AKT TRZECI. SPISEK KORONACYJNY

Plac przed zamkiem królewskim w Warszawie, okna dokolnych domów przystrojone kobiercami, pełne widzów. — Wielkie rusztowanie, czerwonym suknem nakryte, zalega większą część placu — na nim siedzą rzędami przystrojone kobiety... Najbliżej widza kolumna Zygmunta, na podstawie lud zasiadł... Ludzie różnego stanu stoją dokoła i patrząc na zamek rozmawiają

Słychać śpiew na nutę: God save the king.

śpiewa

Lud się rozchodzi

Wnętrze kościoła katedralnego — ołtarz wielki rzęsiście oświecony. — Prymas z bogato przybraną asystencją odprawia mszę. — Muzyka... Cesarz stoi pod szkarłatnym baldakimem17, na szczeblach tronu polscy dygnitarze państwa i jenerałowie moskiewscy... Prymas lud żegna i przystępując do cesarza podaje mu koronę, cesarz kładzie ją na głowę. — Kanclerz podaje na wezgłowiu miecz państwa, cesarz mieczem robi znak krzyża na cztery strony świata. Prymas podaje księgę konstytucyjną

kładąc rękę na księdze

Znów cisza głęboka... Prymas odchodzi do ołtarza i intonuje psalm Te Deum

Plac przed zamkiem i lud jak w scenie pierwszej. Muzyka gra pieśń God save: Boże, zachowaj króla nam.

do stojącego na kolumnie

do dalszych

Lud częścią się rozchodzi ponury... Orszak koronacyjny powraca do zamku... Lud przerzedzony milczy — muzyka gra — ściemnia się. Lud rzuca się na sukno pokrywające estradę

Ściemnia się coraz bardziej. — Ludzie rozerwali sukno i w czerwone płachty okryci rozchodzą się po ulicach... Przy beczkach z winem, widać jeszcze garstkę pijących... Człowiek, czarnym płaszczem okryty, miesza się między nich i śpiewa

głośniej

Pieśń ustaje — nieznajomy odchodzi

Loch podziemny w kościele Św. Jana, wkoło trumny królów polskich, w głębi mały ołtarz. Przed ołtarzem stół okrągły — jedna lampa i krzesło. Prezes spisku sam jeden siedzi za stołem — w czarnej masce i z siwymi jak śnieg włosami... Widać schody prowadzące na górę do korytarzów23 kościelnych, na schodach Szyldwach widny24 do połowy

sam

schodzi do lochu zamaskowany w ubiorze księdza

z zapałem

Schodzi zamaskowany Podchorąży

do Księdza cicho

Schodzi zamaskowany Pierwszy z ludu

Schodzi wielu maskowych różnego stanu

Tu słychać ciągle głos szyldwacha i odpowiadanie spiskowych. Ludzie różnego ubioru zamaskowani schodzą po szczeblach i siadają w milczeniu na ławach — głosy szyldwacha, coraz rzadsze, ustają zupełnie... cisza głęboka. — Zegar na wieży kościelnej bije z wolna... godziną dziesiątą

Chwila milczenia

silnie

Słychać szmer zapału

z rozpaczą

siada i płaszczem twarz zakrywa

Słychać szmer w tłumie... podnoszą sztylety... wstają z ław

zrzuca płaszcz z głowy... Wstaje i robi znak umywania rąk, potem mówi z wolna i poważnie

do spiskowych

Milczenie długie

przy wejściu

Milczenie

Słychać odgłos padającego człowieka

zbliża się z lampą do trupa

Dwóch ze spiskowych unoszą w kąt trupa, zapalają dwie latarnie — i grób kopią

Rzuca pieniądz — za nim prezes pieniądz kładzie, potem spiskowi kolejno rzucają z brzękiem kule lub pieniądze...

do ludzi kopiących grób

Wszyscy koleją przeszli... Prezes liczy...

do Prezesa

do Spiskowych

zrywa maskę z twarzy

Wszyscy demaskują się... Kordian rzuca wzrok dokoła, zamyśla się i potem wznosząc głowę mówi z wolna

zbliża się do stoła; na kawałku papieru pisze słów kilka i rzuca je Spiskowym

czyta

opiera się o ołtarz i patrzy z obłąkaniem na milczących Spiskowych... potem macha ręką i mówi:

Rozchodzą się wszyscy w milczeniu... Kordian stoi oparty o ołtarz pogrążony w myślach... Dwaj grabarze zakopali ciało i zostawiwszy na mogile palące się latarnie odchodzą... Prezes sądu sam zostaje — i klęka u stopni ołtarza za stojącym Kordianem

obraca się i mówi z obłąkaniem coraz wzrastającym:

Zegar na wieży bije jedynastą

Wybiega. Prezes za nim wyciąga ręce

wychodzi za nim

Sala tak nazwana koncertowa w zamku królewskim, oświecona lampą — wkoło kolumny z marmuru, ściany zamalowane arabeskami — widać przez drzwi otwarte na przestrzał ciąg długich ciemnych pokojów, w końcu błyska słabe światło sypialnej komnaty cara. Kordian oparty na bagnecie karabinu. Różne widma

idąc naprzód z karabinem

przeciera oczy

Wchodzi do następującej sali — zupełnie ciemnej. Na lewo drzwi otwarte do gabinetu konferencyjnego. Pokój ten, w kształcie wyzłoconego jaja, zupełnie księżycem oświecony. W środku stoi trójnóg sztucznie ze złota urobiony — a na nim leży carska korona

patrząc do gabinetu konferencyjnego

po chwili

wchodzi do sali tronowej

Kordian obraca się

Kordian patrzy przez okno

z przerażeniem

Słychać dzwon na jutrznią

wymawiając ostatnie słowo, pada bez czucia krzyżem na bagnecie u drzwi sypialnego cara pokoju

Car wychodzi z sypialnego pokoju z lampą nocną w ręku

chce iść i potyka się o leżącego Kordiana

szpadą rani w rękę Kordiana, który oczy otwiera

z obłąkaniem

woła

Wbiegają żołnierze. Car pokazuje na Kordiana

Widać klatki, w których siedzą łańcuchami powiązani waryjaci, niektórzy chodzą wolno. — Kordian leży na łóżku w gorączce. Dozorca szpitalu. — Doktor obcy

do Doktora

daje dukata

wskazując na Kordiana

rzucając dukat

podejmuje dukat i zapala przy nim cygaro — potem go oddaje Dozorcy...

Dozorca odchodzi

siada na łóżku Kordiana

woła dwóch waryjatów, jeden z nich trzyma rozkrzyżowane ręce, drugi jedną rękę podniesioną ma do góry

do waryjata z rozkrzyżowanymi rękoma

smutnie mówi odchodząc

do Kordiana

do waryjata z podniesioną ręką

odchodzi

Wielki Książę Konstanty wpada z żołnierzami i wskazuje na Kordiana

pokazuje na miejsce, z którego Doktor zniknął

wychodzi

Wojsko polskie, jeszcze nieustawione... W jednej stronie placu widać grono jenerałów, pośród nich Car, Wielki Książę Konstanty niecierpliwy przechadza się... Z dala naokoło placu lud warszawski

komenderując

do Żołnierzy

Sześciu Żołnierzy przyprowadzają70 bladego Kordiana. Stawią przed Carem... Wielki Książę przybiega z wściekłością

do Kordiana, pieniąc się

na stronie

uderza kułakiem w pierś Kordiana

zgrzyta zębami

Żołnierze ustawili piramidę z karabinów

ostygając

z wściekłością

proszącym tonem

siada na konia i odjeżdża w koniec placu

woła Kurutę

marszczy się jak tygrys

gwałtownie

krzyczy

krzyczy z dala

Żołnierze przyprowadzają chwiejącego się Kordiana, książę bierze go w swoje objęcia

do Kordiana

Odprowadzają Kordiana

do jenerałów tak, że książę nie słyszy

wesoło

Parada na Placu Saskim

Izba klasztorna obrócona na więzienie, okno kratowe, stół i łóżko drewniane. Kordian skazany na śmierć gada z Księdzem zakonnym. Grzegorz, stary sługa, chodzi po pokoju ze łzami w oczach

do siebie

Grzegorz jak skarcone dziecko pada na kolana i modli się... Kordian klęka u stóp Księdza, ten błogosławi... i mówi podnosząc Kordiana

Ksiądz odchodzi

po chwili ze wzgardą

zatrzymuje się i z rozpaczą:

Grzegorz daje znak głową, że tak

śmieje się ze łzami w oczach

zamyślony

Oficer wchodzi z Księdzem zapłakanym

Grzegorz pada na kolana. Kordian bierze w obie ręce jego siwą głowę i całując mówi przerywanym głosem

odchodzi

wyciągając ręce

pada na ziemię... Potem zrywa się i wybiega spiesznie za Kordianem

sam

patrzy na ściany

Książę Konstanty wbiega zadyszany

z zadziwieniem

Książę chodzi po sali, widać w nim burzę wściekłości... bierze z kominka porcelanę i rozciska w dłoni...

mówi kilka słów do ucha Księciu

Książę siada — i trzyma oczy wlepione w ściany

budzi się z głębokiego osłupienia — i mówi z wyciem stłumionym zrywając się z krzesła

Car spogląda w oczy brata... i patrzą długo na siebie, jeden drugiego chce wzrokiem przełamać... Konstanty pierwszy spuszcza oczy... i oddala się... chodzi po sali. Car uważa każde jego poruszenie i mówi do siebie...

odpasuje szpadę i podaje bratu

Konstanty stoi milczący z czołem spuszczonym ku ziemi. Car bierze szpadę jego... potem podpisuje ułaskawienie Kordiana i zatknąwszy je na koniec szpady podaje księciu mówiąc:

Książę schyla głowę — bierze szpadę, potem dzwoni gwałtownie. Adiutant wchodzi... książę daje mu ułaskawienie

Adiutant wychodzi

ściskając dłoń wściekle

Z dala widać Kordiana przed plutonem żołnierzy. Na przodzie sceny Lud rozmawia