Loreva
Loreva

Utwór 3 z 4

Pieśń II

(I. oddział, siedem kół planetowych. Na Księżycu. Koniec pouczenia o wszechświecie (o plamach na Księżycu))

Tłumie, coś płynął słuchać mnie ciekawy1 
Łódką w ślad mojej śpiewającej nawy, 
Zawracaj wiosłem w brzegi za pogody, 
Nie tobie za mną żeglować przez morze, 
Tracąc mnie z oczu zabłądziłbyś może. 
Ja płynę dotąd w nieżeglowne wody, 
Żagiel mój tchnienie rozdyma Minerwy2, 
Apollo ster mój, grono Muz dziewięciu 
Gwiazdą niedźwiedzic wzrok żeglarza nęci. 
Ty mała garstko! Co wcześnie bez przerwy 
Po chleb aniołów wyciągałaś szyję, 
Chleb, jakim człowiek tu z dnia na dzień żyje, 
Lecz którym nigdy nie może być sytym3, 
Okręt twój śmiało pod żaglem rozwitym 
W ślad moją bruzdą niech się szybko śliźnie, 
Nim wiatr ją zmiecie na wodnej płaszczyźnie. 
Co zobaczycie, dziwniejszym się wyda 
Niż Argonautom4 zamorska Kolchida, 
Gdzie się dziwili pierwsze wędrowniki, 
Widząc Jazona5, jak w pług wprzęgał byki6. 
Wieczne pragnienie współ z duszą stworzone7. 
W królestwo duchów wejść błogosławione, 
Szybko nas niosło coraz wyżej, wyżej, 
Jak widzim z nieba ziemi obrót chyży. 
A Beatrycze wciąż w górę patrzyła, 
Jam patrzył na nią8; jak złożona strzała 
Na łuku z węzła zrywa się i leci, 
Tak szybko byłem w tym miejscu, gdzie świeci 
Cudowna światłość, której blask uroczy 
Od Beatrycze oderwał me oczy. 
Ona, co w głębi mego serca czyta, 
Zwrócona do mnie, tak piękna, jak miła, 
Ze zwykłym słów swych wdziękiem i urokiem 
«Wznieś wdzięczną duszę do Boga» mówiła: 
«Przez Niego nas tu pierwsza gwiazda wita9». 
Byliśmy, zda się, przykryci obłokiem 
Lśniącym i twardym, grał blasków tysiącem, 
Jak dyjamentu10 szlif rażony słońcem. 
Ta wieczna perła świecąca na niebie 
Blaskiem niezmierzchłym11 przyjęła nas w siebie 
Jak woda, która do swojego łona 
Przyjmuje promień, cała i złączona12. 
Któż pojmie z ludzi, że ja będąc ciałem, 
Drugie sam sobą ciało przenikałem, 
Mający ciała rozciągłość i miarę? 
Jaką czuć w sobie winniśmy tęsknotę, 
Aby oglądać tę arcyistotę, 
W której dopatrzym w zachwyceniu błogim, 
Jak się natura nasza łączy z Bogiem. 
Tam się objawi, w co wierzym przez wiarę, 
I bez dowodu samo cię uderzy, 
Jak pierwsza wiara, w jaką człowiek wierzy. 
Odpowiedziałem: — «Pani! Ile może 
Wdzięcznym być człowiek, dziękuję w pokorze 
Temu, co wzniósł mnie nad padoły ziemne. 
Lecz powiedz, jakie są te plamy ciemne 
Na księżycowym ciele, a skąd w gminie 
Tysiące bajek krąży o Kainie13». 
Ona uśmiechem na chwilę powlekła 
Urocze lica, a potem tak rzekła: 
— «Jeśli sąd ludzki błądzi na rozdroże, 
Tam gdzie klucz zmysłów otworzyć nie może, 
Zaiste, odtąd, rzecz tę widząc jaśniej, 
Strzała podziwu ciebie nie zadraśnie; 
Gdy w zmysłach sądu szukacie prawidła, 
Widzisz, twój rozum jak ma krótkie skrzydła! 
Lecz mów, co o tym myślisz sam przez siebie?» 
— «Ta rozmaitość» rzekłem: «form na niebie, 
Wierzę, z ciał ciekłych i zsiadłych14 pochodzi15». 
Ona: — «Wierzenie twoje w fałszu brodzi, 
Co sam rad ujrzysz; gdy z uwagą ducha 
Na mój przeczący wywód skłonisz ucha. 
Na ósmej sferze gwiazd naliczysz sporo16, 
Ilość i jakość światła, jakim gorą, 
Każe nam wnosić, że są różnolice. 
Gdy ciała ciekłe i zsiadłe różnice 
Wszystkich form tworzą, w tych by gwiazdach była 
Równa lub różna, jednak jedna siła. 
Gdy różne siły powinny być w owych 
Ciałach owocem ich zasad formowych17; 
Twierdzenie twoje, jako miecz zagłady 
Prócz jednej18 niszczy wszystkie te zasady. 
Nadto, jeśliby rozrzedzone ciało 
Samo te ciemne plamy formowało19 
Wtedy planeta z tej lub owej strony 
Ze swojej treści byłby pozbawiony20, 
Albo wciąż łudząc twoich oczu wartę, 
Zmieniałby ciągle swojej księgi kartę; 
Jak ciało zwierza, co w swym całym toku 
Miąższość, to chudość pokazuje oku. 
Gdyby twój pierwszy domysł był prawdziwy, 
W zaćmieniach słońca miałbyś dowód żywy; 
Słoneczny promień mógłby przejść bez szkody 
Przez krąg księżyca, jak przez przeźrocz wody, 
Co jednak nie jest: a więc przez dowody 
Drugi twój domysł gdy zwycięsko zbiję, 
Fałszywość sądu twojego wykryję. 
Jeśli to rzadkie ciało nie przenika 
Na skroś księżyca, snadź w nim punkt spotyka, 
Gdzie przeciwieństwo jego nie pozwala 
Postąpić dalej. Stamtąd się zapala, 
Odbija promień, co odblaskiem zowiem, 
Jak farba przez szkło podszyte ołowiem. 
Lecz powiesz, promień w tej części księżyca 
Daleko ciemniej jak w innej przyświeca, 
Bo się odbija z większej głębokości. 
Z tego zarzutu możesz zawsze w porę 
Wyzwolić siebie wprost przez doświadczenie, 
Źródło, skąd płyną waszych sztuk strumienie21. 
Weź trzy zwierciadła, w jednej odległości 
Dwa staw przed sobą, trzecie dobrze dalej; 
Między dwa pierwsze potem zwróć twe oczy 
Niech tylko świecznik, co za tobą gore, 
W ich się troistej odbije przeźroczy. 
Chociaż najdalsze słabszy blask zapali, 
Jako w dwóch bliższych w dalszym równie żywo 
Ujrzysz odbite świecznika ogniwo22. 
Teraz jak ziemia, która się zieleni 
Spod warstwy śniegów od ciepłych promieni, 
Duch twój z fałszywych sądów się wyzwoli, 
Światło tak żywe przyjmie z mojej woli, 
Że sam zabłyśnie w jego aureoli. 
W niebie, w stolicy bożego pokoju, 
Wiruje sfera co najszybszej jazdy; 
W niej jest treść, ziarno wszech bytów rozwoju23. 
Niebo następne, gdzie się roją gwiazdy24, 
Ten byt rozdziela na różne planety 
Z sił rozmaitych zarodem poczęte, 
Odeń oddzielne, jednak nim objęte. 
Ten łańcuch bytu inne sfery splata, 
Osobnym ruchem każda krąży sfera, 
Według różnicy, co się w niej zawiera! 
Każdą jej pociąg pędzi do jej mety. 
Jak widzisz teraz, te narzędzia świata 
Szczeblami siły, jakie z góry biorą, 
Podają gwiazdom, co pod nimi gorą. 
Ile twe oczy wzrok wytężyć mogą, 
Patrz, ja ku Prawdzie jaką idę drogą, 
Jeśli dojść do niej pałasz żywą chęcią. 
Sfery te stałym podległe warunkom, 
Siłę, co ciała ich w przestrzenie miota, 
Błogosławionym chciej przyznać kierunkom25, 
Jak kowalowi dzieło jego młota. 
To ósme niebo, gdzie gwiazd tyle świeci, 
Od Arcyducha ma ruch, jakim leci, 
Staje się jego obrazem, pieczęcią. 
Jak w prochu twoim członki twe porusza 
I różno władze rozwija twa dusza, 
Arcyduch tak swą dobroć rozmnożoną 
Zlewa na gwiazdy i szczepi w ich łono, 
Sam kołujący na swojej jedności. 
Każda więc siła w swe ciało szlachetne, 
Które ożywia, wnika rozmaicie 
I z nim się wiąże jak z tobą twe życie: 
A że wypływa z natury wesołej, 
Świeci jak w oku skra żywej radości. 
Więc nie ciał zsiadłych i ciekłych żywioły 
Robią, że światła nierównie są świetne, 
Ale ta siła z wszechmocą duchową, 
Która jest sama zasadą formową 
Wedle potęgi, jaką ma jej władza, 
To, co jest ciemne i jasne, wyradza». 
  1. Tłumie (...) zabłądziłbyś może — Przestroga zamknięta w tych kilkunastu wierszach na początku, charakter tej trzeciej części Boskiej Komedii i jej stosunek do dwóch poprzednich części jasno i wyraźnie określa. W tamtych dwóch częściach, to jest w Piekle i w Czyśćcu, powszednia ciekawość zaspokoić się mogła. Zaś trzeciej części, to jest Raju, może nie czytać ten, kto bez żywej wiary, wyższego przeczucia pośmiertnego bytu i wiecznego życia duchowego przystępuje do jej czytania. [przypis redakcyjny] ↩
  2. Minerwa (mit. rzym.) — pierwotnie bogini sztuki i rzemiosła, ale także bogini mądrości, nauki, sztuki i literatury. [przypis edytorski] ↩
  3. Po chleb aniołów wyciągałaś szyję — Przez chleb aniołów poeta rozumie wyższą wiedzę spekulacyjną, umiejętność, która umysłowego łaknienia człowieka na tej ziemi dostatecznie nie zaspokaja, a którą tylko w życiu wiecznym, pozaświatowym całą obejmie i sytym się stanie. [przypis redakcyjny] ↩
  4. Argonauci (mit. gr. ) — pięćdziesięciu dwóch uczestników wyprawy do Kolchidy po złote runo cudownego barana. [przypis edytorski] ↩
  5. Jazon (mit. gr.) — przywódca wyprawy po złote runo. [przypis edytorski] ↩
  6. Widząc Jazona, jak w pług wprzęgał byki. — Jazon, za pomocą Medei, męczył ziejące ogniem byki poświęcone Wulkanowi do momentu, aż zaprzągł je do pługa, którym krajał pierwsze bruzdy i siał w nie smocze zęby. [przypis redakcyjny] ↩
  7. Wieczne pragnienie współ z duszą stworzone — Tym wiecznym, wrodzonym pragnieniem jest wewnętrzny pociąg wzniesienia się do Boga, o czym była mowa w poprzedniej pieśni. [przypis redakcyjny] ↩
  8. A Beatrycze wciąż w górę patrzyła, jam patrzył na nią — tu i w następnych pieśniach nieraz dostrzeżemy, że im wyżej z gwiazdy na gwiazdę wznoszą się, Beatrycze wciąż w niebo patrzy, a poeta na Beatrycze spogląda. Myśl tego pięknego obrazu mającego znaczenie symboliczne, każdemu z uwagą czytającemu Boską Komedię Dantego, bez objaśnienia przedstawi się jasno i wyraźnie. [przypis redakcyjny] ↩
  9. pierwsza gwiazda — [tu:] Księżyc. [przypis redakcyjny] ↩
  10. dyjamentu — diamentu; tu: forma wydłużona (zgodna z daw. wymową) dla zachowania rytmu jedenastozgłoskowca. [przypis edytorski] ↩
  11. niezmierzchły — niegasnący; por.: zmierzchać. [przypis edytorski] ↩
  12. Ta wieczna perła (...) przyjęła nas w siebie jak woda — Poeta jak promień w wodę w księżycu utonął, bynajmniej nie rozdzielając swoim ciałem ciała księżycowego, kiedy według zwyczajnych praw natury ciało jedno w drugim w tej samej przestrzeni zmieścić się nie może. Jak to jest prawdopodobne, trudno zrozumieć. Najlepiej na to odpowiedzieć słowami św. Pawła, który mówi: „A znam takiego człowieka, który był zachwycon do raju; jeżeli w ciele, jeżeli prócz ciała, nie wiem, Bóg wie!”. Ten stan świętego zachwycenia w duchu wzmacnia w ludziach czystego i pokornego serca pociąg do oglądania oblicza bożego, w którym głęboko tajemnicze połączenie się natury boskiej z ludzką, bez wzajemnego ich wykluczania się, stanie się nam jasnym i bez dowodu, jak na razie każde pierwotne pojęcie samo przez siebie. [przypis redakcyjny] ↩
  13. te plamy ciemne (...) o Kainie — Według podania gminnego lud wierzy, że widzi w plamach księżyca Kaina niosącego brzemię drzewa cierniowego. [przypis redakcyjny] ↩
  14. zsiadły — tu: stały (o stanie skupienia ciał fizycznych). [przypis edytorski] ↩
  15. rozmaitość (...) form (...) z ciał ciekłych i zsiadłych pochodzi — Mocniejsze albo słabsze światło księżyca poeta tłumaczy większą albo mniejszą gęstością ciał. Beatrycze zbija to mniemanie i dowodzi, że ta rozmaitość stopnia światła od rozmaitych sił pochodzi, jakimi z góry obdarzone są wszystkie gwiazdy. [przypis redakcyjny] ↩
  16. ósma sfera gwiazd — Niebo ósme, sfera gwiazd stałych. [przypis redakcyjny] ↩
  17. zasada formowa — principium formale; zasada w języku scholastyki średniowiecznej, według której kształcą się formy. [przypis redakcyjny] ↩
  18. prócz jednej — To jest: zasady ciał ciekłych i stałych. [przypis redakcyjny] ↩
  19. Twierdzenie twoje (...) — Fałszywe mniemanie poety zbija tu Beatrycze, nie tylko ze względu koniecznej zawisłości rozmaitych sił między sobą, ale i z fizycznej zasady optyki i katoptryki [katoptryka — dział optyki, który zajmuje się zjawiskiem odbicia światła od zwierciadeł; red. WL]. Gdyby ciemne lub światłe plamy na księżycu wyradzała mniejsza lub większa zsiadłość jego materii w rozmaitych jego częściach, możliwe byłyby dwie sytuacje. Albo mniejsza stałość materii nieodbijająca światła przecinałaby całą tarczę księżyca, albo znajdowałaby się tylko na jego powierzchni jako warstwa zewnętrzna. W pierwszym wypadku, kiedy księżyc znajduje się między słońcem a ziemią, i stąd zaćmienie słońca powstaje, światło mogłoby te przeźroczyste punkty księżycowe przeświecać, czego jak wiadomo, zauważać w zaćmieniu słońca nie można. W drugim wypadku, niezewnętrzna pierwsza przeźroczysta warstwa, ale raczej stała materia, będąca za tą warstwą przeźroczystą, mogłaby tylko światło odbijać. To błędne mniemanie poety jego przewodniczka pod koniec tej pieśni doświadczeniem fizycznym z trzema zwierciadłami udowadnia. [przypis redakcyjny] ↩
  20. planeta (...) pozbawiony (daw.) — dziś r.ż.: ta planeta. [przypis edytorski] ↩
  21. doświadczenie, źródło, skąd płyną waszych sztuk strumienie — Zdanie Arystotelesa: Experientia magistra rerum [(łac.) doświadczenie nauczycielem wszechrzeczy; red. WL]. [przypis redakcyjny] ↩
  22. Weź trzy zwierciadła (...) ogniwo — To doświadczenie fizyczne z trzema zwierciadłami i cały powyższy wykład o łamaniu się światła dowodzą, że poecie nieobce były nauki przyrodnicze, tak jak nauka optyki i katoptryki. [przypis redakcyjny] ↩
  23. W niebie (...) wiruje sfera co najszybszej jazdy — W środku najwyższego i nieruchomego nieba, w Empireum, które wszechświat okrąża, biegnie wirowym ruchem Primum Mobile, sfera, od której siła i ruch wszystkich innych ciał niebieskich pochodzą. [przypis redakcyjny] ↩
  24. Niebo następne, gdzie się roją gwiazdy — Sfera gwiazd stałych następuje po Primum Mobile, od którego biorąc ruch i siłę, udziela ich z kolei innym gwiazdom. Ziemia, jako punkt środkowy wszechświata, wokoło której, według pojęć astronomicznych za czasów Dantego, krążą wszystkie inne gwiazdy, znajduje się pod wpływem ich wszystkich. [przypis redakcyjny] ↩
  25. Błogosławionym (...) kierunkom — Nie tylko same ciała niebieskie rozdzielają ruch i siłę między siebie, ale i słudzy boży, aniołowie, którzy to, co od Boga pochodzi, według jego rozmaitych celów dalej prowadzą. Piękne i wesołe jest światło gwiazd jak rodząca je arcysiła, to jest Bóg, od którego wszystko pochodzi. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Dante Alighieri

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Boska komedia, Raj · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/boska-komedia-raj/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Julian Korsak

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis