Źródło i licencja tłumaczenia
AKT PIĄTY
Scena przedstawia podziemia więzienne zamku w Krewem. Przednia część sceny stanowi obszerne sklepione podziemie, zamknięte z tyłu trzema arkadami, połączonymi żelazną kratą, przez którą widać tylną część sceny, przedstawiającą krużganek więzienny. W środkowej arkadzie krata stanowi bramę łączącą krużganek z frontowym podziemiem. Na lewo ku przodowi sceny wejście niskie do drugiej pieczary. Ze sklepienia na łańcuchu zwiesza się kaganek oświecający mdłym światłem więzienie. Za podniesieniem zasłony na krużganku ukazuje się Prora Bilgen z kluczami, za nim Kuno, Konrad i Halban, Prora Bilgen otwiera bramę kratową w środkowej arkadzie i wprowadza Krzyżaków na przód sceny.
SCENA I
Prora Bilgen, Kuno, Konrad i Halban.
PRORA BILGEN
wprowadzając
Lecz wiedzcie o tym, że łamię powinność,
Tu was prowadząc...
KONRAD
PRORA BILGEN
KUNO
Masz naszą łaskę, co w każdym wypadku
Wspierać cię będzie.
PRORA BILGEN
KONRAD
dając mu kiesę złota
PRORA BILGEN
biorąc
HALBAN
BILGEN
wskazując na podziemie po lewej stronie
Mu za kryjówkę; w niej, na pęku słomy,
Jako dąb stary powalon od burzy,
Całe dnie leży głuchy, nieruchomy;
Mówić do niego — to daremna praca:
Milczy, jak gdyby chciał się mowy zarzec,
I nawet na nas swych oczu nie zwraca —
Strasznie już teraz zdziecinniał ten starzec!
KONRAD
PRORA BILGEN
I odraźliwie w tamtym ciasnym lochu.
Wam tam, rycerze, nawet wchodzić trudno...
Ja co innego: przywykłem po trochu
Do tych widoków, więc pójdę, gdy chcecie.
Przywieść go...
KUNO
PRORA BILGEN
Bo jego trzeba namawiać jak dziecię,
A wynieść w ręku, jeśli się sprzeciwi.
Wychodzi przez wejście na lewo.
SCENA II
Kuno, Konrad i Halban.
KUNO
Nasze zabiegi, by teraz z więzienia,
Dobyć Kiejstuta. Taki starzec na co
Przydać się może?
HALBAN
Pozostał po nim; ten, użyty zgrabnie,
Może być silną bronią w naszych ręku1.
KUNO
Gdy słabnie człowiek. Co po pustym dźwięku?
KONRAD
KUNO
Wyzyskać starca, co i tak już wprzódy
Nie dał się nigdy użyć za narzędzie;
Lecz, gdyście chcieli podjąć takie trudy,
A więc próbujmy...
Prora Bilgen powraca, prowadząc Kiejstuta,
który się daje wieść machinalnie i nie zwraca uwagi na nikogo z obecnych.
SCENA III
Kuno, Konrad, Halban, Prora Bilgen, Kiejstut.
PRORA BILGEN
do Kiejstuta
Nic ci się złego nie stanie; masz gości,
Co cię chcą widzieć — będzie ci weselej.
KONRAD
na stronie
KUNO
patrząc na Kiejstuta
Widmo człowieka, które za dotknięciem
Zda się natychmiast w prochy się rozleci...
PRORA BILGEN
do Kiejstuta, pociągając go
ku Krzyżakom
KUNO
do Kiejstuta
Pomówić nieco. — Poznajesz nas pewno,
Książę Kiejstucie?
Kiejstut nie daje żadnego znaku życia.
PRORA BILGEN
do Kiejstuta
zwracając się do Krzyżaków
Cóż, nie mówiłem? milczy tak jak drewno.
KUNO
do Kiejstuta
HALBAN
do Kunona
Usta krępuje.
KUNO
Wśród zamkowego czekaj nas podworca.
Daj klucze: sami zamkniemy więzienie.
PRORA BILGEN
podając klucze, które od niego bierze Konrad
Odchodzi przez kratę, potem przez krużganek na
prawo.
SCENA IV
Kuno, Konrad, Halban, Kiejstut.
KUNO
do Kiejstuta
Widząc cię w takim stanie. Straszną zbrodnię
Na tobie zdradny popełnił synowiec.
Możemy teraz pomówić swobodnie:
Bilgen już odszedł.
HALBAN
Kiejstut pozostaje w jednakowej nieruchomości.
KUNO
Chcemy ci pomóc w nieszczęściu...
widząc, że Kiejstut żadnego wzruszenia nawet na twarzy nie zdradza, do Halbana
Ten człowiek
Bez ruchu, głosu, odrętwiały stoi,
I nawet żadnym poruszeniem powiek
Uczuć nie zdradzi.
HALBAN
do Kunona
KUNO
HALBAN
KUNO
do Kiejstuta
I tak przed nami nie stój martwy, niemy;
My ci powrócim wolność i koronę,
Wyrwiem cię z grobu, w którym nie oglądasz
Jasności słońca: damy oręż w ręce
I damy zemstę, jakiej tylko żądasz.
po chwili daremnego oczekiwania na odpowiedź lub ruch Kiejstuta
Milczysz? czy myślisz, że cię próżno nęcę?
Patrz, drzwi otwarte, gdy cię pod swą tarczę
Weźmiemy, wyjdziesz z tych lochów bezkarnie;
Wolność cię czeka. Cóż ty na to, starcze?
Czy chcesz koniecznie zginąć tutaj marnie?
Nie chcesz krzywd pomścić, zatrzeć pamięć klęski
I jak bohater stanąć znów zwycięski?
po chwili z niecierpliwością
No, odpowiadaj; bo cię pozostawię
Twemu losowi, gdy stracę cierpliwość!
Milczysz? Więc wolisz kończyć dni w niesławie?
KONRAD
występując spoza Kunona i Halbana i zbliżając się do Kiejstuta
Tutaj zawiodła. Zawierz im, Kiejstucie!
Kiejstut podnosi głowę, mierząc oczami Konrada, jakby chciał coś przemówić, ale powraca do dawnego odrętwienia.
KUNO
do Halbana
I jakieś ludzkie błysło w nich uczucie
Na chwilę.
HALBAN
do Kunona
Bo Konrad nad nim dziwną moc posiada.
KUNO
Kuno odchodzi wraz z Halbanem przez bramę kratową, a potem przez krużganek na prawo.
SCENA V
Konrad i Kiejstut.
KONRAD
obejrzawszy się za odchodzącymi
W straszliwej męce, co pierś moją kruszy.
O tych dniach życia ja śnić będę w grobie,
Jeżeli będzie sen dla mojej duszy,
Ty nie wiesz, jakim ciężarem mnie tłoczy
Twoje milczenie niezbłagane, groźne;
Jaki dreszcz śmierci ślą mi twoje oczy,
Tak nieruchome, spokojne a mroźne!
Wolę, ach! wszystko przenieść, niźli widzieć
Takie zastygłe, milczące męczeństwo...
Więc jeśli masz mnie prawo nienawidzieć,
To chcę usłyszeć z ust twych — choć przekleństwo!
Nie stój tak dłużej martwy, nieruchomy,
Lecz powstań gniewny jako wódz olbrzymów,
Rzuć na mnie wszystkie twoich spojrzeń gromy,
Przeklnij, lecz słowo chociaż jedno wymów!
po pauzie
Nic? nic nie powiesz?... to zniosę w końcu;
Lecz daj mi rękę i z tego cmentarza
Uchodź wraz ze mną ku jasnemu słońcu,
Bo śmierć niechybna tutaj ci zagraża.
Uchodź, zaklinam!
po małej chwilce
Ha! ty może znowu
Lękasz się zdrady? pomnąc, żem poradził,
By cię uwięzić... Wierzaj memu słowu!
Ja ci przysięgam, żem ciebie nie zdradził,
Lecz chciałem tylko odwrócić w ten sposób
śmiertelne ciosy z ręki innych osób.
Nie idziesz? Milczysz?... Więc mi serce zamień,
Ażeby także milczało jak kamień.
po chwili z uniesieniem i determinacją
O, nie! ja muszę wyrwać cię od zguby!
Precz myśl o jutrze! Precz wszelka rozwaga!
Precz udawanie! Łamię swoje śluby...
klękając przed Kiejstutem
Ojcze! syn ciebie na kolanach błaga,
Byś się pozwolił ocalić...
KIEJSTUT
Był jeden wprawdzie, któregom opłakał
I w duszy po nim zatarł wszystkie znaki;
Bo on — to moje nieszczęście i zakał.
Więc chociaż potem odgadłem od razu,
Jaką twarz nosi krzyżacka gadzina —
Zamknąłem oczy przed śladami płazu.
Poznałem zdrajcę — nie poznałem syna:
Syn mój nie żyje od dawna.
KONRAD
Mści się wciąż na mnie gwałt sercu zadany!
Na całym świecie nie ma już nikogo,
Co by z litością wejrzał w moje rany
I ogrom ofiar swym współczuciem zmierzył.
Ojcze! więc twoje serce rodziciela
Nic nie przeczuło? Więceś ty uwierzył
Pozorom zdrady, co kryje mściciela?
I głos ci żaden tajemny nie szeptał,
Dlaczegom wszystko poświęcił i zdeptał?
KIEJSTUT
Kraj swój kochając i czcząc swoje bóstwa,
Żyłem wciąż prawdą: więc się znać nie mogę
Na krętych ścieżkach fałszu i oszustwa,
Jam przywykł sądzić czyny, nie zamiary,
I to rozumiem, na co patrzą oczy;
Znam jedną prawość; więc nie daję wiary
Cnocie, co chytrze śladem zbrodni kroczy.
KONRAD
błagalnie
KIEJSTUT
tak jakby do siebie
W którym najwięcej złożyłem nadziei,
Sądząc, że ze mną nawałę niemiecką
Odganiać będzie od litewskiej kniei,
Że mnie podtrzyma w walce z tą poczwarą,
Od rozjuszonych groźniejszą niedźwiedzic,
I nie da ciosom spaść na głowę starą —
On, mojej sławy uczestnik i dziedzic!
z wzruszeniem
Alem źle jemu i sobie wywróżył,
Zbyt zatopiony w tej główce dziecięcej;
Bo on sam szczęście i nadzieję zburzył —
On, miłowany przeze mnie najwięcej!
z ponurą żałością
Jam go na zawsze stracił!
KONRAD
Słowami nie dźwięcz, jakbyś wzdychał za czem,
Co nie powróci; bo we mnie żal rośnie
Taki bezmierny, że rozsadzi płaczem
Pierś męską.
po małej chwili
Ojcze, więc ty wiary nie dasz,
Że ja Ojczyzny nie miałem na sprzedaż;
Więc ty nie wierzysz, że ja, wierny sławie,
Swe życie w jednym pomieściłem czynie,
Przez który Litwę pomszczę i zbawię?!
Ojcze, twój Butawt ożyje, gdy zginie!
KIEJSTUT
Może go potem przyszłość uniewinni
I rzuci poklask za szczęśliwy zamach,
I nic nie wspomni o poprzednich plamach;
Lecz ja, którego schyłek dnia tak krótki,
Jam złego ziarna zgubne widział żniwo:
W rodzinie same nieszczęścia i smutki,
Tryumfy wrogów, Litwę nieszczęśliwą —
I w mojej starej głowie się nie mieści,
Że ma kraj zbawić, kto się pozbył cześci2,
Trudno, ach, temu, kto raz fałszu zarwie,
Choć w dobrej myśli, duszę swoją splami,
Ożyć na nowo w niewinności barwie
I szlachetnymi zajaśnieć czynami,
Wieczna go klątwa potem w życiu ściga,
Krzyżując wszystkie zamiary najczystsze,
Pcha do występku, przed którym się wzdryga,
I w ścieżki coraz prowadzi ciernistsze:
Więc to, czym gardzi, na zawsze poślubi,
Co chce ocalić, jeszcze prędzej zgubi —
I cała jego rąk skalanych praca
Pomimo woli na złe się obraca.
KONRAD
Przed kresem drogi nie chciej dziś odbierać!
Na pastwę nocy nie wydaj mnie głuchej,
Nie każ mi zwątpić, zwątpiwszy — umierać,
Bo jak, do celu nie doszedłszy, padnę,
To już mnie bóstwo nie rozgrzeszy żadne.
z pokorą, błagalnie
Ojcze! ty swego użal się dziecięcia,
Które tak cierpi za młodzieńczej pychy
Zbyt śmiały polot. Otwórz mi objęcia:
Niech w nie upadnę pokorny i cichy
Na twoim łonie łez wylewać zdroje...
Przebacz mi winy!
KIEJSTUT
wzruszony, jakby do siebie
KONRAD
z wykrzyknikiem padając w objęcia
Kiejstuta
KIEJSTUT
KONRAD
Zdejmuje klątwę ze mnie. Twe uściski
Wracają życia jutrzenkę różową,
Która u mojej świeciła kołyski.
Ty mi przebaczasz?
KIEJSTUT
Nie wiecie nawet, co miłość rodzica,
Która za wami aż w przepaści leci
I własnym swoim bólem się podsyca;
A choć głos gniewnej przybierze rozpaczy,
Wszystko zapomni i wszystko przebaczy.
O, synu! synu!
Przyciska Konrada do swych piersi.
KONRAD
Na twoim łonie. Ach, gdyby tak można
Zasnąć na długo!
po chwili, z niepokojem
Ojcze! czas upływa...
I myśl się budzi stroskana i trwożna...
Śpieszmy się ojcze! — Uchodź stąd, nie zwlekaj
Za mną chodź, za mną!
Postępuje parę kroków ku kracie naprzód i zatrzymuje się, widząc, że Kiejstut nie zdąża za nim.
KIEJSTUT
Na próżno na mnie: ja się stąd nie ruszę.
KONRAD
Wszak żeś przebaczył?
KIEJSTUT
Lecz stąd już trudno, bym uciekał z tobą.
Co ja bym teraz robił w waszym świecie,
Starzec złamany wiekiem i żałobą?
Z wolności mojej wróg korzystać będzie:
Nie chcę powodem być domowej wojny,
Nie chcę Krzyżakom służyć za narzędzie —
I wolę tutaj umierać spokojny.
KONRAD
Żeby cię wyrwać krzyżackiej obłudzie;
Ja ci zgotuję wypoczynek słodki,
Którego więcej nie zakłócą ludzie...
Tylko chodź z nami!
KIEJSTUT
Wy mnie mojemu losowi zostawcie.
Tak jest najlepiej, mimo woli bowiem
Mógłbym nieszczęście przynieść naszej ziemi
A u nóg twoich zaciężyć ołowiem —
Ażbyś się musiał zdradzić przed obcymi.
Nie chcę dla kilku nędznych chwil żywota
Kupować wolność po tak wielkiej cenie.
KONRAD
KIEJSTUT
Nie kuś mnie próżno, bo już nie odmienię
Swych postanowień.
KONRAD
KIEJSTUT
To, czym wprzód żyłem, ludzie mi wydarli;
Przeszłość nie wróci, nie wstaną umarli:
Jestem już niczym, nie mam wracać po co!
KONRAD
KIEJSTUT
KONRAD
Stąd cię wyniesiem; przywołam Halbana.
wybiega szybko przez kratę i przez krużganek
KIEJSTUT
patrząc za odchodzącym
Zwraca się i powoli schodzi ze sceny przez wejście na lewo. — Po chwili na krużganku ukazuje się Maria z Bilgenem i wchodzą przez drzwi kratowe na środek sceny.
SCENA VI
Maria i Prora Bilgen.
MARIA
Rzecz dosyć dziwna.
PRORA BILGEN
MARIA
PRORA BILGEN
MARIA
Szybko uprzedzić. Gdzie Kiejstut?
PRORA BILGEN
MARIA
Tylko najciszej — nie robić popłochu.
Bilgen odchodzi tą drogą, którą przyszedł. — Maria odwraca się w stronę pieczary Kiejstuta, grożąco
Stryju! my teraz będziem się rachować.
Kuno pojawia się na krużgankach i wchodzi przez kratę.
SCENA VII
Maria i Kuno.
KUNO
ze zdziwieniem spostrzegając Marię
MARIA
Różni się ludzie spotykają w drodze.
KUNO
MARIA
A więc ci powiem: zabijać przychodzę.
KUNO
MARIA
Bez zezwolenia muszę się obchodzić.
KUNO
MARIA
Mowę, a powiedz: co wam może szkodzić
Mój zamysł?
KUNO
Uciemiężonych.
MARIA
drwiąco
Niech i tak będzie! Jednak, ile sądzę,
Kiejstut wam teraz nie przyda się na nic;
Próżno trwonicie i czas, i pieniądze.
Wy Konradowi ufacie bez granic,
A on was zgrabnie na pasku prowadzi,
Pragnąc ocalić ojca...
KUNO
MARIA
On, syn Kiejstuta!
KUNO
MARIA
Wyraźniej mówić. — Poznała go żona.
KUNO
zaczynając pojmować
MARIA
A ja do więźnia pójdę. Zanim skona,
Niech przedsmak śmierci znajdzie w mym widoku.
wchodzi przez wejście na lewo do drugiej pieczary
KUNO
w myślach
Wiele zagadek.
Konrad ukazuje się na krużganku i wbiega śpiesznie na scenę.
SCENA VIII
Kuno i Konrad
KONRAD
wbiegając
KUNO
zimno
KONRAD
KUNO
z obojętnością
KONRAD
żywo
KUNO
jak wyżej
KONRAD
KUNO
Śmierć jego drogo Litwini opłacą,
A do Jagiełły krew się ta przyczepi.
KONRAD
unosząc się
KUNO
KONRAD
podrażniony
KUNO
Zgon jego więcej dobrego nam ziści
Niż dłuższe życie.
KONRAD
z gniewem
KUNO
z naciskiem
KONRAD
zdziwiony
Maria powraca na scenę wejściem z lewej strony.
SCENA IX
Kuno, Konrad, Maria, później Prora Bilgen i Najemnicy, w końcu Halban.
KONRAD
spostrzegłszy Marię, przerażony
KUNO
szyderczo
U stryja...
KONRAD
Jak tu go bronić? Swym mieczem jedynie;
Chociażby zginąć?
Na krużganku, ukazują się najemnicy Marii z Bilgenem i po cichu wsuwają się na scenę. Konrad, spostrzegłszy ich, zwraca się do Kunona
Czego tu chcą oni?
MARIA
Zabić Kiejstuta.
KONRAD
dobywając miecza
Najemnicy cofają się przerażeni. Kuno wydobywa miecz również.
KUNO
zastępując z dobytym mieczem drogę Konradowi
KONRAD
Mnie nie powstrzymasz.
KUNO
W imieniu mistrza.
Najemnicy korzystają z chwili i za Marią i Bilgenem wchodzą przez wejście na lewo.
KONRAD
do Kunona i najemników
Gdy żyć pragniecie.
Halban wychodzi z krużganku na scenę.
KUNO
zastawiając drogę mieczem
Ty, syn Kiejstuta, zdrajca dwulicowy!
KONRAD
Powiesz to drugim, gdy wrócisz bez głowy.
Naciera na Kunona mieczem, a ten się zasłania.
KUNO
broniąc się i spostrzegając Halbana
Do Halbana
Weź noża, Halbanie,
pchnij go z tyłu!
biją się
HALBAN
Lecz miecz Konrada wystarczy.
KUNO
z wściekłością
Zdrajco!
Bije się z Konradem
KIEJSTUT
KONRAD
Głos mego ojca.
Maria wychodzi na scenę i usuwa się powoli na krużganek, skąd się czas jakiś przypatruje. Konrad naciera z całą gwałtownością na Kunona.
Giń prędzej!
zadając cios stanowczy
Precz z drogi!
Kuno pada na ziemię. Konrad z mieczem wbiega szybko do drugiego podziemia na lewo.
KUNO
umiera
Maria schodzi całkiem ze sceny.
Konrad powraca po chwili, podtrzymując w objęciach nieżywego Kiejstuta.
SCENA X i OSTATNIA
Konrad i Halban.
KONRAD
na kolanach podtrzymując Kiejstuta, z rzewnością
Zasłałem trupem twoich więzień progi —
Jesteś bezpieczny.
po chwili z rozpaczą
Na próżno! z mogiły
Nikt nie powraca.
powstając
A więc wszystkie węzły
Serca stargane... Teraz myśli moje
Na zawsze w krwawej kałuży zagrzęzły,
Nic mnie nie trzyma... Sam jeden już stoję...
z ponurą decyzją
Więc śmiało naprzód! gdzie wytknięta droga
Truć i zabijać, i niweczyć wroga.
HALBAN
Zasłona spada.
Koniec aktu piątego i ostatniego.
Źródło i licencja
Domena publiczna · Adam Asnyk
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Kiejstut · Okładka na podstawie: Lee Jordan@Flickr, CC BY-SA 2.0
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: CC-BY-SA-2.0
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: cover
Kiejstut · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/asnyk-kiejstut/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.