Źródło i licencja tłumaczenia
DEKORACJA
Na przedmieściu; w dworku; na parterze. Salon obszerny. Styl cesarstwa. Sala jasna biała; ściany dzielone pilastrami1 wysokimi; czasem szczegół jaki zazłocony. W głębi dwa szerokie okna, ledwo pilastrami rozdzielone, tak bliskie siebie — zajmują całą prawie ścianę. Z prawej i lewej drzwi wysokie; nad drzwiami sczerniałe obrazy: portrety w strojach z roku l810. Między oknami, na wysokim postumencie: popiersie Cesarza Napoleona jako Augusta Imperatora, z opaską liści laurowych; popiersie marmurowe, białe. Posadzka ciemna, nieomal czarna. Stary garnitur2 mebli białych pierwszego cesarstwa; na oparciach krzeseł lutnie toczone w przeźroczach. Na środek sali wysunięty klawikord. Od stropu zwisa kinkiet brązowy.
Spoza białych tiulowych firanek w oknach widać gościniec tuż popod oknami; w dali ogrody i miasto w śniegu i śnieg jak prószy.
Poranek: blisko siódma. —
Nieustanne dalekie huki strzałów armatnich, przyciszone, ledwo słyszalne, trwające przez cały czas sceny. Osób dużo: generałów, oficerów, obywateli w strojach z r. 1830: grupami chodzą i rozmawiają ożywienie półgłosem; wojskowych miny wyzywające: są starsi wysłużeni pod Napoleonem, są młodsi wolontariusze3.
Na przodzie, z lewej, stoi Chłopicki w ubraniu cywilnym, ciemnym, w zarzuconym i udrapowanym bardzo szerokim płaszczu siwym; ręce założone na piersiach, głowa zadarta do góry; w całej staturze4 sztywnej, dumnej, pogardliwej widać energię, siłę, moc, nieprzystępność. Stoi sam jeden zamyślony, zniecierpliwiony myślami...
Na sali znajdują się; generał Jan Skrzynecki, generał Ludwik Michał hrabia Pac, generał Jan Nepomucen Umiński, Piotr Wysocki, Barzykowski, Kazimierz Małachowski, Rybiński, dwaj Niemojowscy, dwaj Mycielscy, Ledóchowscy, Wołowski, Błendowski, Borzewski, Zawisza, Plichta.
Maria i Anna, dorosłe panny, córki pani domu, obiedwie ubrane biało; u sukien spódnice szerokie; rękawy baniaste sztywne, nisko od ramion; — tyłem do widza zwrócone, siedzą przy klawikordzie i grają, sposobiąc się do śpiewu. — Na sali głośna rozmowa, która w miarę gry ustępuje.
— gdy się ucisza:
MARIA
do Anny
Odbiegł — mnie groza opadła i lęki; —
siadał na koń — gdym właśnie ku oknu podeszła; —
świt był szary — — snać5 dostrzegł sukienki
mojej białej,
bo zwrócił ku mnie głowę i rękę do piersi
przycisnął; — razem z tymi był, którzy najpiersi
odjeżdżali; wiedz, że sam generał
znaczył mu posterunek; wyznał mi — to dowód
niezwykłego uznania...
ANNA
mógł zajść, bieżyć tak szybko od nas,
gdy inni wszyscy są jeszcze tu razem.
MARIA
ANNA
MARIA
Pragnę dlań Sławy; — lęk mnie przed Losem zejmuje,
muzykę szczęścia oddala i zgłusza.
Niepokój cienie swe nade mną snuje.
— — — — — — — — — — —
MŁODY OFICER
do Chłopickiego
Ja się kocham w młodszej,
w blondynce tej, panie generale.
CHŁOPICKI
nagle głowę zwraca ku pannom, mierzy je wzrokiem i wraca głową do dawnej pozycji
— to i ty rozkochany,
a pewno rozkochanyś na śmierć;
czemuż nie tamta —?
Zazdrościłbym dumy, co jej rysuje czoło.
MŁODY OFICER
i nawet blisko pana, generale.
CHŁOPICKI
skoro szlify czuje u ramion,
tylko się kochać — któż to?
ANNA
która posłyszała
CHŁOPICKI
bo za tym goni; —
jedno6, że ci młodzi romantyzują;
oni poetyczni są — udzielne króle
fantazji; każdy z nich gra wielką rolę
komandorską;
patrzę po czołach, wszędy samowolę
bajrońską czytam:
jako żołnierz w portfelu układa poemat
własnego bohaterstwa; marszałkowskie laski
rozchwytaliby może na usługach Francji;
w Polsce nie będzie z nich nic, jako zwykle. —
Tu potrzeba Cezara, tu wzajem się głuszą.
MŁODY OFICER
gdyby się nagle stał działania duszą...
CHŁOPICKI
orły napolijońskie, pochwytane w lot.
Każdy z nas za Cyncynnata7 się ma, za źródło cnót; —
myśląc, że gdy obejmie godność, którą sobie
nałoży sam, zdziwi pół świata.
PAC
CHŁOPICKI
gdy je obsiadła zawiść stadem wronim
a w orlich piersiach serca są bijące,
zbyt czułe, wzajemnymi zdradami krwawiące.
Rzuciłem już raz bułat8, bo rózgi liktorskie9
za moją togą siekły zbyt powolnie; —
widziałem, że nie zdzierżę, królów takie tłumy
znajdując co dzień.
SKRZYNECKI
że nikt prócz ciebie dziełu nie podoła.
CHŁOPICKI
patrz po sali, jak nasi statyści się puszą;
co jeno10 który cień idei schwyci,
kruszynę inszej, niż myśl Chłopickiego,
już tworzy książkę — kreśli pamiętniki;
Wzrasta wolumen, traitement11 polityki,
polowych działań, taktyka, brawura,
jaką kiedy w boju
stosować należało; po szkodzie, jako zawsze,
będzie można rozmyślać nad nią w czas pokoju.
Już widzę: jak się księgą błędów przyszłość pieści,
gdy zasiędzie spłakana czytać, zdarta z cześci;
po wojnie — jutro.
SKRZYNECKI
niż dyktatorską dłonią w myśl spraw narodowych.
CHŁOPICKI
wszczepiłem sobie w krew i krew się burzy.
SKRZYNECKI
MARIA i ANNA
grają i śpiewają
oby dniem wskrzeszenia był;
w gwiazdę Polski orzeł biały
patrząc, lot swój w niebo wzbił
a nadzieją podniecany,
woła na nas ze wszech stron:
powstań, Polsko.........»
Ogólne poruszenie; przerywają wołaniami, nucą półgłosem; śpiew panien ginie w zamieszaniu wykrzyków; po chwili znów słychać:
MARIA i ANNA
śpiewają
dziś twój tryumf, albo zgon.»
— — — — — — —
CHŁOPICKI
wśród ogólnej rozmowy
żeby Mars12 w pełnej zbroi gnał przez pola.
Tu jest ukryty miazm13 rozstroju i rozkładu
w malowniczości zgonu. To poemat
dla romantycznych głów:
kryjcież im czoła w czarne pióropusze
i dajcież im kir14 na ubiory;
niech się stroją, wojowniki romansów...
«Los mój mnie woła — otom gotów — zginę;
za czym w nieśmiertelności po wieki zasłynę...»
Cesarz bił brawo Talmie i ja biłem brawo.
Teraz z parkietu zszedłem do tragedii,
otoczon sztabem tych, którzy się grobom
ślubują...
Maryjo!! myśmy szli wśród gradu kul,
przez deszcz kul, pod górę, pędem
a droga, jak skała wyschła od słońca,
kurzawę nam sypie w oczy i mgłą piasku obrzuca
a myśmy na wierch sam w galopie dopadli —
tam! tam! skał to był wierch przepaścisty...
Żadnemu nie ocieniła czoła myśl o zgonie.
Siła wojny, duch wojny, dzierżący sto grotów,
przemocą szedł z nami; za nami
W dął nieprzeparty wichrowy huragan
potęg zwycięskich i krzyczał: Victoria15!!!
Słońce nas swojem promieniem porwało
do wyżyn Sławy. Tak, byliśmy: chłopy,
pierwsi żołnierze sławni Europy.
Postrach szedł przed nami na mil tysiąc
i miast tysiącznych otwierał zawory16;
a gdzie był opór, był mieczem Chrobrego
cięt i upadał w gruz. Ha, mógłbym przysiądz,
że wielki polski Duch stał się widomy.
Z wyżyn huczały nam armatnie gromy,
jako wulkany w skrach, w ogniach i dymie.
Było nam wtedy Zwycięstwo na imię
i tylko takie zaznaliśmy hasła...
A dziś... wy chcecie zgonu. — Więc zagasła
Marsowa gwiazda: — wy młodzi, wy młodzi,
wy się stroicie w szlify, w pióropusze
a zagrobowy laur wabi wam duszę.
Czoła tak dumne, wyniosłe, senackie —
serc czystość, nieprzystępne pychy lackie17
mundurami spowite, zatknięte na szpadzie. —
Skąd ta żałość, skąd niemoc, skąd śmierci żądanie? —
Jakiż się smutku cień nad wami kładzie? —
Wasze śpiewy, rozmowy — ukazują groby.
Sztandary otulacie szarfami żałoby.
Wy rycerze, z rozkoszą goniący w podziemie. —
Wam tak śpieszno, wzywająż was duchy z Erebów18;
Już to w nocy wieczystej wam miło
utonąć — uroczystych spragnieni pogrzebów —?
Już się wasze wołanie spełniło?
SKRZYNECKI
ponad Olszyną, a główny generał,
jakby ze śmiercią przymierze zawierał,
żołnierzom pewny zgon rozgłasza wokół.
CHŁOPICKI
orzeł, Zewsowy19 ptak, żołnierz hartowny,
jeśli sercowych żalów łzą chce być wymowny
i myślą goni za snu marą zwodną
i we śmierć wierzy.
SKRZYNECKI
Żymirski jakiś pęd śmiertelny budzi.
CHŁOPICKI
w oczach mu błękit się palił, jak niebo,
gdy się zwierciedli pod wileńskim zamkiem
w rzece, a rzeką płynie czar upojny. — —
Jak on się gwałtownie dopominał i dopraszał;
widać chciał tego grobu ze Żymirskim razem. —
Przyzwoliłem, chciał lecieć tam, wytrwał w uporze.
Odchodził, mogłem wstrzymać go jednym wyrazem;
patrzyłem w jego oczy, twarz, wyraz, postawę
i kamieniałem w ruchu — szedł za Sprawę —
tam szedł, gdzieś dalej, niżeli te szańce,
w Sen, we wieczność, w rabatach20 polskiego żołnierza
— już widzę, jako wzdęła się mogiła świeża.
I łzy w oczach, łzy w oczach, łez perłowe sznury
na mundurze; zachwytu łzy czy melancholii —?
Ha! gdyby cesarz dostrzegł: żołnierz płacze!
— — — — — — — — — — —
Nie powróci, nie wróci, «Amen» napisano21
miał na czole, na sercu, głęboko; — dziś rano
będziem natychmiast wiedzieć. Znam, jacy są gracze.
Niewątpliwie w raporcie przekaże mi swoją
ostatnią prośbę: — wstążka czy pamiątka,
że narzeczonej jego zwrócić muszę.
SKRZYNECKI
CHŁOPICKI
to ważny moment w walce, ta pozycja;
to punkt zwrotny.
SKRZYNECKI
CHŁOPICKI
Z dawnaś powinien mieć buławę polną; —
niedołęgi, co twego talentu nie znają.
SKRZYNECKI
nie ostoją się długo, krzyż nad nimi kreślę.
CHŁOPICKI
Niechby raz ich porwała w uścisk Śmierć przemożna.
SKRZYNECKI
ani komu innemu powierzyć dywizji.
CHŁOPICKI
SKRZYNECKI
każdego swoich przeczuć czynił spowiednikiem.
Żołnierzom stawiał widma przed oczy ogromne;
mówił o walkach dusz nad bojowiskiem,
gdzie jest wszechwładna Śmierć...
CHŁOPICKI
Wojak! powinny jemu być wichry za drużby.
Sen takiej bitwy, Sen wielkiego boju
kołysze duszę mą — ...z daleka słyszę:
wielki bój — ducha mego czarodziej kołysze —
lat tyle...
MŁODY OFICER
w rozmowie z Anną
a my tu w pogotowiu.
ANNA
w rozmowie z młodym oficerem
w połączeniu z Olszynką.
MŁODY OFICER
dobiega do nas lub od nas powraca,
jak rekonesans — a przyniósłszy raport,
stawa przed nami tu, przed generałem.
Być może, że właśnie Józef...
CHŁOPICKI
który posłyszał
MŁODY OFICER
ANNA
CHŁOPICKI
śni; — bohaterom brałyby serduszka,
ja nazwisko przemilczę, bo by posmutnieli
krewni, co są może obecni w tym salonie —
Do Marii
Maria wstaje i kłania się, dygając poważnie.
śpiewów Homera.
ANNA
jeden z najbliższych, jeno nieobecny.
CHŁOPICKI
Wszyscy są ze mną, okrom24 — niepodobna25 —
Jego nazwisko?
ANNA
żartobliwie
MARIA
nie daje wiary temu, co się w serce wkrada
tajemnie, półświadomie (jakaś ćma żałobna),
że uśmiech i pogodność z twarzy nam opada.
CHŁOPICKI
jest serce, które kocha.
MARIA
i w usta mi kamienne słowa tłoczy.
Mojej się duszy sen złoty pustoszy.
CHŁOPICKI
Szkoda, że źrenic ognie jakby łez mgła mroczy.
Ten włosów zaplot, głowy uczesanie
wysokie, rysy ostre, namiętne i dumne,
postawa smukła, gęsta, zachowanie,
niski tembr głosu... (brzęk o srebrną trumnę —) —
niezwyczajnie równają się dla mnie z obrazem,
gdym w Fontenaibleaux, w parku, z Kniaziewiczem razem,
Józefinę, cesarza żonę ujrzał — ach rumieńce!?
— — No, nie dla rumieńca, mówiłem,
panienko, jak wam ładnie; wcale się nie winię,
żem twarz bladą okrasił ponurej Korynie; —
Imperatorowa
w dziwnej zamyśleń ponurych rozterce
twarz chętna smutków obłóczyła chmurą,
skwapliwie chłonąc, co żal w serce wiodło:
zwoływała nieszczęście drugim. — — —
Komuż to panienka źle wróży — —?
MARIA
niech w mym sercu zostaną dla mnie;
bodaj tylko mnie samej.
Osuwa się ku siostrze na krzesło, powoli siadając; grupują się wkoło niej inne osoby.
CHŁOPICKI
patrząc na nią chwilę, po czym wołając
MŁODY OFICER
salutując
CHŁOPICKI
pół pewno
MŁODY OFICER
CHŁOPICKI
MŁODY OFICER
Mamże mu wyjść naprzeciw, odebrać raporty?
CHŁOPICKI
Nieszczęście szybciej biegło niż myśl moja.
MARIA
przyszedłszy do siebie i śledząc Chłopickiego, do Anny
którymi moje serce drga. —
ANNA
jest zawsze zagadkowy; to milczy do razu:
(piorun wstrzymany w biegu, jak sfinks kuty z głazu;)
raz znów do twarzy zbiegną się płomienie.
Jakieś z myślami swymi stacza wojny;
te walki tylko jego zna sumienie.
MARIA
Stało się, widzę to, przed czym się trwożę.
Myśl, co na jego czole tej chwili się pisze,
jest tworem Lęku, Grozy; Harpia się kołysze.
Ktoś okrutny, bezwzględny. Myśl ta sama we mnie
mieszka od rana, ...nurtując tajemnie.
ANNA
MARIA
wstając
ANNA
MARIA
badawczo patrzy, drżąca
mego narzeczonego. —
Mój narzeczony: Józef Rudzki.
CHŁOPICKI
gdy usłyszał, nagle, krótko
ANNA
MARIA
wstając
złączył z jego imieniem.
Grupują się koło nich inne osoby i przesłaniają
je przez chwilę.
CHŁOPICKI
MŁODY OFICER
CHŁOPICKI
MŁODY OFICER
CHŁOPICKI
cicho, z trwogą
niedołężnej komendy ofiara przeklęta.
Która godzina?
MŁODY OFICER
CHŁOPICKI
że do tej pory w pień będzie wycięta
dywizja. — W pół godziny o tym wieść, bom żądał.
MŁODY OFICER
CHŁOPICKI
nie obracając się; widząc, jakby wyobraźnią
Sam jeden szeregowiec — —?
MŁODY OFICER
CHŁOPICKI
MŁODY OFICER
CHŁOPICKI
MŁODY OFICER
sam przemilczy; zatrzymać nie można, spostrzegą.
CHŁOPICKI
gdy się uwaga ku niemu zwraca — on do całego towarzystwa —
Proszę, śpiewajcie panie. Jakieś śpiewy nowe?
PANI DOMU
Pan Delavigne, zapalny francuski poeta,
skomponował strof kilka.
CHŁOPICKI
PANI DOMU
prezentując literata
mniej dźwięczny, ale bliższy naszemu kochaniu.
LITERAT
póki jeszcze goreją zapały chwilowe;
choć Francuz dał pomysły — z daleka się patrzy;
nie zgadłby, że pieśń bólem gra.
MARIA
od chwili wstała była raptownie; oczu nie odrywa od Chłopickiego
CHŁOPICKI
czując jej wzrok: stoi nieruchomo, nieco odwrócony
w której serce zmierzony cios najsilniej godzi!
cios, który sam jej bezwiednie zadałem.
Czemuż tak szybko, tak lekko zbywałem
jej amanta, a dzisiaj poznaję ją samą,
tę, która śpiewa chwałę, dumę naszą
ustami, co niedługo przeklinać mnie będą; —
O Śmierci! jak skwapliwie29 grabisz nam kwiat młodzi.
ANNA
równocześnie gra muzykę refrenu
LITERAT
zbliża się do klawikordu, opiera się z pozą, daje takty.
Rozmowa ogólna.
CHÓR
Żyj swobodo, Polsko żyj!
Takiem hasłem cnej podniety
trąbo nasza wrogom grzmij!»
W czasie śpiewu wchodzi żołnierz, stary wiarus, prosty szeregowiec z dywizji generała Żymirskiego, wchodzi zbłocony, schlapany, oprószony śniegiem; — rozstępują się; ...on staje w odstępie dwu kroków od generała, salutuje...
Chłopicki nie patrząc wyciąga rękę; żołnierz podaje mu pismo; Chłopicki czyta w milczeniu i oddaje młodemu oficerowi, który pismo chowa w zanadrze. — Na klawikordzie grają teraz: melodię pieśni.
Chłopicki czując, że żołnierz jeszcze wciąż stoi, odwraca głowę; ...żołnierz podaje mu zwitek, pakiecik maleńki, wstążeczkę — Chłopicki odbiera szybko i w dłoni chowa. — Żołnierz w milczeniu salutuje i odchodzi.
MARIA
równocześnie, śledząc ruchy generała
przynosi raport tylko... i to, co się stało —
już — jakże straszny smutek w oczach niesie...
to ten pułk, gdzie on był; mundur, co on miał...
Miał...? Co ja myślę — to plamy, zbroczony —
Ale zwitek różowy — wstążka była biała.
Boże — jest! — ja okrutna, cóżem pomyślała —?
CHŁOPICKI
chowając za mundur na piersi zwitek, do oficera
ANNA
do Marii
MARIA
półgłosem
czy to my wieńce złote i kwiaty targamy.
SKRZYNECKI
na środku sali
przelatują kolosy, bożyszcza bitewne,
że krzyczą w głos: «na wojnę» — przyznaj generale,
trudno wystać i serce utrzymać spokojne.
Głos, co woła, porywa tam! do krwi rozlewu! —
CHŁOPICKI
półgłosem
MARIA
CHŁOPICKI
wahając się chwilę; zmienionym głosem
Pieśń ta muzyki ze mnie wydobywa
śpiące. — Jaw-prawda staje mi przed oczy. — —
Jeszcze chwila, a pozna ze mnie i wyczyta,
jaka jest rozpacz straszna w duszy skryta.
MARIA
stojąc; oczy utkwione w Chłopickiego
CHŁOPICKI
MARIA
szeptem
ku niemu Lęk — już nad nim ton panuje.
CHŁOPICKI
pod siłą jej oczu
co w piersi wichrem, burzą rwie się?
MARIA
cała drżąca; oczy jej się mglą
mój los na wielkie losy cienie rzuca.
Muzyko, śpiewie, płyń, niech się zasmuca
ton bohaterski — Losów będę godną.
CHÓR
dziś szczęśliwszych doszły chwil,
od tych sławnych, gdy ich boje
wieńczył Kremlin, Tybr i Nil.
Lat dwadzieścia nasze męże
los po obcych grodach siał:
dziś, o matko, kto polęże30,
na twym łonie będzie spał.
MARIA
powolna, jak w półśnie
na twym łonie będzie spał!»
Słychać trąbę odmarszu wojska, za czym wszyscy rzucają się ku oknom; parę osób wychodzi; — na swoich miejscach zostają nieporuszeni Chłopicki i Maria.
MARIA
zmienionym, prawie męskim głosem
CHŁOPICKI
MARIA
CHŁOPICKI
Teraz wojna i bitwa dziś.
MARIA
rolę siać zbożem, ...na czas trudów inny —
wrócić powinien i przyjść.
CHŁOPICKI
jestem o niego — aleć jeszcze wierzym. —
Niepokoję się. —
MARIA
Przede mną skrywasz, milczysz, nie chcesz wyrzec.
On nie wróci już. — Boże — nie możesz mi przyrzec,
generale, że wróci; najbłahszym się słowem
nie zbędziesz: — «może» — że niepewna dola,
mów — czujesz, panie, jak się twoja wola/
nagiąć nie może kłamać, gdy patrzysz na serce,
które się jako gołąb poraniony ciska.
Ja wiem to, jakby wiem, bo mnie się błyska
wiedza, co słucha tych trwożnych uderzeń. —
Próżno się silę nagiąć, przełamać do wierzeń,
że lęk próżny; — — a! tyś wiedział wprzódy!!
To okrutnie tak Śmierci wysyłać go w ręce.
Ja widzę cały kraj we krwi, kraj cały w męce
w tej waszej wojnie; słuchaj generale,
wy ostaniecie wszyscy tam, we chwale,
wy piękni, wy boscy — wy skarb, duma nasza...
...własnych mnie moich słów klątwa przestrasza —
już wam wrota podziemu otwarli...
Wy ostaniecie wszyscy tam: umarli.
CHŁOPICKI
garną się twoje złe, straszne obłędy
i moją stal, hart mój rycerski łamią.
MARIA
a słowa moje kłamią!
Ginąć będą, padać od kul
szeregi za szeregami;
przed oczyma je widzę pokotem:
otom je rękami zakryła.
Tajemniczych mocy siła
gałęzie suche łamie nad rotami;
wicher dmie, świstają kule,
ryk dział tętni łoskotem
a żołnierzy łany całe się kładą,
Przeznaczeń walone młotem. —
Poznałeś serdeczny ból:
zanim dzisiejsze słońce przejdzie ponad lasem,
po bruzdach śniegu spłynie krew...
CHŁOPICKI
przejęty
groźnie, głośniej wołając na Marię, by oprzytomniała
MARIA
groźnie, prostując się, wskazuje na niego
Znaj, czyją Zbrodnia winą.
Znaj, czyim głosem wołam. —
Lament mną szarpie i targa
bólem przeczuć, lęków grozą; —
zali31 tej bolu przemocy,
tej wielkiej żałości podołam —
zali nie zmoże32 mnie Skarga? —
Struny harfowe przez pierś moją grają
i dźwięczą jęk i rozpacze.
Piorunie! O mą pierś twe groty skrusz i połam!
Ja wam, wróżka, wydarzenia znaczę,
jako jeszcze dziś spełnić się mają.
Byłam wolną,
buntowna przemocy,
oto mnie w kajdany zakuto.
Byłam panią, oto mam być sługą;
bom dłoń wzniosła,
skowaną dłoń nieudolną. —
Zagojone mi rany rozpruto.
Otom w niemocy,
żelazną spowita kolczugą.
CHŁOPICKI
Tam wojsko idzie w bój —
tam bitwa, z dali, nasyła nam głuchy
pogłos huczących dział.
MARIA
Stos trupów, stos poległych ciał!!
Tam bojowisko znasz!!!
CHŁOPICKI
dziś jestem, jako w noc błądzący ciemną:
u szczytu rycerskich chwał
głos nieszczęścia twój stawa przede mną.
Wszyscy zabierają się do wyjścia; generałowie czekają, na Chłopickiego się oglądając; zewnątrz pobudki odmarszu.
PAC
CHŁOPICKI
Kto wódz naczelny! Książę! — To idźcie do niego.
PAC
Wszakżeż, po prawdzie, tyś jest wódz jedyny;
niechże nie będzie klęski z twojej winy; —
skoroś raz objął władzę — czemuś składał — —?
CHŁOPICKI
PAC
CHŁOPICKI
nagle
jak nagły piorun, jak błysk;
półbogi wojenne go wiodą,
przed nim i za nim gromy.
On Mars, on Duch widomy,
leci zwalać i zmóc.
Gdzie ręką skinie — tłum,
szczęków, tętentu szum.
Przez pola, jak sięgnąć wzrokiem,
gest jego Śmierci wyrokiem.
powolej
ja nie chcę być w debatach psotnik;
dokażę cudów, jeno mnie rozkażcie.
Jako był wielki On, na to się ważcie.
On w sobie miał potęgę wielkoluda.
On wskrzeszał cud, a dziś śpią we mnie cuda.
zwracając się ku popiersiu Napoleona
Myśmy dla ciebie w oczach Europy
działali cuda dla Glorii a Sławy.
Myśmy dla ciebie szli i zwyciężali
a dziś, gdy losy ważą się na szali,
serca nam niemoc rwie i dusze łamie,
że całą ziemię kir żałobny słoni. —
O Cesarzu — przecz33 wielkie twe wołanie kłamie —?
Myśmy dla ciebie, za szczęściem w pogoni,
setne legiony stawiali żołnierza,
chwytali wawrzyn z twych rąk, z ust pochwały.
Dziś z naszej wielkiej europejskiej dumy,
z wielkiego Duchów i orłów przymierza
rozbitki tylko i strzępy zostały.
Kraj, kraj, ojczyzna w upadek się kłoni — —
O Cesarzu — w nas piorun przekleństwa uderza.
Skazańcom Losów nikt nie poda dłoni.
Tę rękę, choćby moją, nieraz w dłoń twą brałeś
i prawicą na Grodno, Wilno wskazywałeś;
rozumiałem, że państwo nasze chcesz wskrzeszone
pokazać światu — świat zadziwić mocą.
O Cesarzu! Dziś Francja piosnkę nam przysyła,
harmonią dźwięków wyrazy kraszone.
— Idźcie sami w drogę.
Moją duszą przeczucia szarpią i szamocą.
Ja z wami pójść nie mogę. —
Tu trzeba wiary, wiary w powodzenie.
Wiary, potęgi tej, co serce spiera
na granitowy gmach, co święta jest, szczera,
co archaniołem jest modlącym duszy.
Niech inny wiedzie was, może szczęśliwy?...
PAC
tej młodzi, co się garnie ku nam świeża, czysta,
a nie dręcz nas skargami, ty — statysta34.
SKRZYNECKI
pozycję — choć jest zła; — rzecz twojej głowy,
Jestem pewien, że skryty plan masz, wiesz gotowy. —
Zjaw się tylko na polu, a armia żołnierzy
na twój jedyny widok w Zwycięstwo uwierzy.
CHŁOPICKI
wiódł nas pod Saragossę, tam! tam! przez płomienie.
Dla Francji nasza młodość i zapał spłonęły.
SKRZYNECKI
upór, zła wola. — Cały post35 stracony.
Już wieść złowróżbna po pułkach się szerzy.
Zginął...
CHŁOPICKI
że o godzinę nie był zginął wcześniej.
SKRZYNECKI
CHŁOPICKI
Wiedziałem od początku bitwy, że stracony,
Książę ich tam postawił, książę był szalony.
Ja tu nie rządzę. — Radziwiłł niech rządzi.
PAC
ale gdy jest u steru, nic ten nie pobłądzi,
kto powie, że już gwiazda książęca upada; —
słuchają Radziwiłła, dopóki nie rządzi.
SKRZYNECKI
Ster z rąk do rąk się chwieje, jak piłka Nauzyki36.
PAC
SKRZYNECKI
Tu potrzeba...
PAC
serca czułe, łby orle, okręt bez maszt tonie.
CHŁOPICKI
PAC
CHŁOPICKI
SKRZYNECKI
MAŁACHOWSKI
Patrz dokoła, jak oto zgliszcz w ruinach dymi.
Chwila święta — bierz władzę — skoroć ją podają —
Rozkazuj, słowo święte — skoroć chcą — wołają!
Książę miejsca ustąpi — książę się usunie;
nie cofaj się — ty, jeden ty — bo Sława runie.
SKRZYNECKI
CHŁOPICKI
Gdyby się w oczach twych pałac rozpadał?
Pomnij, przyjdziesz do władzy — a przyjdziesz koleją; —
na pióropusz ci gwiazdę narodu zawdzieją;
wspomnij — że będzie człowiek — co ciebie podkopie.
Że to jest wszystko czar, to, co ja robię.
SKRZYNECKI
Bóg ode mnie nie żąda. Gdy Bóg bułat poda,
zobaczę, jak popłynie w mym strumieniu woda; —
mącić nie daj mi, Boże — ale ty jedyny
ty geniusz walk — ty zwołuj swe marsowe syny!
CHŁOPICKI
duch się we mnie rozmoże, jako są mocarze
ducha wielcy — i są im podległe narody.
Nie wiem, czy u nas kiedy zawładnie duch zgody —
jedno wiem, że mi polec, jeśli nie zwyciężę;
żem nie na śmiech dobywał rdzewiące38 oręże.
Wszakżeż nie to mnie dzieło, kto z nas wrychlej zginie;
lecz żeby się pokazać dzielnym w żywym czynie.
SKRZYNECKI
do wojny; — na naradach, ty jeden milczący,
czekasz, aż każdy inny zdanie swe objawi,
gdy my twojego sądu jedynie ciekawi.
Czujesz, jak w błahość idą plany, które snujem;
rozkaz, raz już wydany — sami znów rujnujem.
Potem ty się natrząsasz. Ty wiesz wszystko wprzódzi,
twoje pomysły lepsze; w obłęd wodzisz ludzi. —
Przecz już lepiej brać wszystko w swe ręce samemu.
CHŁOPICKI
milczcie jak ja. Nam trzeba powiązać języki,
dopiero rekrutować; — język to nam szyki
miesza, a tu potrzeba ręki, nie języków —
serc żelaznych, nie szlifów lśniących i stroików.
SKRZYNECKI
skoroć Bóg orlą duszę dał i loty.
CHŁOPICKI
SKRZYNECKI
W gwiazdę narodu wierz, zawierzaj szczerze,
a przeznaczeniu zostaw losów wagę.
— Odwagi!...
CHŁOPICKI
zmieniony
tysiącokrotną... Wstępuję w zawroty!
CHÓR
wszyscy porwani ostatnimi słowy
z tobą wiara, dla ciebie, niech Chłopicki żyje!!
Niech żyje, z tobą wiara!!
CHŁOPICKI
ciszej
na ten bój: tam was powieść na ognie, na działa,
w zamęt — słyszcie...
Nagle urywa; — ucisza się, nadsłuchują.
MARIA
głośno, dziwnie spokojnie
Przeznaczeń twoich gwiazda leci mimo39,...
więc rycerze i boje stracone —
Niektórzy patrzą na nią ze zdumieniem.
CHŁOPICKI
trzymając wzrok w jej wzroku
co budzą we mnie rycerza z uśpienia.
W oczach twych widzę ócz moich odbicie;
na rzęsach długich chwieje się łzy perła,
nim spadnie płaczem na stracone życie,
za zmarnowane geniuszowe skrzydła,
włóczące w śniegu mogiłach piór loty;
miasto40 roztoczyć je na bieg rozpędny,
wśród gromów dział, wojny straszydła
gonić....
Tylu już padło od kul, tam w tym boju;
moc dziwna mnie ochrania w walk zamęcie.
Mnie oto zginąć! Mnie zejść w grób spokoju,
com przeżył moich idei tragedie
i patrzę błędno41 na spełnione dzieła,
jak na spaczone wielkości obrazy,
którymi pycha moja mnie przeklęła.
— — — — — — — — —
Duch wielki zadrżał we mnie znów na głos wojenny.
Drżę, drżę, to radość, ton — Sen, Los niezmienny.
Z założonymi na piersiach rękami
czekam, aż sen się stanie prawdą żywą,
a rzeczywistość zasunie się mgłami
...i widzę gwiazdę mą szczęśliwą, ...leci,
jak meteoru błysk ogniowy —
upadła w otchłań, ...na dnach otchłani
jeszcze zwodniczym błyskiem gwiazdy świeci...
— Los niech dopełni się...; Fatum mnie mami.
Dobrze i dobrze, z wami idę, z wami!
Konia! Mój biały sam w pierwsze szeregi
pogoni. — Konia! Żołnierstwo za nami?
Dowodzę!
Poruszenie między oficerami. Anna stojąc, wygrywa jedną ręką nutę i śpiewa; inni półgłosem jej wtórują, ucząc się od niej słów pieśni.
CHŁOPICKI
do Marii, korzystając z ogólnego zamieszania; poważnie, przygnębiony
do oficerów, generałów
w rotach przechodzi. — Dowództwo obejmę!
ciszej
SKRZYNECKI
półgłosem
On zwleka, a w dziewczynę patrzy nieruchomy...
CHŁOPICKI
do Marii
Przebaczcie — jedno jeno to z daleka proszę.
Snać przeznaczeniem dzisiaj u wrót stoję:
które są wrota Śmierci; — już żegnam od proga.
ANNA
w domysłach
Staje obok siostry, podtrzymując ją; wszyscy wychodzą, prócz obu panien.
ANNA
przy oknie, patrzy w ulicę
MARIA
na środku, koło klawikordu — półgłosem
Wiem, już niemal wiem...
...Cóż to ze mną? W oczach ciemno...
Z pola walki jęk dział głuchy.
Wichr kryje w śnieżyste puchy
pola... olszynę, bój. —
Z pól skostniałe wstają duchy;
lecą wirem, gonią tłumnie
w szumiącej śnieżycy;
sztywne, trupie ich postawy,
pierś im znaczy stygmat krwawy;
czoła dumne...
Oni jego drużbowie-orlicy...
— a on, mój.
...Cóż to ze mną — — —?
Jak to, więcem klęskę odgadła —?
To może być nieprawda.
Nie! — to nie!! — ach —
czy to już Noc duszę moją opadła?
Patrzy przed siebie nieruchomie42.
ANNA
w oknie z lewej
aha, teraz Chłopicki sam,...
wiodą mu konia, dosiada — ha! to koń się zrywa,
...zatrzymali — — bohater wspaniały —
co za marsowy wzrok, bo prawie nie odrywa
oczu od naszych okien — że aż mi to dziwno;
może poznał, że to z nas która. —
Podejdź-że ku mnie. —
Patrzy się tu, lecz wzrokiem, co w dal jakąś goni...
MARIA
rozwieszonych nad armią.
ANNA
Zniknęli jak dwa wichry. — Boże mój! Ułany!
Oni muszą zwyciężyć, Mario!
MARIA
Postępuje z wolna ku oknu.
ANNA
cały gościniec pełnią, tak sutym szeregiem
płyną na koniach...
Siostro, ja nawet pomyśleć nie mogę,
żeby z nich który padł, zginął od kuli.
A oni płyną tam, gdzie grad kul leci; —
mnie by, siostro, z żalu
moje zamarło serce. O nasi!, o nasi!
MARIA
na ostatnich chwil kilka.
drgnęła patrząc; nagle pochyla się ku oknu
Patrzy tu, przyzywa kogoś, laską skinął,
ANNA
widzisz, to jego wołał. — — —
Coś z nim mówi, oddaje mu jakiś zwitek.
MARIA
drżąca
ANNA
Co? Tutaj biegnie? — Widocznie tu! — Do nas?
MARIA
szybko w domysłach
Nie śmiał mi powiedzieć sam;
przysyła adiutanta... gońca. —
I ten zwiastun ulęknie się mego oblicza
i łzy mu w gardło wtłoczą wieść straszliwą.
głośno
nie czyń!! — Ty żywym słowem reszty mego życia
mnie nie wydzieraj...
szybko zamyka drzwi z boku, z lewej
jeszcze go widzę — przed sobą, przy sobie —
jak się żegna, żyw jeszcze, żyw jeszcze...
ANNA
przestraszona, mówiąc do kogoś za drzwiami
do Marii
MARIA
gwałtownie
ANNA
ciszej; — zawstydzona
pożegnać ładnie —
odsuwa ją lekko ode drzwi
Wpada młody oficer i przystaje przy drzwiach na widok Marii; Anna podbiega ku niemu; Maria, cała drżąca, siada sztywna przy klawikordzie, niespokojnie śledząc za każdym ruchem oficera; ten całuje Annę w rękę; Anna ręką lewą odpląta wstążkę od ubioru uczesania głowy i podaje mu.
ANNA
MŁODY OFICER
tknięty tym
ANNA
nie pragnął może?
Pan prawie przyjąć nie chce — —?
MARIA
w myślach
może przyniósł, przynosi...
ANNA
do oficera
MARIA
głośno
moją szarfą, mym szczęściem i żądaniem sławy;
pan nie chce być memu bohaterowi bratem.
MŁODY OFICER
biorąc wstążkę; poważnie, patrząc w Marię
MARIA
patrzy w niego, w oczy — i wychodzi do pokoju bocznego, w drzwi pierwsze z prawej
ANNA
Pan blednie, panie Janie, co panu jest? Czemu pan nagle pobladł?
MŁODY OFICER
po odejściu Marii, mówi szybko, oglądając się na drzwi, którymi wyszła
Na miłość boską, panno Anno, przyjm pani to spokojnie; — — Józef zginął, godzinę temu; — dzisiaj to, o świcie, generał sam wysłał go na posterunek, który sam od dawna uważał za stracony, a tylko przez upór, żeby wykazać niedołęstwo księcia, trwał w posłuszeństwie raz wydanym rozkazom; — a Józef się domagał, prosił; że zaś jeden z nas musiał pójść, dobrze to wiedział. — Tam z całej dywizji nikt nie został; ów żołnierz, który tu przed chwilą wszedł na salę, ów stary wiarus, jak się pokazało, był ciężko ranny, jeno wszystko skrywał w sobie; — w sieniach go złożono; — ten żołnierz przyniósł raport: że dywizji całej już nie ma.
ANNA
Moja siostra!
MŁODY OFICER
Wczoraj wieczorem Józef w żartach, gdy już raz uzyskał zezwolenie od generała, by na ów post jechał, prosił, a śmiał się, ażeby generał wstążkę z jego piersi, gdy polegnie, sam zwrócił jego narzeczonej...
Generał przyrzekł. Było śmiechu wiele i żartów. Żaden z nas nie myślał wtedy, że pozycja tak groźna była i że Chłopicki miał ją za straconą nieodwołalnie...
tę Śmierć, co mu jego rycerze wykradła.
Pierwszy na przedzie, w lot o kilka koni
wyprzedził nasze szwadrony.
Widzieć go teraz, jaki weń szalony
duch wojny wstąpił...
trąby odmarszu
generał nie śmiał sam doręczyć.
ANNA
biorąc wstążkę
MŁODY OFICER
ANNA
żegnając się, zarzuca mu ręce na szyję, przy czym porzuca wstążkę zbroczoną na klawisze klawikordu
MŁODY OFICER
przytula ją do siebie, okręca, trzymając wpół; sadza na krześle i wybiega: a jeszcze we drzwiach zawoła, wskazując okno
ANNA
która się zerwała natychmiast
Wybiega za nim.
Trąba odmarszu odzywa się kilka razy mocno, w różnych odległościach z gościńca;
za oknami przejeżdża i przechodzi wojsko w szyku; widać ich do pół na koniach, końskie łby i tętent nieustanny i stukanie i brzęk słychać.
MARIA
wychodzi z bocznych drzwi z prawej; włosy w nieładzie; idzie jak posąg — oczy duże, rozświetlone; idzie przed siebie we śnie zapamiętania, ręce nieco naprzód wyciągnięte
Oni nie śmią mówić przede mną. —
— Milczycie; ja wyczytam, zgadnę, zgadnę wiele
z oblicza; patrzcie w oczy mnie, odgadnę wszystko...
Szum, łoskot, tylu mężów orężnych się zbiera...
Otwiera okna obydwa machinalnie; oficerowie przejeżdżający i wojsko widzi ją.
CHÓR
wojsko popod oknami przejeżdżające
Sławie, Polsce, światu służ...»
MARIA
idzie do klawikordu i gdy bierze klawisze, plącze palce we wstążkę porzuconą, swoją własną, zakrwawioną; — opada z płaczem na ręce i na klawisze. Jękiem ponurym zatrząsł się i zahuczał instrument cały. — Słychać jej szlochanie. — — — Podnosi głowę, zdobywa się na siłę niezwykłą: promienieje cała tą siłą; — gra z mocą i śpiewa:
Sławie, Polsce, Światu służ.
Kto przeżyje, wolnym będzie;
kto umiera, wolnym już».
wstawszy od klawikordu, idzie ku oknu wołająca:
Piersi szarp i dziobem rań.
Skrzydła białe we krwie44 włócz;
leć, polatuj krwawy wróż,
bierz orężną dań: —
oto twoi, oto twoi
na koniach, w rynsztunku zbroi,
za tobą, za tobą wszędzie.
Leć, polatuj w górnym pędzie;
Sławie, Sławie, Sławie służ!!!
Drży, trzęsie się, przy oknie otwartym stojąc, z ręką wyciągniętą za odjeżdżającymi; wbiega Anna.
ANNA
zamknąwszy okno z lewej
Mario! Tyś nieprzytomna...
MARIA
z ręką wyciągniętą za odjeżdżającymi
ubroczy całe pole; krwią się błonie zrosi.
Jakaż Was siła zrywa i ponosi
na bój, na krwawy bój?!
Po śmierć, jak mój!
Patrz, jadą na mogiły.
Krzyże tam będą tkwiły,
gdzie krzewów gęsty rój,
wyschnięty zimą.
ANNA
usuwając się ze zgrozą przed jej wołaniem
oni idą się bić za ojczyznę,
a ty tak wołasz straszno,
Mario, tak straszno — —
MARIA
bezprzytomna
Przez słońce świecące, patrz, pruszy śnieg
a oni zaczęli ku kresom swój bieg
a oni zaczęli swój pęd.
A! widzisz, ta orłów chmura —
będzie ich siwych ze sto!
O, patrzaj, na piersiach krew!
ANNA
MARIA
Łamie i gnie mnie ból;
daremno ty mnie tul. — —
O słyszysz, słyszysz śpiew.
Ten obłok orłów śpiewa;
ta chmura w śpiewie płynąca. — —
O patrz, przez śnieżną sieć,
w górze, w promieniach słońca!: — —
Leć orle!! Orle leć —!!
CHÓR
wojsko popod oknami przejeżdżające
Sławie, Polsce, Światu służ».
MARIA
zbudź moje serce —
siostro... serca nie czuję. — —
Daj rękę — oto martwota. —
Wołaj, krzycz...
przywróć mi czucie. — —
Ręce moje sztywnieją,
Myśl, myśl skrzepła się w lody.
— — — — — — — — — — —
Co widzę? Czego chciałam —? —
Szłam z Nią w zawody;
przeklętej nie strzymałam:
moje serce w dłoń zimną ujęła,
jako kwiat mnie zwarzyła45 i zgięła.
Siostra ją wiedzie ku pokojom z prawej.
CHÓR
wojsko popod oknami przejeżdżające
Sławie, Polsce, Światu służ.
— — — — — — — — — — — —
- pilaster — detal architektoniczny w formie kolumny przylegającej do ściany. [przypis edytorski] ↩
- garnitur — komplet. [przypis edytorski] ↩
- wolontariusz — ochotnik. [przypis edytorski] ↩
- statura — postawa. [przypis edytorski] ↩
- snać a. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski] ↩
- jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- Cyncynnat — Lucius Quinctius Cincinnatus, rzymski patrycjusz z V w. p.n.e., sprawował urząd konsula w 480 p.n.e.; wg legendy, po upływie swej kadencji wrócił do pracy na roli. [przypis edytorski] ↩
- bułat — stalowe ostrze bądź stal, z której wyrabiano broń białą. [przypis edytorski] ↩
- rózgi liktorskie — noszone przed urzędnikami w staroż. Rzymie stanowiły symbol władzy. [przypis edytorski] ↩
- jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- traitement (fr.) — tu: omówienie. [przypis edytorski] ↩
- Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski] ↩
- miazm — dziś popr.: miazmat, tj. trujący wyziew. [przypis edytorski] ↩
- kir — czarna tkanina, symbol żałoby. [przypis edytorski] ↩
- victoria (łac.) — zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- zawora (daw.) — zamknięcie. [przypis edytorski] ↩
- lacki — polski. [przypis edytorski] ↩
- Ereb (mit. gr.) — kraina umarłych. [przypis edytorski] ↩
- Zewsowy — dziś popr.: Zeusowy. [przypis edytorski] ↩
- rabaty — wyłogi na mundurze. [przypis edytorski] ↩
- napisano — dziś popr.: napisane. [przypis edytorski] ↩
- Cagliostro, Alessandro (1743–1795) — wł. awanturnik i alchemik. [przypis edytorski] ↩
- miarkować (daw.) — wnioskować, rozumieć. [przypis edytorski] ↩
- okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski] ↩
- niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski] ↩
- kestioner (z fr.) — przesłuchujący. [przypis edytorski] ↩
- przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski] ↩
- wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski] ↩
- skwapliwie (daw.) — szybko, chętnie. [przypis edytorski] ↩
- polęże — dziś por. forma 3.os.lp cz. przyszłego: polegnie. [przypis edytorski] ↩
- zali (daw.) — czy. [przypis edytorski] ↩
- zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski] ↩
- przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski] ↩
- statysta (daw.) — polityk, mąż stanu. [przypis edytorski] ↩
- post — placówka. [przypis edytorski] ↩
- Nauzykaa — bohaterka jednego z epizodów Odysei Homera; Odyseusz spotkał ją grającą w piłkę z dwórkami. [przypis edytorski] ↩
- przedsię (daw.) — jednak. [przypis edytorski] ↩
- rdzewiące — dziś popr.: rdzewiejące. [przypis edytorski] ↩
- mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski] ↩
- miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- błędno — dziś popr.: błędnie. [przypis edytorski] ↩
- nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski] ↩
- kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski] ↩
- we krwie — dziś popr.: we krwi. [przypis edytorski] ↩
- zwarzyć — zmrozić. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Stanisław Wyspiański
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Warszawianka · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/warszawianka/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.