Rozdział 1 z 3

[Dramat]

AKT PIERWSZY

SCENA I

Słychać cichą muzykę: Preludium deszczowe (z kroplą). Kurtyna podnosi się. Okno od sali otwarte na park. Jan gra na fortepianie, muzyka jego nagle staje się głośna. Jest zmierzch. Obok niego stoi Matka. Jan urywa w środku. (Za oknem otwartym posąg biały Gladiatora z mieczem i tarczą.)

MATKA

w roztargnieniu

Tak, Jasiu, zmierzch ten zaczyna niepokój.

JAN

Mamo?

MATKA

Zmierzch, mówiłam, zmierzch to głębokość.

nagle, jakby wieszcząc
A głębokość każda to już niebem
jest nad nasze codzienne błądzenie po płaskich
drogach i jest czasem milczeniem, a czasem trąb wrzaski
w niej słychać, ale gorsze milczenie, bo za nim
przestrzeń pełna widziadeł, a ta przestrzeń kłamie,
czy prawdę zjawia mówić o tym komu?
Nie wie. Choć ja widziałam czasem w blaskach gromu,
jak się otwierał nieboskłon, a za nim
szły te martwe i nowe z płaczem lub śpiewaniem.

JAN

Cóż mówisz, mamo? to nie głos twój! mamo?

MATKA

Nie głos mój, mówisz? Ale jest to samo
ten głos, co ja, i w tobie on przewidzi
jak wiatru prawda w ślepym. On nie szydzi
ani dobrocią mówi, tylko tak daleko
ujrzy naprzód i w przeszłość, że...

JAN

Matko, pod powieką
miałaś ogień, ja boję się, co to jest, mamo?

MATKA

spokojnie

Nic, synu, oczy kłamią.

JAN

Nie, matko, ten twój uśmiech, to wstrząśnięcie ramion,
ten oczu blask jak płomień w nocy siwej z żalu,
mamo, powiedz, kto w tobie tak mówił oddalą,
mamo, powiedz, co tobie.

MATKA

Synu, oczy kłamią,
a zresztą nosi każdy jakieś rany znamion,
jakieś stygmaty, które czasem bolą,
gdy je przysypią zmierzchem albo solą,
taką solą spojrzenia, którą każdy młody
ma, kiedy patrzy w starość, jakby mówiąc: «Odejdź».
Ale to cóż, że powiem, żem widziała nawet
szatanów pełne wozy czy aniołów ławę,
czy ptaki jakby krzyże do nieba przybite,
nigdy ty nie uwierzysz. To przeszłości mitem
dla ciebie, chociaż przeszłość i przyszłość to samo
i choć zarówno pali każdą raną
mnie starą: czy to raną przed laty zadaną,
czy tą, co będzie w tobie, czy tą, którą skłamią,
czy tą, co będzie jeszcze, czy jest, ale Bogu
podoba się tak wszystkich puszczać swoją drogą,
drogą krzyża, i wtedy dopiero przebity
pozna każdy, co prawdą, a co było mitem.

JAN

Ach, wiem o doświadczeniu, chociaż to tak stare,
pewno, każdy chce życiem czy życia oparem
upić się i sam błądzić, i tak krzywdy szuka
jak szczęścia, i dopiero wtedy na kształt kruka
mądrego siada i innym powiada,
że się to tak a tak w życiu układa,
i sam wie dobrze, że tamci, słuchając,
już z życiem po cichutku w kości coraz grają,
i oni dobrze wiedzą, że on im nie kłamie,
ale idą na nowo i na nowo sami.
Ale to nie to i ty mi nie o tym
mówiłaś, ja chcę wiedzieć, co to złotem
czy ogniem tak spłonęło.

MATKA

Ja? Co ja widziałam,
to różne od wszystkiego, od światła i ciała,
coś jak nad pokoleniem zawieszona łuna
i coś jak znak przeczucia w burzy czy piorunach,
i wiem, że cierpieć trzeba będzie, ale na to
matka światu jest dana, by była zapłatą
za doświadczenie syna i by własnym bólem
kuła zdrowemu miecze, a chromemu kule,
by za każdy krok jego od kolebki łzami
płaciła, a łza każda zamienia się w kamień,
ale to się kochaniem zwie albo sumieniem,
czasami przywiązaniem, tak rzadko — cierpieniem.
milczenie
Do widzenia, a nie patrz długo w park i okna zamknij,
bo już jesień.

JAN

Cóż jesień? jesień pora śpiewu.

MATKA

Lub jesień pora gniewu, cóż, powiem ci: nie patrz
długo w park, bo ta jesień i ta noc jest ślepa,
a z ślepoty się czasem rodzą barwne plamy.

JAN

Tak dziwnie mówisz dzisiaj, to wieczór przemiany,
przemiany jakiejś ciemnej, którą widzisz może,
lecz nie mówisz.

MATKA

Przemiana, nim spadnie jak orzeł,

długo w niebie kołuje i kręgi nawija,
lotu kręgi na skrzydła, a potem omija
czas, ludzi i zdarzenia i spada, gdzie zechce,
tak jakimś meteorem przez noc i powietrze,
a potem miażdży małe serca, duże duchy,
tak jest za wszystkim, a wszystkim — łańcuchem.
milczenie
Do widzenia i okno zamknij, bo już chłodem
niesie i wilgoć się pleni ogrodem,
jeszcze zaziębisz się
cicho
albo zobaczysz
ten kamień krwawy jak upiór rozpaczy.

JAN

Gra preludium cicho, coraz wolniej.

SCENA II

Jan, Piotr

JAN

cicho pobrzękując na fortepianie

Jak ona cierpi i nie powie, po co
przyszła do mnie tak nagle, o zmierzchu, przed nocą,
i mówi, jakby wieszcząc, ale i ukrywa,
co widzi, o, zna ona te troski i wie, nieszczęśliwa,
wszystko naprzód, jak dziś właśnie, i wtedy się budzi,
jeśli jest noc, a dniem odchodzi ludzi,
i tak mi czasem łzą czy napomnieniem
przypomni, żem jest więźniem życia, a więzienie
[nieba] ma pozór kuli lazurowej
i tylko rytm ma z serca, czaszkę z całej głowy,
a w ramieniu najbielszym kości, nad któremi
modre duchy powietrza sypią garstkę ziemi
czy zmierzchu, a wraz z piachem
wyroki niezbadane, jakby kruki strachem
i ogniami ziejące.

Słychać śpiew Piotra daleki, z głębi ogrodu.

PIOTR

Wiodą panny żołnierza przed Boga,
a ten klęknąć nie umie i pyta:
«Jak ja teraz poznam, co trwoga,
kiedym ginąc nikogo nie witał, (bis)
tylko ciało swoje w blasku widząc
i przed śmiercią się nawet nie wstydząc».
Wiodą panny żołnierza przed ciało,
a on wrócić nie może do niego,
bo się w prochy rozpadło i spało
pod postacią drzewa różanego. (bis)
Więc się żołnierz zasmucił i stanął
jako pomnik przed raju bramą.

JAN

Piotr idzie, on to śpiewa, więc jednak ta jesień
pora śpiewu? nie gniewu?

PIOTR

wchodzi przez otwarty balkon

Witaj! Cóż to, Szopen?
dziwny śpiewak, ja, gdybym był chłopem,
nie rozróżniłbym w tej pieśni swojej,
zresztą, powiem ci: dziwnie się boję
tej muzyki, bo ona usypia...

JAN

Lub budzi,
usypiać żalem można bardzo sennych ludzi,
ale tak myślę, że żal, jeśli prosi
o niebo, to do nieba — niektórych — donosi.

PIOTR

No, ciebie to do nieba i szatan doniesie.

JAN

No, dobrze, dobrze: dziwna jest ta jesień,
nieprawda? tak się widzi mi, że każdy z ptaków
odlotnych niesie w sobie krew jakąś czy ogień
i każdy liść podobny do biblijnych znaków
wróżących.

PIOTR

O mój Janie, w tobie jest coś z trwogi,
ty się boisz tych liści. Ale ja też czuję,
tylko inaczej: coś jak krew się snuje
w każdej gałęzi i jak krew coś we mnie
uderza niepokojem, i coraz jest ciemniej
i czekająco.

JAN

Tak, ja wiem, ty czekasz
przebudzenia — jak mówisz — zwierzęcia-człowieka.

PIOTR

A tak, który by stanął i sam coś zaśpiewał,
a nie szukającego pieśni w byle drzewach,
a nie ramiona w rzekach czującego
i mającego wszystko w świecie prócz jednego.

JAN

A tym jednym jest siła?

PIOTR

Siła tym jest właśnie.

JAN

Może siła słabości?

PIOTR

A! cóż to za słowa.
Czy ci się czasem lutnia jakaś Dawidowa
czy Wilde’owska dostała, mistrzu sztuko-słowa,
cóż znaczy ta dziwaczna myśl, czy tylko słowa?

JAN

Siła ludzka. To czuje ten i ten jej szuka,
któremu mocnym być jest taka sztuka,
że głosić musi chyba zniszczenie i klęski,
by zaspokoić jeden lęk swój, lęk niemęski,
przed słabością, gdy serce przeżarła mu całe,
wtedy mówi, że mocny i wielki, choć mały,
i tak ze strachu nawet i zabić też można,
jeżeli strach od prawa większy.

PIOTR

Nieostrożna
jest taka mowa, która bluźni człowiekowi,
bo ludzka rzecz jest siła, chociaż ty w niej widzisz
lęk przed śmiercią i choć tak bardzo jej się wstydzisz,
to jednak masz i siłę, i gdy cię poniesie,
toś gotów jak wyrwidąb drzewa rwać po lesie.

JAN

Ty kpisz.

PIOTR

O, nie kpię, miły,
bo pierwsza rzecz to chyba mieć fizycznej siły
pod dostatkiem, a wtedy i dusza przychodzi,
bo się właśnie ta dusza z ciała tylko rodzi.

JAN

A jednak...

PIOTR

nie słuchając

I widzę człowieka,
który na nic nie woła i na nic nie czeka,
lecz chwyta i zwycięży, ramiona ma mocne
jak skręty dusiciela, brunatne, miedziane,
tak w słońcu wyjawiony może nowe zacznie
elementarne walki, a gdy i przyrodę
u nóg powali jak drzewo brzozowe,
chwyci ludzi i słabych jako gruszki strzęsie
i stanie mocny taki.

JAN

chłodno

Wyrzeźbiony w mięsie,
mięsem wszczęty, do mięsa dojdzie jak do nieba,
nawet dziwne, że stać, nie wisieć trzeba
takiej ludzkiej kiełbasie.

PIOTR

Kpisz, ale zobaczysz
zamki idące w gruzy i hymny rozpaczy,
jeszcze i sam usłyszysz i może zaśpiewasz,
bo wtedy rozpacz będzie takim ludo-drzewem.

JAN

do siebie, wzruszając ramionami

Teraz on znów mi jakieś przepowiada burze.
do PIOTRA
Dobrze. Koniec tej kłótni.
Czy widzisz te róże
purpurowe w ogrodzie? Wczoraj była właśnie
Joanna, nazywała je słodko i jaśniej
niż zwykłym słowem, mówiła im: «Ptaki,
kto was tak tu przywiązał, kto was tak rozskrzydlił
i u domów człowieczych dla ozdoby wieszał?»

PIOTR

Joanna zawsze piękna! ach, ma ona w sobie
coś z tych ptaków, choć dobrze zna, co człowiek umie.
O, ty szczęśliwy, ja zazdroszczę tobie
tej Joanny, ja u niej każdy gest rozumiem.
Ja.

JAN

Możeś ty zakochany?

PIOTR

z gniewem

Głupiś, dajże pokój.

JAN

Ale mówiłem przecież tak tylko na boku,
czemuż się zaraz gniewasz?

PIOTR

nagle ożywiony

Czy ty wiesz? Od roku
mówi mi ten oficer ułanów, że teraz
wróg na kraj tak naciska, że tak już napiera,
że wojny patrzeć tylko.

JAN

zrywa się

Wojny!?
siada z powrotem
Głupstwa plecie.

PIOTR

Różne bywają głupstwa, różne w każdym świecie.
Ale ja już słyszałem o jednej potyczce
na granicy.

JAN

zaniepokojony

Kto mówił, kto natarł i kiedy?

PIOTR

Ano, swoim zwyczajem chcą napytać biedy
tamci mili sąsiedzi,
ze złością
ale się nie damy.

JAN

Że nie damy, pewne.

PIOTR

z przekąsem

Cóż, my się mijamy
w przekonaniach, ty może nawet byś nie poszedł,
by nie zabijać braci.

SCENA III

Jan, Piotr, Gladiator, Cienie

Robi się ciemno. Jan zapala świece na fortepianie i staje u okna. Patrzy przez chwilę w noc, a potem siada i powoli, powoli uderza akordy Etiudy rewolucyjnej. Cicho, bardzo powoli, rozdzielając je jak przy ćwiczeniu.

JAN

Jest moc w tym jakaś, ale tak powoli
ręce idą po płytach i serce tak boli,
po chwili
jakbym każdy ten odgłos spod ziemi wyrywał.

Gladiator za oknem porusza się powoli, drgnął raz i drugi, opuszcza ze szczękiem ręce znużone trzymaniem tarczy i miecza.

GLADIATOR

Kto mnie tu po imieniu wzywał,
kto mnie z kamienia w życie chce przemienić?
Czy to ty, synu ziemi, spod ziemi wyrywasz
urojonego ducha powstałego z cieni
konających na krzyżach i w turmach1? A znasz ty
moją moc, co zza grobu nawet strzeli masztem
najwynioślejszej z pieśni, dziecinnej i dzikiej?
To ty, synu zgubiony, szukałeś muzyki
w tonie mojego cienia?

JAN

Ja tylko trąciłem
struny, właśnie bez mocy były, bo mi siłę
ktoś odebrał. Lecz ktoś ty, odpowiedz.

GLADIATOR

Bez mocy.
Czymże mnie nawołujesz grający po nocy?

JAN

Ktoś ty, odpowiedz, przecież ja tu stałem
przy oknie. Wtedy byłeś kamieniem, nie ciałem.
Odpowiedz, chyba że chcesz mnie okuć i zmienić
jeszcze to niebo nocne na niebo-więzienie,
chyba że lękiem chcesz zabić i wydrzeć
ostatnią moją wolność.

GLADIATOR

głośno

Oto będziesz silny,
synu ziemi i nieba, bo mnie już nazwałeś,
i oto słowem «wolność» ja stanę się ciałem,
i oto słowem «wolność» wywołam i podam
tobie piersi najtwardsze, ryjące jak woda
w skałach, w lochach, w ciemności ryjące jak ogień
przez ruiny drzewami, a przez smętarz — drogi.
Ty graj.

JAN

Ty wstrzymaj się, ja nie znam głosu,
który przepływa mną jakby z niebiosów
zerwany grom, nie mogę unieść przez powietrze
tej muzyki, bo ona mnie jak pył rozetrze,
ona zabije.

GLADIATOR

Nie, ona uleczy,
ona jest płomień oczyszczenia. Mieczem
stanie się w tobie i przez ciebie niosąc
osiądzie na posągach krwią jak słońca rosą.
Graj.

JAN

Ja nie uniosę.

GLADIATOR

stojąc nad Janem i unosząc ręce w zaklęciu

Stań się krwią i głosem,
niech ci opadnie ciało i niech stanie
obok jak głaz, a ty się stań kochaniem,
a ty się stań cierpieniem i nie zamknij oczu
tym cieniom, co jak trumny przez wzrok ci się stoczą.

JAN

gra coraz głośniej Etiudę rewolucyjną

Poczyna się coś bardzo głęboko, aż na dnie sumienia.

Słychać śpiew-jęk.

GLADIATOR

Oto się pierwsza brama otwiera w więzieniach.

JAN

grając

Jęk słychać, a ten jęk jest głosem moim.

GLADIATOR

To się otwiera znużenia podwoje.

JAN

z jękiem

Coś pęka, ach, to niebo,
nie, to harfa nieba.

GLADIATOR

To się poczęły narodziny chleba
niepowszedniego i krwi, co powszednia,
ale że się poczęły w człowieku jak harfa,
to jak w harfie głos się nie pogodzi,
kiedy trącona w dwie struny pęknięte,
i będzie w niebo iść, to znów odchodzić
na ziemię, i tak w bólu choć osiągnie świętość,
będzie muzyką tysiąckroć przeklętą
przez siebie, bo za głosem idąc i krew niecąc
z powinności człowieczej będzie jak te ptaki
kamienne, które z nieba spadają nie świecąc
i nie śpiewając jak lodowe znaki.
W takie ptaki się zmienia kropla krwi rozlana
w świadomości najwyższej i każda jak rana
pali tego, co wielki,
zwraca się do Piotra, który osunął się w półśnie na fotel
a temu, co mały,
jest płomieniem najwyższym i największej chwały
przyczyną, bo on w cel bijąc, człowieka
zabija, jest mu w czasach, epokach i wiekach
przeszkodą jeno i kukłą drewnianą,
nigdy, gdy sam jest kukłą — kukłą taką samą.
zbliża się do Piotra i kładzie ręce na niego w zaklęciu
Więc stań się, jakim stoisz — prostaczkiem modlitwy,
prostaczkiem bólom cudzym i prostaczkiem bitwy.
Zabijaj przeto, że sam nie zobaczysz
poza swoją rozpaczą — niczyjej rozpaczy,
bo na tym ci się skończy sen i obcowanie
z wielkością. Tobie będzie samo zmartwychwstanie
ciał, nie duchów.

SCENA IV

Jan, Piotr, Gladiator

Gladiator do Piotra

A teraz śpij, bo tobie oczy
zamknięte na te ruchy powietrza śród nocy
i nocy śród powietrza.
Do Jana
A ty patrz w zaklęte
duchy nocą błądzące i ranami święte,
duchy tych, co pod ziemię jak korzenie wrośli,
tych, którzy jak kamienie rozpaczą obrośli
i najpierw pęd z nich strzeli, potem całe drzewa
pełne owoców — każdy owoc śpiewa
i każdy owoc, gdy dotkniesz, krwią tryśnie
albo płomieniem, albo czarnym liściem.

Cienie nocne ukazują się z ciemności za fortepianem i powoli, z brzękiem łańcuchów idą przez salę. Jan gra. Muzyka cicha już przechodzi w marsz stepowy, rozlewny, przypominający pieśni burłackie2.

CIENIE

śpiewają

Głosy niskie, przytłumione. Fortepian uderza rytmicznie jak dzwon.

Ej, rośniem, my rośniem na murach,
pieśni nasze jak trupy na sznurach,
pieśni nasze jak trumny pokoleń,
czarne w niebie i ziemi na dole.

Ej, wyrośniem cieniami i przejdziem,
ponad nami nowymi znów wzejdzie,
ponad nami kamienie przybiją
nowe cienie, krzyże zawyją.

Ej, te krzyże jak wilki nad grobem,
sierścią nocy obrosłe i czarne,
a jak w ziemi za życia umarłe
rosną im tylko znanym sposobem.

Ej, i w nowe się cienie przerodzim,
tak przejdziemy w pokoleń pochodzie
i tak zemstę z kamienia znów w kamień
nieśmiertelnym uczynim konaniem.

SCENA V

Matka, Jan, Joanna

Dzień słoneczny, jasny. Ewentualnie nowe meble — stół, krzesła itp. Liście purpurowe i żółte na drzewie za oknem, kilka leży na podłodze.

JOANNA

trzyma liść w ręku

Piękny ten liść. Jest to dłoń świata,
w której się trzyma blade zadumanie,
taka dłoń to jest jakby podana zapłata
przez drzewo — za zieleni wiosennej kochanie
i za rośnięcie w ciszy, która nic nie widzi
poza koleją roku i jej się nie wstydzi,
nawet czeka za zimą wiosny, a za latem
takiej dłoni podanej i takiej zapłaty.

JAN

Właśnie to wyczekane się budzi i rośnie
jak świerk z wolna i czeka ramionami na nas,
i poczęło się właśnie teraz, i jest z nami.
Ta cisza już zostanie, aż zgina kolana,
kiedy po latach trwogi — to już nie czuwanie,
nie czekanie, lecz jakby w ciszy zmartwychwstanie.

MATKA

Mówicie: dłoń. To liść jest dłonią,
dłonią drzewa, a czasem dłoń to pożegnanie,
a czasem dłoń to tylko przykrócenie koniom
pętlicy, czasem daremne wołanie,
a zresztą z dłoni wróżyć można
i taka dłoń jest czasem tyle nieostrożna,
że powie coś.

JOANNA

Cóż powie? może mi wywróżyć
o wiosennym zachodzie powstawanie róży
w płomieniach słońca białych.

JAN

Cóż wywróżyć może
w ciszy aż tak doniosłej, która się układa
jak wygładzone księżycami morze
w gładkość, co nie jest klęska ani zdrada,
ani znużenie, tylko trwanie sobie,
sobie i drzewom.

MATKA

Przebudzenie w grobie
zdarza się nawet gwiazdom, ale nie słuchajcie,
co mówię, to takie tylko uleganie w walce
z przywidzeniami, a ja was tak mrożę,
jakbym ten liść czerwony składała pod nożem.

SCENA VI

Ci sami, Piotr

PIOTR

zdyszany, wpada przez otwarte drzwi balkonowe

Janie, słuchaj, Janie! Wojna.

JAN

siedzi nieruchomy

MATKA

Wznosi na chwilę ręce i opuszcza je powoli na kolana.

JOANNA

zrywa się z miejsca, cicho

Na litość Boga! Co się stało? kiedy?

JAN

A słowo — stało się słowem złych zrozumień.

PIOTR

siadając, zadyszany

Wyszedłem na miasto. Z rana, a tu afisze, hałas, ludzi tłumy. Od razu wiedziałem. Nareszcie się skończyło.

JAN

Co się skończyło?

PIOTR

nie słuchając

Serce mi niemal nie rozsadziło głowy.

ironicznie, do Jana

Widzisz, Jasiu, serce czasem, gdy człowiek jest bardzo wzruszony, wali i tętni w głowie. Ja już nareszcie będę wolny. Nareszcie... tak długo czekałem. Janie! Chodź, chłopie, chodź o dwunastej [na] placu Radnych 4. Chodź. Nareszcie się zacznie.

JAN

ze smutkiem, trochę kpiąco

Więc czy się skończyło, czy się zaczęło?

PIOTR

Skończyło się tamto gnicie w ciszy, która uszy wykłuwała, a zacznie się, zacznie się nareszcie życie, walka, marsz naprzód. Zresztą, trzeba bronić kraju, mój kochany. Jeszcze się wahasz?

JAN

Nie, nie waham się, naturalnie pójdę, tak trzeba, tak chcę; ale czemu to mówisz: «a zresztą, trzeba bronić kraju»? Zdaje się, że to dla ciebie problem poboczny, może nawet nie pretekst do walki, a tylko problem poboczny. Walka sama w sobie nie uzasadniona?

po chwili

No tak, to zresztą potwierdza to, coś zawsze mówił.

PIOTR

Ach! dajże już z tym spokój. Zbieraj się i chodźmy. Czy nie czujesz tego szalonego pędu naprzód, tego przesunięcia całego okresu czasu?

MATKA

drżącym głosem

Idź, Jasiu, idźcie już, niech to się prędzej skończy.

JOANNA

cały czas stała drżąca, teraz wybucha płaczem i pada na krzesło stojące obok

Boże, Boże, i ja jeszcze mówiłam coś o ciszy, o porach roku. Oto mam, mam za te głupie radowanie się. Boże, Boże.

JAN

gładzi ją po głowie

No, Joanno, płaczesz, jakby mnie już co najmniej zabili, a tu dopiero mobilizują.

PIOTR

Chodź już.

do Matki i Joanny

Niechże się panie nie przejmują. Jana, jako ochotnika, przydzielą do jakiejś bezpiecznej służby. W dodatku wiedzą, że to artysta, a do zdolności bojowych takiego pędzichmura nie będą mieli zbyt wielkiego zaufania. Ja zresztą zgłoszę się od razu na front. Od razu. Idziemy, Janku!

Wychodzą, Matka obejmuje głowę dłońmi, Joanna płacze cicho, oparta o stół, i mnie w rękach liść jesienny.

Zasłona.

SCENA VII

Wieczór. Matka, Joanna. Wchodzą Jan i Piotr, w mundurach, bez broni. Piotr w furażerce, bez pasa, Jan w kasku bojowym, w pasie z ładownicami.

PIOTR

zły i nachmurzony, ironicznie

Oto żołnierz, proszę mu się przyjrzeć tylko: ładownice, pas, hełm bojowy. Pierwsza klasa żołnierzyk, co? I ja do usług, gryzipiórek miejscowy w mundurze galowym.

JOANNA

zrywa się z miejsca

Co to, Janku? Dlaczego taki mundur?

Jan

spokojnie

Nic nadzwyczajnego, zwykły mundur ochotnika.

JOANNA

Ale dlaczego ty w hełmie, z ładownicami, a pan Piotr bez niczego?

JAN

Już powiedział: gryzipiórek. Przydzielili go do kancelarii tutejszego pułku.

JOANNA

No a ty, Janku? a ty?

JAN

niepewnie

Nie wiem jeszcze dobrze, ale tymczasem tak... jakoś...

PIOTR

głośno, dobitnie

Po prostu idzie na front i tyle...

MATKA

Opiera głowę na stole i twarz ukrywa w dłoniach.

JOANNA

Stoi odrętwiała, bez słowa.

Cisza.

MATKA

w końcu, cicho

Kiedy idziesz?

JAN

Dziś o czwartej zbiórka przed magistratem. Teraz jest pół do czwartej.

MATKA

To zaraz już idziesz, Jasiu?

JAN

A no zaraz, nie martw się.

cicho, opuszczając głowę

Nic mi się nie stanie.

Siada na wieku fortepianu.

PIOTR

stojąc

I to taki pech. Jego, z tymi humanitarnymi pomysłami, pchają w ogień, a ja, ja, który tak pragnąłem tej walki, tego przełamania, zostaję tutaj jako... pisarz, kancelista, ach!

JAN

Heroizm nie znaczy w mundurze przechodzić
wśród trąb i wśród nieba trzasku,
heroizm to czasem pisanie na piasku
palcem — krzyżyka w rocznicę urodzin.
Heroizm to czasem bez hełmu, a samo
konanie, gdy konać potrafisz — to stanie
za marsz i za życie, za ludzi, co kłamią,
mosiężno-żelaznym zmartwychpowstaniem.

PIOTR

Janie, czy nawet nie rozumiesz, że to jakieś fatum, że to klęska dla mnie, i ciągle się bawisz w te wzniosłe morały.

JAN

Czy stwierdzenie doświadczenia epok jest zawsze morałem?

PIOTR

Janie, Janie, czy ty ciągle jeszcze nie rozumiesz, że w tej chwili, kiedy ty, kiedy wy wszyscy osiągniecie to, czego pragnąłem od tylu lat, ja właśnie będę tu, na tyłach, mógł do woli cierpieć od niemożności zaspokojenia?

JAN

Los to nie zawsze zawiązane oczy
i nie zawsze błądzenie — myślę — po dnie nocy.
Myślę, że czasem — taki wypadek unosi
w rozpacz, choć jest spełnieniem tego, o co prosi
dobro twoje i możność, bo to, co się marzy,
nie zawsze nazbyt gładko przylega do twarzy,
kiedy już jest; to tak coś, jakby w karnawale
kupował (pan Piotr choćby) maseczkę na bale,
a potem się wyjaśnia, choć z początku piękna,
dobrana do marzenia jak do ręki ręka,
więc się potem wyjaśnia, że nos w niej za duży
i że za krótka głowa, że w noszeniu nuży
i że tysiąc piękniejsza była wymarzona,
a tak jest jak dla króla bez głowy — korona.

PIOTR

Ach, ty zawsze jesteś przemądry; czy się pod tym chłód ukrywa dla cierpienia, czy głupota?

JAN

Wieczna głupota ludzka to wtedy, gdy człowiek
idzie, nie rozwierając sam na siebie powiek
i słyszeć nawet nie chce, że co z niego płynie,
w słowach jest tylko, ale nie jest w czynie,
bo obca myśl na swojej wychowana duszy
nie tylko nie urośnie, lecz duszę rozkruszy.

PIOTR

nie zważając już na Jana, chodzi nerwowo z kąta w kąt

Czym ja zostanę, czym, wyrwany z głosu,
co kazał iść mi tam, a teraz wzbrania,
co mnie jak liść, jakby ten właśnie
rozgniata liść jedną nogą
odrywa i upuszcza, i tak każe istnieć.

JAN

zeskakując z fortepianu

No, czas na mnie.

MATKA i JOANNA

Już!?

JAN

do siebie

Już, już się rozpoczyna, a czuję, jak krzyżem
coś stoi, coś mi stopy jak płomienie liże.
do Matki i Joanny
Żegnaj. Wrócę. Wy wiecie, że myśli mam tyle
i że nie powiem nic, lecz to, co czuję,
było zbyt dużym bólem we mnie i w was samych,
żeby się stało jakimś zapomnieniem
lub niepojęciem nawet.
całuje Matkę i Joannę, podchodzi do Piotra
Żegnaj.

PIOTR

z goryczą

Żegnaj, żołnierzyku!

JAN

Drwisz, a czymże to było, co w tobie gra jeszcze,
czy ty dla swojej sprawy, jeśli sprawą tobie,
musisz w jakiś specjalny tylko sposób walczyć,
co się poczyna w grzechu, a kończy się w grobie,
czy może ty nie sprawie, ale sobie służysz
i swoim żądzom złym, a ciebie nuży
praca taka powolna, gdzie trzeba w pokoju
budować swoją sprawę tak samo potrzebnie,
jak zabijając, chyba że tego ci trzeba,
a nic ponadto, wtedy groza tobie.
Żegnaj.

Wychodzi.

Kurtyna.

turma — więzienie. [przypis edytorski] ↩
burłak (ros. бурлак) — robotnik pracujący przy holowaniu statków na linie lub przy wiosłach; znani od XVI w. burłacy byli wykorzystywani w transporcie rzecznym w Rosji do początku XX w. [przypis edytorski] ↩

Źródło i licencja

Domena publiczna · Krzysztof Kamil Baczyński

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Dramat · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/baczynski-dramat/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.