II

Spędziłem kilka dni w Kordobie. Powiedziano mi o jednym rękopisie w bibliotece dominikanów, w którym będę mógł znaleźć zajmujące wskazówki co do starożytnej Mundy. Bardzo gościnnie przyjęty przez zacnych ojców, trawiłem dni w ich klasztorze, a wieczór przechadzałem się po mieście. W Kordobie o zachodzie słońca mnóstwo próżniaków wystaje na wybrzeżu ciągnącym się wzdłuż prawego brzegu Gwadalkiwiru. Wdycha się tam wyziewy garbarni, która podtrzymuje jeszcze starożytną sławę tego miasta głośnego z wyprawiania skór, ale w zamian zażywa się widowiska, które warte jest uwagi. Na kilka minut przed Anioł Pański1 mnogość kobiet zbiera się nad rzeką, poniżej wybrzeża, które jest dość wyniosłe. Żaden mężczyzna nie ośmieliłby się wmieszać w tę gromadkę. Skoro tylko oddzwonią Anioł Pański, znaczy to, że jest noc. Z ostatnim uderzeniem dzwonu wszystkie te kobiety rozbierają się i wchodzą do wody. Dopieroż krzyki, śmiechy, piekielny zgiełk! Z wysokiego brzegu mężczyźni przyglądają się kąpiącym, wypatrują oczy i niewiele mogą dojrzeć. Bądź co bądź, te białe i mgliste kształty, rysujące się na ciemnym lazurze rzeki, pobudzają poetyckie dusze i przy odrobinie wyobraźni nietrudno odtworzyć sobie Dianę i jej nimfy w kąpieli, nie narażając się na smutny los Akteona2. Opowiadano mi, że paru urwisów złożyło się jednego dnia, aby przekupić dzwonnika katedry i skłonić go, aby oddzwonił Anioł Pański na dwadzieścia minut przed legalną godziną. Mimo że był jeszcze jasny dzień, nimfy Gwadalkiwiru nie zawahały się i bardziej wierząc w Anioł Pański niż w słońce, ukazały się ze spokojnym sumieniem w toalecie kąpielowej, która jest zawsze nad wyraz prosta. Nie było mnie przy tym. Za mego pobytu dzwonnik był niesprzedajny, zmierzch dość ciemny i chyba kot mógłby odróżnić najstarszą przekupkę pomarańcz od najładniejszej gryzetki3 kordobańskiej.

Jednego wieczora, o godzinie, kiedy nie widać już nic, paliłem oparty o balustradę wybrzeża, kiedy jakaś kobieta, wstępując po schodach wiodących do rzeki, przysiadła koło mnie. Miała we włosach duży bukiet jaśminu, którego płatki wydają wieczorem upajający zapach. Była skromnie, może nawet ubogo odziana, całkiem czarno, jak większość gryzetek wieczorem. Kobiety przyzwoite noszą kolor czarny jedynie rano; wieczorem ubierają się à francesa4. Zbliżając się do mnie, amatorka kąpieli opuściła na ramiona mantylkę5 okrywającą jej głowę i przy „mrocznej jasności, która spływa z gwiazd”6 ujrzałem, że jest mała, zgrabna i że ma bardzo duże oczy. Natychmiast rzuciłem cygaro. Zrozumiała ten akt grzeczności na wskroś francuskiej i pospieszyła mnie zapewnić, że bardzo lubi zapach tytoniu, a nawet sama pali, o ile ma pod ręką lekkie papelitos. Szczęściem, miałem właśnie takie w moim puzderku; poczęstowałem ją skwapliwie. Raczyła przyjąć jeden i zapaliła go od płonącego sznurka, który chłopak podał nam za cenę jednego solda7. Zanurzeni w kłębie dymu, gawędziliśmy z piękną nieznajomą tak długo, aż znaleźliśmy się prawie sami na wybrzeżu. Sądziłem, że nie będę zbyt śmiały, zapraszając ją na lody do neverii8. Po skromnym wahaniu przyjęła; ale nim się zdecydowała, spytała o godzinę. Nacisnąłem sprężynę zegarka, który zadzwonił; mechanizm ten uderzył ją wielce.

— Co u was są za wynalazki, panowie cudzoziemcy! Z jakiego kraju pan jest? Z pewnością Anglik?9

— Francuz, do pani usług. A panienka — czy pani — zapewne z Kordoby?

— Nie.

— W każdym razie z Andaluzji. Poznaję to po pani miękkiej wymowie.

— Skoro pan jest tak biegły w poznawaniu akcentu, powinien pan odgadnąć, kto jestem.

— Sądzę, że pani jest z kraju Jezusa, o dwa kroki od raju.

Przenośni tej, która oznacza Andaluzję, nauczyłem się od mego przyjaciela Francisca Sevilli, głośnego pikadora10.

— Ba, raj!... Tutejsi ludzie powiadają, że nie jest stworzony dla nas.

— Byłażby pani tedy Mauryjką11 albo... — urwałem, nie śmiąc powiedzieć: Żydówką.

— No, no! Widzi pan przecież, że jestem Cyganką12; chce pan, abym panu powróżyła? Słyszał pan kiedy imię Carmencita? To ja.

Byłem wówczas (jakieś piętnaście lat temu) takim niedowiarkiem, że nie cofnąłem się ze zgrozą, dowiadując się, że stoję obok czarownicy. „Dobryś! — pomyślałem sobie. — Zeszłego tygodnia wieczerzałem z bandytą, chodźmy dziś na lody ze służebnicą szatana. W podróży trzeba wszystkiego skosztować”. Miałem jeszcze inny powód, aby nawiązać tę znajomość. Po wyjściu z gimnazjum, wyznaję to ze wstydem, straciłem jakiś czas na studiowaniu nauk tajemnych, a nawet kilka razy próbowałem zaklinać ducha ciemności. Uleczony od dawna z namiętności do podobnych dociekań, zachowałem mimo to źdźbło ciekawości dla wszystkich przesądów i ucieszyłem się sposobnością poznania, jak daleko sięga sztuka magiczna u Cyganów.

Wciąż rozmawiając, weszliśmy do neverii i siedliśmy przy małym stoliku oświetlonym świecą w szklanym kloszu. Mogłem wówczas przyjrzeć się swobodnie mojej gitanie13, podczas gdy przyzwoici ludzie spożywający swoje lody wytrzeszczali oczy ze zdumieniem, widząc mnie w tak zacnym towarzystwie.

Wątpię, aby panna Carmen była czystej rasy; przynajmniej była nieskończenie ładniejsza od wszystkich kobiet jej ludu, które kiedykolwiek spotkałem. Aby kobieta była ładna, powiadają Hiszpanie, trzeba, aby jednoczyła trzydzieści si14 lub, jeśli kto woli, aby można ją było określić za pomocą dziesięciu przymiotników, z których każdy odsoni się do trzech szczegółów jej osoby. Na przykład ma mieć trzy rzeczy czarne: oczy, powieki, brwi; trzy cienkie: palce, usta, włosy itd. Resztę znajdziecie w Brantomie15. Moja Cyganka nie mogła sobie rościć praw do tylu doskonałości. Skóra jej, bardzo zresztą gładka, zbliżała się barwą do tonu miedzi. Oczy były skośne, ale prześlicznie wykrojone; wargi, nieco grube, ale dobrze zarysowane, odsłaniały zęby bielsze niż migdał obrany ze skóry. Włosy, może za mało jedwabiste, były czarne z odcieniem niebieskim, jak skrzydło kruka; przy tym długie i lśniące. Aby nie nużyć zbyt rozwlekłym opisem, powiem ogólnie, że z każdą wadą łączyła przymiot, uwydatniony może jeszcze silniej przez kontrast. Była to piękność oryginalna i dzika, twarz, która zdumiewała w pierwszej chwili, ale której nie można było zapomnieć. Oczy jej zwłaszcza miały wyraz równocześnie zmysłowy i okrutny, którego nie spotkałem później u żadnej ludzkiej istoty. „Cygańskie oko, wilcze oko” — jest takie przysłowie hiszpańskie, świadczące o spostrzegawczości. Jeżeli nie macie czasu iść do ogrodu zoologicznego, aby studiować spojrzenie wilka, przyjrzyjcie się swemu kotu, kiedy czai się na wróble.

Każdy rozumie, że śmieszne byłoby dać sobie wróżyć w kawiarni. Poprosiłem więc piękną czarownicę, aby mi pozwoliła towarzyszyć sobie do domu. Zgodziła się bez trudu, ale znowu chciała wiedzieć, która godzina, i poprosiła mnie, abym jeszcze raz sprawił, żeby zegarek zadzwonił.

— Czy to naprawdę złote? — rzekła, przyglądając mu się z nadzwyczajną uwagą.

Kiedyśmy się puścili w drogę, była ciemna noc; sklepy były przeważnie zamknięte, a ulice niemal puste. Przebyliśmy most na Gwadalkiwirze i, już na krańcu miasta, zatrzymaliśmy się pod domem, który bynajmniej nie wyglądał na pałac. Otworzyło nam dziecko. Cyganka rzekła kilka słów w języku mi nieznanym; dowiedziałem się później, że to był romani albo chipe kali, narzecze gitanos. Natychmiast dziecko znikło, zostawiając nas w dość obszernym pokoju, którego umeblowanie stanowił stolik, dwa krzesełka i kufer. A, prawda: zapomniałem o garnku z wodą, stercie pomarańcz i wiązce cebuli.

Skorośmy tylko zostali sami, Cyganka dobyła z kufra karty, widocznie mocno wysłużone, magnes, zasuszonego kameleona i parę innych przedmiotów potrzebnych do jej sztuki. Następnie kazała mi uczynić w lewej dłoni znak krzyża monetą i zaczęły się ceremonie magiczne. Zbyteczne byłoby przytaczać jej przepowiednie, co zaś do sposobu, w jaki brała się do rzeczy, widać było, że z niej czarownica całą gębą.

Na nieszczęście przeszkodzono nam niebawem. Drzwi otworzyły się nagle gwałtownie i mężczyzna, zawinięty aż po oczy w brunatny płaszcz, wszedł do pokoju, zwracając się do Cyganki w sposób niezbyt uprzejmy. Nie rozumiałem, co mówi, ale ton głosu świadczył, że jest w bardzo złym humorze. Na jego widok gitana nie okazała ani zdziwienia, ani gniewu, ale podbiegła ku niemu i z nadzwyczajną płynnością słów rzekła doń kilka zdań w tajemnym narzeczu, którym posługiwała się już wobec mnie. Słowo payllo, często powtarzane, było jedyne, które zrozumiałem. Wiedziałem, że Cyganie nazywają tak każdego człowieka nie ich rasy. Przypuszczając, że chodzi o mnie, spodziewałem się drażliwych wyjaśnień; już ujmowałem krzesełko i siliłem się wyczuć moment, w którym wypadnie je rzucić na głowę natrętowi. Ten odepchnął szorstko Cygankę i postąpił ku mnie; po czym, cofając się o krok, wykrzyknął:

— Ach, to pan!

Spojrzałem ja z kolei i poznałem mego przyjaciela don Joségo. W tej chwili żałowałem nieco, żem nie pozwolił go powiesić.

— A, to pan, mój zuchu! — wykrzyknąłem, śmiejąc się najmniej kwaśno, jak mogłem. — Przerwałeś panience w chwili, gdy przepowiadała mi nader ciekawe rzeczy.

— Zawsze ta sama! Ale to się skończy — rzucił przez zęby, zwracając na nią posępne spojrzenie.

Tymczasem Cyganka mówiła doń dalej w swoim języku. Stopniowo rozgrzewała się. Oko jej nabiegło krwią i stawało się straszne, rysy ściągały się, tupała nogą. Zdawało mi się, że nagliła go żywo, aby zrobił coś, co się spotykało u niego z wahaniem. Co to było, zdawało mi się, że rozumiem aż nadto, widząc ją, jak przeciąga szybko swoją drobną rączką pod brodą. Byłem skłonny mniemać, że chodzi o poderżnięcie gardła, i miałem niejakie podejrzenie, że to szło o moje gardło.

Na cały ten potok wymowy don José odpowiedział jedynie paroma słowy, wyrzeczonymi zwięzłym tonem. Wówczas Cyganka obrzuciła go spojrzeniem głębokiej wzgardy; następnie, siadłszy po turecku w kącie, wybrała pomarańczę, obrała ją i zaczęła jeść.

Don José wziął mnie za ramię, otworzył drzwi i wyprowadził mnie na ulicę. Przeszliśmy jakieś dwieście kroków w najgłębszym milczeniu. Następnie, wyciągając rękę, rzekł:

— Ciągle prosto, a dojdziesz pan do mostu.

Odwrócił się plecami i oddalił się szybko.

Wróciłem do mej gospody nieco markotny i w dość lichym humorze. Najgorsze było, iż rozbierając się, spostrzegłem, że mi brak zegarka.

Rozmaite względy nie pozwoliły mi dochodzić tego nazajutrz ani też upraszać pana corregidora16, aby zechciał kazać go poszukać. Ukończyłem swoją pracę nad rękopisem ojców dominikanów i wyjechałem do Sewilli17. Po wielu miesiącach wędrówek po Andaluzji miałem wracać do Madrytu i trzeba mi było przejeżdżać przez Kordobę. Nie miałem zamiaru zabawić tam długo, nabrałem bowiem odrazy do tego pięknego miasta i dam kąpiących się w Gwadalkiwirze. Mimo to odwiedziny kilku przyjaciół, parę sprawunków do załatwienia, wszystko to miało mnie zatrzymać co najmniej trzy czy cztery dni w dawnej stolicy władców muzułmańskich.

Skorom się pojawił w klasztorze dominikanów, jeden z ojców, który okazywał zawsze żywe zainteresowanie mymi badaniami nad położeniem Mundy, przyjął mnie z otwartymi ramionami, wołając:

— Pochwalone niech będzie imię Pana! Witajże nam, drogi przyjacielu. Mieliśmy cię wszyscy za nieboszczyka, i ja, jak mnie tu widzisz, odmówiłem niejedno Pater i Ave18 — których nie żałuję! — za zbawienie twojej duszy. Zatem nie zamordowano cię? Bo że cię okradziono, to wiemy.

— Jak to? — spytałem nieco zaskoczony.

— No tak, wiesz pan przecie, ten piękny zegarek, którym dzwoniłeś w bibliotece, kiedyśmy panu mówili, że czas na chór. Otóż znalazł się, oddadzą go panu.

— To jest... — przerwałem nieco zakłopotany — właściwie zgubiłem....

— Hultaj jest pod kluczem, że zaś wiadomo było, że zdolny jest wygarnąć z fuzji do człowieka, aby mu zabrać jednego srebrnika, umieraliśmy z obawy, że pana uśmiercił. Pójdę z panem do corregidora i odbierze pan swój piękny zegarek. I niech pan potem opowiada w kraju, że w Hiszpanii wymiar sprawiedliwości niedobrze funkcjonuje!

— Wyznaję — rzekłem — że wolałbym raczej stracić zegarek, niż musieć świadczyć przed sądem po to, aby wyprawić na szubienicę biednego nieboraka, zwłaszcza że... zwłaszcza...

— Och, niech pan się tym nie kłopocze; ma już swoją porcję, a nie mogą go powiesić dwa razy. To jest, mylę się, kiedy mówię: powiesić. Ten pański złodziej to hidalgo19: tedy niechybnie pojutrze go uduszą. Widzi pan, jedna kradzież mniej czy więcej nic nie zmieni w jego sprawie. Dałby to Bóg, żeby on tylko kradł! Ale on popełnił wiele morderstw, jedno okropniejsze od drugiego.

— Jak on się nazywa?

— Znają go tutaj w okolicy pod mianem José Navarro, ale ma jeszcze inne nazwisko, baskijskie, którego ani pan, ani ja nie wymówimy nigdy. To człowiek, którego warto widzieć, i pan, który lubisz poznawać miejscowe osobliwości, nie powinieneś zaniedbać sposobności ujrzenia, w jaki sposób w Hiszpanii hultaje schodzą ze świata. Jest w kaplicy, ojciec Martinez zaprowadzi pana.

Zacny dominikanin tak nalegał, abym obejrzał przygotowania do „cacanego powieszenia”, że nie mogłem się oprzeć. Poszedłem odwiedzić więźnia, zaopatrzony w paczkę cygar, które, miałem nadzieję, powinny były okupić moje natręctwo.

Spytałem go, czy za cenę pewnej kwoty lub dzięki wpływom moich przyjaciół mógłbym uzyskać jakąś ulgę w jego losie. Zrazu wzruszył ramionami, uśmiechając się smutno; później namyślił się i poprosił, abym kazał odprawić mszę za zbawienie jego duszy.

— Czy zechciałby pan — dodał nieśmiało — czy zechciałby pan zakupić i drugą, za osobę, która pana obraziła?

— Oczywiście, mój drogi — rzekłem — ale nikt, o ile wiem, nie obraził mnie w tym kraju.

Wziął mnie za rękę i uścisnął mi ją poważnie. Po chwili milczenia podjął:

— Czy mogę pana jeszcze poprosić o jedną przysługę?... Kiedy pan będzie wracał do swoich, może będzie pan przejeżdżał przez Nawarrę20, a w każdym razie przez Vitorię, która leży niedaleko.

— Tak — rzekłem — z pewnością będę przejeżdżał przez Vitorię; ale bardzo możliwe, że zboczę z drogi, aby się udać do Pampeluny, i sądzę, iż dla pana nadłożyłbym chętnie drogi.

— Wybornie! Skoro pan jedzie do Pampeluny, ujrzy pan tam niejedną rzecz, która pana zaciekawi... To ładne miasto... Dam panu ten medalik... — Pokazał mi srebrny medalik, który miał na szyi. — Zawinie go pan w papier... — przerwał na chwilę, aby opanować wzruszenie — ... i oddasz go lub każesz oddać dobrej kobiecie, której adres dam panu. Powie jej pan, że umarłem, ale nie powie pan jak.

Przyrzekłem spełnić zlecenie. Odwiedziłem go znów nazajutrz i spędziłem z nim kilka godzin. Z jego ust dowiedziałem się smutnej historii, którą przeczytacie.