz zdradliwa, 
Poczwórnym złym padnieniem zgubiła go marnie, 
Osierocone złoto chciwy bankier garnie. 
Nie masz czasu i żegnać miłe towarzysze, 
Poszedł smutny, siadł w kącie i satyry pisze. 
Pisz, bracie! dobre będą, piękne i zbawienne. 
W drugim kącie, na losy płaczący odmienne, 
Co największą pociechą strapionego gracza, 
Znalazł Łukasz nieszczęsnych awantur słuchacza. 
Za nic Rzymu i Aten sławne oratory, 
Naówczas kiedy szuler płaczliwe perory 
Rozpoczyna wybornym sposobem i kształtem: 
Jakim los rozjuszony niesłychanym gwałtem 
Srożył się, jak tylekroć szczęsne i wygrane, 
Owe karty z kabały, karty doznawane, 
Odmieniły się wszystkie, odmieniły nagle, 
A gdy dął wiatr pomyślny w rozpuszczone żagle, 
Gdy już okręt ku mecie dążył w bystrym biegu, 
Gdy już portu dotykał, rozbił się na brzegu. 
Rozbił się! — Umilkł mówca — westchnął, głową kiwnął, 
Rozbił! — powtórzył słuchacz i żałośnie ziewnął. 
Wrzask. — O co? — Jak nie wrzeszczyć. Zyski oczywiste 
Stracił Jan. Wielkim głosem wotum27 uroczyste, 
Co w zaklęciu wskroś serce słyszących przenika, 
Czyni, że grać nie będzie... i stawia niżnika. 
Stawia zdrajcę, co tyle złota na bank wegnał, 
Stawia na pożegnanie; przegrał... nie pożegnał, 
A losów nieszczęśliwych dopełniając miarki, 
Pozbywszy gotowizny gra teraz na marki. 
Źle rzecz sądzić z pozoru. O marki, o sztony! 
Któż by zgadł, żeście czasem warte milijony. 
Spytaj Jana, opowie, kościanymi znaki28 
Jak z sług pany, a z panów stały się żebraki. 
Piotr kontent. Piotr, co wczoraj trzysta nie żałował. 
Dziś wziął rewanż; trzy wygrał, do kieszeni schował. 
Oszukał, bo grać przestał, tych, co wczoraj zgrali29, 
Jęczą nad srogą zemstą, więc się ich użali: 
Niech wygrane odbiorą. Stawił — przegrał, drugą — 
I ta poszła. Nie bawiąc z odgrywaniem długo, 
Co chciał pocieszyć niby zawstydzone franty, 
Dał pięćset w gotowiźnie, a tysiąc na fanty30. 
Przegrał, lecz pięknie przegrał, nie oszczędza zbioru31, 
Ale przegrał na słowo, a to dług honoru. 
Niech głód mrą32. niech klną pana służący niepłatni, 
Żebrak on na potrzeby, na zbytki dostatni. 
Pierwszy dług kart u niego niż zasług, niż cnoty, 
Woli płacić za kralkę niż wspomóc sieroty. 
Nie kazał tak król polski, lecz kazał czerwienny, 
A zbytek, coraz w głupich zapędach odmienny, 
W tym tylko jest stateczny, że niecnotę wdzięczy. 
To nie honor zapłacić, gdy sierota jęczy, 
Kiedy płacze rzemieślnik, sługa strawion pracą, 
A honor, gdy się zbytki i niecnoty płacą? 
Jan objął po rodzicach majętność dostatnią, 
Wjechał w miasto, a wpadłszy w filutowską matnią, 
W takie go facyjendy33 wprawił kunszt łotrowski, 
Że w rok poszły intraty i sumy, i wioski. 
Cóż teraz czyni? Oto widząc w worku pustki, 
Z szóstek robi siódemki, a z siódemek szóstki. 
Żyje więc jeszcze lepiej, niż kiedy był panem, 
A teraźniejszym dobrze dyrygując stanem, 
Kto wie, jeśli co przegrał, nazad nie odkupi. 
A jak zdradę postrzegą? Albo to Jan głupi; 
Wyćwiczył się on nieźle. Są mistrze uczeni, 
Co kiedy zechcą, żołądź uczynią z czerwieni, 
Co pamfila skinalą34, a gdy karta zmyka, 
Z króla kralkę uczynią, a z tuza niżnika. 
Świat się przepolerował. Bogdajby był dziki, 
Bogdaj wiecznie przepadły tuzy i niżniki! 
Dla głupich się zaczęły, mądrzy je przejęli 
I co by się kartami bawić tylko mieli, 
Tracą na nich czas drogi, majątek i cnotę, 
A zbrodni filutowskich przejmując ochotę, 
Oszukani, utratni, zdrajcę i oszusty 
Płacą głupstwu dań zdzierstwa, zbytków i rozpusty. 
  1. niżnik czerwienny — walet kierowy. [przypis redakcyjny] ↩
  2. kinal — walet atutowy. [przypis redakcyjny] ↩
  3. matedorstwo — starszeństwo w kartach; matador — najstarsza karta atutowa. [przypis redakcyjny] ↩
  4. Lahir — Etienne de Vignoles (1390–1433), znany bardziej pod nazwiskiem La Hire, jeden z przywódców wojsk króla francuskiego Karola VII; nazwiskiem jego ochrzczono we Francji waleta kierowego. Tradycyjne przypisywanie La Hire’owi wynalezienia kart do gry nie jest zgodne z prawdą historyczną. [przypis redakcyjny] ↩
  5. Króle winne, czerwienne... — staropolskie nazwy kolorów w kartach, obok których w XVIII w. wprowadzono nazwy francuskie: pik, kier, trefl, karo. [przypis redakcyjny] ↩
  6. kralka — dama kierowa. [przypis redakcyjny] ↩
  7. adherent — stronnik, poplecznik. [przypis redakcyjny] ↩
  8. kolor wyświęci się — zostanie kolorem atutowym. [przypis redakcyjny] ↩
  9. tuz — as w kartach. [przypis redakcyjny] ↩
  10. Marek hrabia na żołędzi — tj. na treflu, bo zdobył majątek szulerską grą w karty. Ironiczny tytuł hrabiego na żołędzi wystylizowany jest na wzór ówczesnych tytułów rodowych, np. Jacek hrabia Fredro na Pleszowicach i Hoczwi. [przypis redakcyjny] ↩
  11. porze — pruje. [przypis redakcyjny] ↩
  12. faraon — hazardowa gra w karty, niezwykle popularna w Polsce od czasów saskich. [przypis redakcyjny] ↩
  13. pliszki — gra polegająca na rzucaniu czterech rozłupanych drewienek z gałęzi. Wygrana zależała od tego, czy ktoś rzucił do pary, tj. dwa drewienka na stronę płaską, białą i drugie dwa na stronę półokrągłą lub wszystkie cztery na jedną stronę. [przypis redakcyjny] ↩
  14. rus — gra w karty, w której ten wygrywał, kto miał trzy kolejne karty starsze lub jednego koloru [przypis redakcyjny] ↩
  15. bicz — rodzaj popularnej gry karcianej. [przypis redakcyjny] ↩
  16. ciskanka — gra pieniędzmi lub liczmanami: „orzeł czy reszka”. [przypis redakcyjny] ↩
  17. Asamble — bale, reduty były miejscem szczególnie wysokiej gry w karty. [przypis redakcyjny] ↩
  18. sztony — liczmany, znaczki metalowe lub kościane zastępujące umownie pieniądze w grze. [przypis redakcyjny] ↩
  19. bankierowie na walne jarmarki — kontrakty, wielkie doroczne zjazdy szlachty dla dokonywania transakcji handlowych. Na kontraktach bywali również przedstawiciele bankierów warszawskich, zwanych także wekslarzami. [przypis redakcyjny] ↩
  20. kwerendy — poszukiwania, badania. [przypis redakcyjny] ↩
  21. Kitowicz pisze: „Zrobił się z tej gry wielom stopień do fortuny, wielom do upadku, gdy w profesją [zawód] szulerów, przedtem wzgardzoną i tylko między małym ludem zachowanie mającą [...] weszli ludzie dystyngwowani, a nawet najwięksi panowie stali się szulerami, ogrywając jedni drugich nie tylko z gotowych pieniędzy, ale nawet z nieruchomych substancji, z dóbr, z klejnotów i całej fortuny. Kiedy na jedną kartę wolno było stawić i tysiąc czerwonych złotych, i sto tysięcy, i przez jedne noc możno było miernie majętnemu lub synowi szlachcica, wyprawionemu do dworu albo do palestry, ograć się do koszuli”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, s. 577). [przypis redakcyjny] ↩
  22. komiega — statek rzeczny do spławiania zboża. [przypis redakcyjny] ↩
  23. łaszt — dawna miara towarów sypkich, równa około 3840 l. [przypis redakcyjny] ↩
  24. szczęściem postrzegł balkę — według rozpowszechnionego wśród karciarzy przesądu miejsce pod belką w suficie przynosi nieszczęście w grze. [przypis redakcyjny] ↩
  25. nowy Tytan — według mitologii starożytnej walczący z Zeusem Olbrzymi (już w starożytności myleni często z Tytanami) spiętrzyli szczyt Pelion na górze Ossie, aby dostać się na Olimp. [przypis redakcyjny] ↩
  26. perora — długie rozwlekle przemówienie. [przypis redakcyjny] ↩
  27. wotum — ślubowanie, przysięga. [przypis redakcyjny] ↩
  28. kościane znaki — sztony, liczmany z kości. [przypis redakcyjny] ↩
  29. zgrali — zgrali się. [przypis redakcyjny] ↩
  30. na fanty — w zastaw. [przypis redakcyjny] ↩
  31. zbiór — majątek. [przypis redakcyjny] ↩
  32. głód mrą — umierają z głodu. [przypis redakcyjny] ↩
  33. facjenda — spekulacja, afera. [przypis redakcyjny] ↩
  34. pamfila skinalą — waleta treflowego zamienią w atutowego (kinala). [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Ignacy Krasicki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Satyry · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis