XXXIV. Trzydzieści mil na minutę. W krainie śniegów

Wątpię, czyś kiedy zastanawiał się nad zdumiewającą szybkością lotu niektórych ptaków.

Gołębie na przykład pocztowe ścigać się mogą z pociągami pośpiesznymi, a jaskółki przelatują po sto pięćdziesiąt kilometrów w jednej godzinie.

Co teraz powiesz, gdy usłyszysz, że z istotami chodzącymi z wiatrem w zawody zwycięsko rywalizują nie tylko muchy, ale nawet ciężkie i niezgrabne chrząszcze.

Wyglądając raz okienkiem kurierskiego pociągu, zdumiałem się na widok trzmiela, który przez pół minuty towarzyszył nam, uwijając się w bliskości. To samo zdarzyło mi się zauważyć o muchach. Jeśli weźmiemy pod uwagę mocno zygzakowatą linię lotu obserwowanych owadów, musimy dojść do przekonania, że bezwzględną szybkością przewyższały znacznie prędkość lokomotywy.

Co się tyczy ważek, słynny Leeuwenhoek1 był raz świadkiem wyścigów ważki z jaskółką w zamkniętym, obszernym budynku. Przez całą godzinę trwała zawzięta gonitwa, obie istoty bez odpoczynku w gwałtownych a zręcznych zwrotach pruły powietrze i chyżej jaskółce nie udało się pochwycić zdobyczy.

Po tym, co tu powiedziałem zrozumiesz, że czteroskrzydły pegaz2 unosił nas faktycznie z szybkością znacznie przewyższającą bieg najpośpieszniejszych pociągów kolei żelaznej3, ale nie będziesz miał jeszcze właściwego wyobrażenia o względnej szybkości tej podróży. Dopiero gdy porównasz drobność ciał owadzich z wielkością ptaków, zrozumiesz, że lot naszej ważki wielokrotnie przewyższał lot ptaków. Łatwo nawet obrachować ten stosunek.

Jeśli na przykład koń zwyczajny przebiega w pewnym czasie sto łokci, to koń dziesięć razy mniejszy, przy tejże samej ilości kroków, przebiegłby tylko dziesięć łokci, zaś sto razy mniejszy konik zaledwie jeden łokieć. Jeśliby się tedy zdarzyło, że taki sto razy mniejszy koń biegłby razem z dużym, dowodziłoby to, że posiada sto razy większą chyżość.

Stosując tę zasadę do owadów, zrozumiemy, że trzmiel ścigający się z jaskółką faktycznie jest od niej bystrzejszy4 o tyle, o ile mniejszy.

Stosując tę samą zasadę do naszej ważki, a raczej do jej przypadkowych jeźdźców, nie minę się z prawdą, twierdząc, że szybkość, z jaką pruliśmy powietrze, przenosić musiała piętnaście mil naszych na minutę!!! Dziw doprawdy, że pęd powietrza nie udusił nas w tak szalonym biegu. Zdaje mi się, że nawet w XXI wieku nasi praprawnukowie nie będą prędzej szybować na swoich udoskonalonych »błyskawicznych balonach«5.

*

Fakt powyższy, o ile daje świetne świadectwo o sile owadów w ogólności, o tyle dowodzi, że ich organizm przewyższa najdoskonalsze machiny, jakie człowiek dotąd wynalazł. Może nigdy geniusz ludzki nie zdobędzie się na obmyślenie tak lekkich i zarazem potężnych motorów, jakich wyrazem są muskuły i skrzydła owadów. Jeżeli zaś kiedy ma być pomyślnie rozwiązana kwestia latania po powietrzu, to pytanie, czy motory nadające ruch balonom będą budowane z używanych dotąd ciężkich kruszców. Być może, iż wejdą w ich skład materiały wytrzymalsze od żelaza, a bez porównania lżejsze od powszechnie używanych metali.

Niesłychana i nieporównana szybkość lotu owadów nie ilustruje jeszcze dostatecznie siły tych istot zadziwiających. Ścisłe obrachowania przekonały, że owady w ogóle wykazują w locie znacznie mniej siły aniżeli w chodzeniu i ciągnieniu.

Na tym punkcie wszystkie kręgowe stworzenia najlżejszego nawet porównania z nimi nie wytrzymują. Koń na przykład ważący 600 kilogramów wyciąga ciężar 400 kilogramów na dynamometrze. Porównawszy z nim chrabąszcza majowego (Melolontha melolontha) przekonamy się, że w tych samych warunkach uciągnąłby on 8400 kilogramów, to jest 14 razy tyle, ile sam waży. Szczypawka (Carabus auratus)6 pociągnie ciężar 17 razy większy od własnej wagi, chrząszczyk lesz (Nebria brevicollis) — 20 razy! Orszoł (Trichius fasciatus) 41 razy, rzęsielnica (Donacia) 42 razy. Gdyby ostatnia była wielkości konia, mogłaby uciągnąć 25 000 kilogramów, to jest 62 000 funtów.

W ogóle zaważono, że mniejsze owady są stosunkowo silniejsze od dużych, a nawet w jednej i tej samej rodzinie te gatunki są silniejsze, które są mniejsze i lżejsze. Nadzwyczajna ta siła owadów nie polega na większej obfitości muskułów w porównaniu ze zwierzętami kręgowymi, ale głównie na większej ich kurczliwości.

*

Trudno określić, jak długo pruliśmy powietrze. Było tego może trzy lub cztery minuty, a mnie się zdawało, że chyba na kraj świata zalecimy. Sekundowe przystanki, jakie robił nasz pegaz, pozwoliły mi przekonać się, że jesteśmy bardzo wysoko — i daleko od doliny Białej Wody!

Pod nami piętrzyły się nagie tatrzańskie turnie, dzikie przełęcze i doliny zasypane głazami. Tu i ówdzie czerniło się lustro jeziora i błyszczały szmaty nigdy nietopniejącego śniegu.

Przy nagłych zwrotach ważki szalona jazda groziła lada chwila upadkiem. Jeszcze chwila, a zmęczone ręce nie utrzymają podwójnego ciężaru. Skóra cierpła na samo przypuszczenie upadku z tej wysokości.

Nagle żywa lokomotywa7 poczęła się opuszczać i po chwili znaleźliśmy się blisko ziemi. Rozróżniałem każdy odłam skały, każdą plamę porostu. Otucha napełniła me serce. Ważka zapewne usiądzie i osuniemy się bez szwanku na ziemię. Ale nagle rabuś tatrzański ujrzał zdobycz i rzucił się jak strzała. Zaświszczało w powietrzu, ręce moje puściły i spadłem. Plecami uderzyłem o szlachetną postać lorda Puckinsa. W okamgnieniu zerwałem się na równe nogi i powiodłem wzrokiem dookoła. Było biało.

Odosobnieni od świata niebotycznymi grzbietami granitów, znajdowaliśmy się na polu śniegowym...

Co za dziwna przemiana! Z krainy lata, bujnej roślinności i wonnego kwiecia w parę minut losy przeniosły nas niby do strefy podbiegunowej, do krainy wiecznej zimy.

*

»No, teraz przynajmniej uwolnisz mnie, wuju, od słuchania ciągle o owadach« — szepnąłeś sobie, rozumiejąc, że śniegi wolne są od tej plagi. Ale niestety, jeśliś żywił takie nadzieje, żałuję cię, boś się zawiódł. Zimowy świat owadów mógłby cię więcej zaciekawić aniżeli letni. Muszę ci choć ogólnikowo powiedzieć, co w ogóle owady robią podczas czterech lub pięciu zimowych miesięcy. Wszak w lecie sześcionogi są liczne jak piasek w morzu — w zimie ich nie widać, a jednak na drugi rok znowu aż się roi od wszelakiego robactwa. Co się z nimi w zimie dzieje? Historia bardzo prosta. Owady dojrzałe, podobnie jak większość roślin, są jednoroczne, więc też prawie wszystkie z nastaniem mrozów giną bez ratunku.

Za to owady zaskoczone przez zimę w młodym wieku umieją sobie radzić. Największa ich część zimuje w stanie jajeczka, mnóstwo wszakże chrząszczy, much, pszczół itp. oczekuje wiosny w randze poczwarki, poukrywane w szparach skał, w pniach drzew, pod kamieniami, we mchu albo głęboko w ziemi.

Nie tylko poczwarki, ale nawet larwy urągają niekiedy mrozom, co jest naprawdę dziwne, bo przecież potrzebują one jeść, jeść i jeść bezustannie8.

Nareszcie jest więcej, niż powszechnie mniemają, zuchów, które w dojrzałym wieku umieją przetrzymać zabójczy okres. Spomiędzy samych motyli znamy więcej niż setkę gatunków umiejących zimować w odrętwieniu. Rzecz prosta, że większość śmiałków pada ofiarą mrozów, ale wytrwalsze budzą się na wiosnę, ciągną dalej pasmo dni życia, przerwane długim snem letargicznym.

To odnosi się do owadów, dla których zima jest wrogiem. Jest jednak wcale pokaźna ilość sześcionogów, czujących się w swoim żywiole dopiero w zimie, na śniegu.

Do takich należy dosyć pospolity zimień (Trichocera). Piękny ten komar pojawia się w późnej jesieni lub w zimie i żyje tylko do wiosny. W naszym kraju przebywa kilka jego gatunków. Do podobnych amatorów należy inny nadzwyczaj ciekawy komar chionea (Chionea araneoides). Kosmaty ten owad o długich i cienkich nogach, żyjący na zmarzłym śniegu, odznacza się brakiem skrzydeł i na pierwszy rzut oka niezmiernie podobny jest do pająka.

Skoczogony (Entomobrya nivalis)9 również masami całymi można spotykać pod koniec zimy, skaczące niby pchły po śniegu. Szczególniej lubią się zbierać w tropach, jakie na śniegu zostawiają zwierzęta i ludzie.

Pośnieżek, czyli zimotka (Boreus hyemalis), owad żyłkoskrzydły blisko pokrewny wojsiłce, uwija się tylko w zimie, zaś na lato szczelnie zasklepiony oczekuje, rychło mrozy i śniegi pozwolą mu użyć rozkoszy życia.

Tak to różnymi drogami prowadzi natura do tych samych celów!