XX. Uwięziony. Niespodziewane sąsiedztwo

»Co zanadto, to niezdrowo« — mówi przysłowie.

Pragnąłem wprawdzie przygód i wrażeń, ale znowu nie tak wstrząsających, jak te, które mnie spotkały.

Dobre to może być dla jakiego Anglika o znieczulonych nerwach; ja zadowoliłbym się i połową przebytych przygód.

Ot i teraz, po okropnej nocy nie skończyły się utrapienia. Wzmagający się upał przypomina Afrykę. Istny ogień spada z nieba na bezbronną głowę moją i powiększa dokuczliwe pragnienie.

Wyobraź sobie moją przeciągniętą fizjonomię1, gdym na domiar wszystkiego spostrzegł, że jestem w pułapce.

Liść, na który wypadkiem zleciałem, wyrastał z wody, odosobniony od innych niby wyspa na rzece. Pode mną szemrał strumyk, podwójnie mi wtedy nienawistny. Więził mnie i nie mógł zaspokoić nawet pragnienia.

Zejście po pionowej łodydze w zwykłych choćby warunkach było ryzykowne, a cóż dopiero, gdy się miało wartkie nurty pod stopami.

Obchodziłem swoje więzienie niby tygrys klatkę, kilka razy, badając pilnie, czy nie znajdę jakiego sposobu wydobycia się — ale na próżno.

Zejścia nie było. Wprawdzie o kilka łokci niżej rozpościerała się inna blaszka liściowa, na którą w ostateczności mógłbym zeskoczyć, ale małą to stanowiło pociechę, bo i tamta sterczała na pionowej łodydze, zupełnie odosobniona od reszty roślinności. Do brzegu było kilkadziesiąt łokci.

Po bacznym rozpatrzeniu się w okolicy poznałem niebawem skałę, z której wykonałem mimowolne salto mortale2. Domyśliłem się, że zrzucony zostałem na drugą stronę góry, w sam środek drobnego, wartkiego strumyczka.

Sączył on się po kamieniach zarośniętych mchami i półwodną roślinnością. Właściwie była to maleńka struga, jakich setki i tysiące przerzynają każdą dolinę tatrzańską; przechodzień zwykły przekracza je niedbale, bez zwracania na nie uwagi, a jednak mają one swoją ciekawą stronę. Wysokość wód zależna jest w nich od najdrobniejszych zmian meteorologicznych, stąd różna bywa po kilka razy na dzień. Są to najkapryśniejsze i najniebezpieczniejsze rzeki, bo nigdy nie można być pewnym, czy nie wyleją. Niekiedy jedna odłamana gałązka lub oberwany kamień tamuje odpływ wód i sprowadza nagły wylew albo też zwraca nurty w inną stronę i osusza na długo chwilowe koryto.

Dość czasem niewielkiego deszczu, aby liść, odgrywający rolę bezpiecznej wysepki, został pochylony, zatopiony i zasypany żwirem.

Cała też flora nadbrzeżna wskazywała, że przywykła już do kaprysów kryształowej fali, która raz ją całą odsłania, to znów zupełnie pogrąża w zimnych objęciach.

Taka to fantastyczna wstęga połyskiwała pod mymi stopami odbitym światłem jasności dziennej.

Gubiłem się w myślach, co czynić, aby się wydostać z więzienia; już nawet dochodziłem do przekonania, że trzeba będzie zginąć lub o zachodzie słońca wydobyć płyn Nureddina i powrócić na łono świata ludzkiego, ale w takich momentach stawał mi przed oczyma obraz nieszczęśliwego lorda Puckinsa, który oczekiwał pomocy. Rumieniec wstydu występował na twarz i lepsze instynkty brały górę.

Jak to? Miałbym nie wytrwać i cofnąć się w połowie drogi, gdy chodzi o życie człowieka? Miałbym ubliżyć drogiej pamięci rycerskich moich dziadów i powracając, powiedzieć sir Biggsowi: »Zląkłem się«!?

Nie! Nigdy!

Postanowiłem ratować się i wytrwać do końca.

*

Nagle cień jakiś padł mi na twarz. Podniosłem oczy i drgnąłem ze zgrozy.

O kilkanaście łokci nade mną wisiał na cienkiej lince odrażający potwór z ośmioma rozwartymi łapami i nieruchomo spuszczał się na dół. Za chwilę miał dotknąć mego więzienia.

Nie należę do nerwowych, a jednak uczułem dreszcz trwogi. Czekając na nieuniknioną wizytę, cofnąłem się na kraniec liścia i dobyłem rewolwer zza pasa. Cokolwiek nastąpi — będę się bronił!

Minęło kilka sekund i pająk dotknął nogami liścia, a potem po łodydze spuścił się do samej powierzchni wody. Tu przywiązał tylnymi nogami nader zręcznie powróz, jaki wysnuł z kądzielników3 swoich, i szybko powrócił do góry. Manewr ten śledziłem z zapartym oddechem, ściskając w ręku zabójcze cacko.

Ośmionogi akrobata, nie zwracając na mnie żadnej uwagi, powrócił po dawnej nici na wierzchołek sitowia, skąd przybył. Snuł za sobą drugi powróz, z którym przebiegł po wyciągniętej poziomo lince ponad strumieniem, niby Blondin4 nad Niagarą, do kłoska trawy rosnącej na brzegu strumyka; zbiegł na dół i zatrzymał się na przeciwległym brzegu, niedaleko od powierzchni wody. Linka zapasowa, którą przeniósł na drugą stronę wody, obwisła i byłaby się zamaczała w rzece, gdyby ją był pająk w porę nie naciągnął i nie przytwierdził do liścia mchu. Zrozumiałem, że mam przed sobą krzyżaka gnieżdżącego się nad wodami, który rozpoczyna właśnie budowę swojej sieci. Przerzucił już dwie linki poprzeczne, a teraz pozostaje mu w tych ramach dokonać kilku pionowych połączeń, po czym utworzenie znanej wszystkim gwiazdy stanie się rzeczą stosunkowo łatwą.

Odkrycie to uspokoiło mnie nieco, gdyż wiedziałem, że pająki przędące tracą fantazję poza obrębem siatki i rzadko nawet na muchy napadają.

Stokroć gorsze są pająki gończe. Te obchodzą się bez siatek i polują na owady otwarcie lub z zasadzki. Prześliczny na przykład hopek, czyli pląs (Salticus scenicus)5, bardzo w lecie pospolity, czai się na zdobycz jak tygrys. Podchodzi do niej z nieopisaną cierpliwością na możliwie najbliższą metę, po czym rzuca się na ofiarę jednym skokiem i nawet spłoszoną dopędza częstokroć w locie.

Podobny rodzaj polowania uprawiają niemal wszystkie pająki wałęsające się po ścianach i skałach, a nawet i po kwiatach. Ukryte pod liściem lub w kielichu kwiatowym, cierpliwie czekają, aż się nieostrożna mucha zbliży. Wtedy napad, dokonany z błyskawiczną szybkością, rzadko zawodzi.

Takich chytrych istot jest bardzo wiele gatunków, a większość posiada ubarwienie tak zgodne z otoczeniem, że nie potrzebuje się kryć nawet, aby zostać niewidzialną. Biały na przykład pajączek, przytulony do białego kwiatka, z bliska nawet trudny jest do odróżnienia. Polujące na korze drzew mają zwykle kolor pstro-brunatny, na liściach spotyka się zielone lub żółte.

I przędących pająków jest bardzo dużo gatunków, w samych Tatrach odróżnia się ich kilkaset, a choć na pozór wszystkie do siebie są dość podobne, przecież większość ich posiada dla znawców tak wybitne cechy, że na pierwszy rzut oka nietrudno jest powiedzieć, jaki się ma gatunek przed sobą.

Ujrzawszy krzyżaka i jego linę, łączącą mój liść z brzegiem strumyka, zrozumiałem, że zesłała mi go chyba sama Opatrzność. Nie jestem już odcięty od świata. Gdybym chciał przeprawić się na drugą stronę, wytrzymałość liny pajęczej byłaby dostateczna, bo krzyżak ważył więcej ode mnie. Chodziło o to, aby wyczekać chwili, kiedy właściciel mostu oddali się snuć dalszy ciąg swej sieci.

Radość moja trwała jednak krótko. Pająk usadowił się na końcu mostu i nie miał ochoty dalej budować. Myślałem na razie, że to krótka pauza, ale gdy minęła godzina, a mój cerber6 ani się poruszył, niepokój ogarnął mnie wielki. Widziałem nieraz krzyżaki naprawiające w dzień swoje sieci, ale zaczynającego nigdy nie miałem sposobności obserwować. Okazało się, że i mój cerber nie odstąpił od tradycji i czeka na nocne ciemności.

Położenie moje, zamiast poprawić się, stało się jeszcze gorsze.

Sama myśl o pozostaniu tutaj przejmowała mnie strachem. Czy Ty wiesz, co to jest nocleg pod gołym niebem, spędzony w takich warunkach? Niezawodnie czytałeś w opisach podróży podzwrotnikowych, jaką grozę budzą w samotnym wędrowcu aligatory, grzechotniki i jaguary. Otóż wolałbym wszystkie te płazy, gady i drapieżne zwierzęta aniżeli nieprzeliczone harpie7, występujące na tle nocy na każdej górskiej łące. Harpiom tym komary na imię.

Każda pora dnia ma wśród nich swoich przedstawicieli, ale zmierzch jest najgorszy.

O zmierzchu wylatują z cienistych kryjówek głodne i krwi chciwe tłumy, a cała ta zgraja rozbrzmiewa koncertem, wobec którego stado zgłodniałych wilków na stepie brzmiałoby stosunkowo łagodną nutą.

Metaliczne dźwięki skrzydeł komarzych mieszają się w jeden potężny brzęk, nad którym tylko kiedy niekiedy zapanowuje jakiś odmienny i silniejszy odgłos skrzydeł nocnego chrząszcza...

Nie sądź, bym przesadzał w opisie... owszem, maluję blado. Skrzydlaty ten drobiazg mógł być postrachem dla mnie, skoro jest źródłem niewypowiedzianych utrapień dla wszystkich ludzi. Wciska się do mieszkań, obrzydza wycieczki w pole, a nawet i w łóżku spędza sen z powiek brzękiem nikłych skrzydełek, którymi porusza trzy tysiące razy na minutę.

Szczególniej dokucza, jak wiadomo, płci pięknej. Tego osobliwego pociągu nie umiem poetyczniej wytłumaczyć sobie, jak po prostu większą delikatnością i drażliwością skóry, przy czym ostry »smoczek« łatwiej i obficiej krew dobywa. A może też krew niewieścia smaczniejsza od naszej?...

W pewnych latach i okolicach bagnistych owady należące do rodziny komarów stają się formalną klęską i pojawiają się w tak gęstych tumanach, że zaćmiewają blask słońca.

To wszystko jednak, co może się przytrafić w naszej strefie, blednie wobec mąk, na jakie są wystawieni mieszkańcy stref gorących oraz podbiegunowych. Tam dopiero szczupłonogie istoty stają się plagą człowieka!

Czytałem w opisie wypraw Waszyngtona, że raz znalazł się on w okolicy, gdzie mustyki (Simulia)8 kłuły przez obuwie. Chociaż ostatni szczegół dowodzi łatwowierności opowiadacza, a mustyki mogły kłuć tylko w tym razie, gdy wpełzły do wnętrza trzewików, to przecież jest w tym opowiadaniu część prawdy, bowiem krwiożercze te stworzenia w tak długie uzbrojone są lancety, iż mało która tkanina zabezpiecza przed ich ukłuciem.

Podróżni w gorących krajach zmuszeni są nieraz sypiać w workach, a i to niezupełnie ich chroni. Żadne ubrania, chustki ani rękawiczki nie wystarczają i ciało silniej pociętych osób często przedstawia jedną bolącą powierzchnię, co sprowadza częstokroć złośliwe gorączki, a nawet gangrenę.

Jak powiedziałem, żadne ubranie nie stanowi tak szczelnej i zarazem silnej fortecy, żeby jej zwinne sapery nie zdołały zdobyć. Pomiędzy kołnierzem a szyją, przez rękawy dostają się do jej wnętrza, wdzierają się do najtajniejszych zakątków garderoby i z zadziwiającą zręcznością atakują słabsze strony nieprzyjaciela, dopóki nie zginą na zdobytych walecznie stanowiskach. Nieszczęsny podróżnik po całodziennej walce, udając się na spoczynek, obejmuje melancholijnym wzrokiem liczne ślady nieprzyjaciół, którymi usiana jest wewnętrzna część ubrania, a każda czerwona plamka wskazuje miejsce, na którym poległ zuchwały i krwią opity nieprzyjaciel.

Pewien wojskowy doktor na Krymie opowiada, że w okolicy obfitej w komary, nie czuł się bezpieczny w zamkniętej karecie, a dusząc się od gorąca i braku powietrza, nie śmiał otworzyć okien.

W okolicach Amazonki i Missisipi wędrowcy zmuszeni bywają na noc przysypywać się ziemią na trzy lub cztery cale, z wyjątkiem tylko głowy, którą szczelnie zakrywają chustkami.

Aleksander Humboldt9 w bliskości rzeki Rio Unare10 zrobił spostrzeżenie, że mieszkańcy zwykle w ten sposób sypiają. Zauważył, że ludność dzieli tam komary na trzy kategorie: moskity, które męczą we dnie, temporaneros (rodzaj Culex) — zmierzchowe i zancudos — panujące w nocy.

Zdawałoby się, że zimno może stanowić tamę dla plenności komarów, tymczasem fakty mówią przeciwnie. Stworzenia te są zarówno wytrzymałe na niezmierne gorąco, jak na straszne mrozy.

Nigdzie prawie nie spotyka się ich w tak niezmiernej ilości, jak właśnie w krainach wiecznej zimy. W Laplandii11 i na nieogarnionych obszarach tundry12 sybirskiej13 tumany komarów można porównywać do płatków śniegu lub kłębów dymu. Laplandczyk, Tunguz lub Jakut14 w porze komarów nie może połknąć kawałka ryby ani położyć się na spoczynek, aby przedtem nie napuścił tyle dymu do swej jurty15, że sam zaledwie w niej oddychać może. A dodać trzeba, że taki Jakut czy Tunguz emigruje zawczasu wraz ze stadami swych reniferów z tundry, na której mają się wyroić komary, i wraca dopiero po sezonie — inaczej straciłby całe swoje stada, jedyny dobytek. Uchodzi o setki wiorst16 z »zakomarzonej« okolicy i wraca dopiero, gdy mróz wytępi dokuczliwe i ciepłej krwi chciwe chmary. Tysiące wiorst kwadratowych pozostają bezludne jedynie z powodu... drobnych tych istotek!

Dziegieć17 i tran, którymi się smarują, oraz ochronne siatki w części tylko zabezpieczają ich przed napadem komarów.

Wobec tych wiadomości nic dziwnego, że w Ameryce spośród jednakowych pod każdym względem plantacji jedną można nabyć o sto tysięcy franków taniej niż inną. Różnicę sprawiają tu komary, które czynią pobyt w dotkniętych plagą miejscowościach nad wyraz nieznośnym, a najem robotników drogim. Gdyby zapytać plantatora, jaki dźwięk w lesie bardziej go przeraża: ryki jaguarów czy brzęk komarów, co straszniejsze: czy sąsiedztwo dzikich bestii czy życie wśród mustyków — to nie ma wątpliwości, że odpowiedziałby: dajcie mi nieprzeliczone stada jaguarów, bo od nich uwolni mnie dubeltówka, gdy tymczasem wobec mustyków jestem zupełnie bezsilny!

Jeśli taką plagą są komary dla ludzi normalnych, pojmiesz łatwo, czym były dla mnie te tłumy, zbrojne w ostre lancety.

Nie wiedziałem, co robić: czy czekać, aż pająk opuści swoje stanowisko (co, mówiąc nawiasem, było bardzo wątpliwe), czy zdobyć się na krok stanowczy i spróbować zastrzelić właściciela mostu. Wiedziałem wprawdzie, że ze znacznej odległości niełatwo trafić z rewolweru, wiedziałem także, iż jeden strzał nie powali wytrzymałego potwora, ale trzeba było działać i prowadzić kanonadę dopóty, aż postrzelony pająk ustąpi mi z drogi. Obejrzałem więc broń, wycelowałem i dałem ognia. Stało się. Z bijącym sercem wlepiłem oczy w środek siatki, badając zachowanie się pająka, ale czekał mnie zawód i nad wyraz przykra niespodzianka. Szkaradny potwór nie ruszył się nawet, ale za to o kilka kroków za nim ujrzałem drugiego pająka.