Źródło i licencja tłumaczenia
Rozbity dzban
komedia w jednym akcie
OSOBY
- WALTER — radca sądowy
- ADAM — sędzia wiejski
- JASNOTKA — pisarz
- PANI MARTA
- EWA — jej córka
- WIT DZIURA — chłop
- RUPRECHT — jego syn
- PANI BRYGIDA
- Służący, woźny, dziewki i inni
Rzecz dzieje się w niderlandzkiej wsi pod Utrechtem.
Scena: izba sądowa.
SCENA I
ADAM
siedzi i przewiązuje sobie opatrunek na nodze.
Wchodzi JASNOTKA.
JASNOTKA
Kumie Adamie? Ten wasz wygląd...!
ADAM
Wszak by się potknąć, tylko nóg potrzeba:
na tej podłodze, gdzie ni źdźbła nie dojrzysz,
tum się dziś ździebko, kumie, potknął. Tak, tak,
kamień obrazy każdy nosi w sobie.
JASNOTKA
Każdy — mówicie?
ADAM
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
niezbyt być musiał w nogach pewny, skoro
tak walnie upadł na początku świata,
że tym upadkiem wieczną zyskał sławę?
Lecz wy?
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Tutaj, powiadam, tu, o, tu upadłem.
JASNOTKA
ADAM
lecz bez obrazu, choć obraz był szpetny.
JASNOTKA
ADAM
Jeszczem na ustach piosnkę miał poranną,
kiedy o próg poranka się potykam,
i ledwiem dzienną rozpoczął pielgrzymkę,
Już mi Pan Niebios jedną z nóg wykręca.
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
tę tu stateczną?
ADAM
JASNOTKA
co drogą grzechu powłóczy zaledwie?
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Wszak jedna noga bryłą jest, jak druga.
JASNOTKA
co prosta jest i kształtna, a że lżejsza wagą,
więc się na śliskie śmielej waży drogi.
ADAM
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Chybabym skłamał. Jakże więc wygląda?
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
odarta z skóry, że aż groza patrzeć!
Z jednego lica płat wyrwany taki,
że zważyć chyba, by osądzić, jaki.
ADAM
JASNOTKA
podając zwierciadło:
Owca, gdy ją psy zewsząd opadną znienacka,
więcej na ostach nie zostawi runa,
niż wy — Bóg wie, gdzie — zostawili mięsa!
ADAM
patrzy w lustro.
Nos też ucierpiał nieco.
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
się czerni pręga, dalibóg, tak krwawa,
jakby ją gbur wam jaki pięścią nabił wściekłą.
ADAM
Żem tego nawet nie czuł dotąd wcale.
JASNOTKA
ADAM
z onym tam kozłem walczyłem u pieca!
Ha, jako żywo, wiem już: dzisiaj rano,
gdy potknę się i równowagę tracę,
i, jak tonący, trzepocę rękami,
nagle się tych nogawic, oto tutaj, chwytam,
com to je wczoraj do cna przemoczone
zawiesił wieczór, by przeschły na piecu,
w tej się niemądrej chwytam ich nadziei,
że się tak snadniej utrzymam. Wtem cały
węzeł się zrywa, a ja bęc! w dół lecę
z nogawicami — i o piec rżnę czołem,
w tym właśnie miejscu, gdzie zza pieca kozieł
ostry swój nos wyścibia.
JASNOTKA
śmieje się.
Pierwszy to snadź upadek Adamowy,
co się nie w łóżku zdarzył wam, lecz z łóżka!
ADAM
cóż tam nowego?
JASNOTKA
Niechże kat porwie! Zapomniałbym prawie.
ADAM
JASNOTKA
niespodziewanych gości dziś z Utrechtu.
ADAM
JASNOTKA
Pan radca Walter przybywa z Utrechtu.
Urząd gminny lustruje.
Z inspekcją sądy objeżdża w powiecie
i jeszcze dziś niechybnie tu zawita.
ADAM
JASNOTKA
Wczoraj był w wiosce pogranicznej Holli,
gdzie dokumentnie urząd zwizytował.
Chłop pewien widział, jak już w drogę do nas
koniom u wozu chomąta wdziewano.
ADAM
Z lustracją do sądu? Człek do rzeczy, mówią,
co swe owieczki sam niezgorzej strzyże
i za nic ma wszelkie te komedie,
dziś miałby zjechać nam na utrapienie? Brednie!
JASNOTKA
Baczność więc, kumie!
ADAM
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
Przecież go chłop na własne widział oczy!
ADAM
co ludzkiej twarzy odróżnić nie zdoła
od potylicy, gdy jak dłoń jest łysa!
Biret trójrożny na mój kij nasadźcie,
wdziejcie nań płaszcz i stawcie podeń buty,
a łotr go taki weźmie, za co chcecie.
JASNOTKA
aż wam we drzwiach nie stanie!
ADAM
Ani słóweczkiem nas nie uprzedziwszy?
JASNOTKA
nie z starym radcą Wachholderem sprawa,
lecz radca Walter dziś...
ADAM
Przecież i on przysięgę składał taką
samą jak my, służbową, i jak my też,
wedle powszechnych praktyk i edyktów,
urząd swój spełniać musi.
JASNOTKA
Więc was zapewniam, że się wczoraj rano,
jak piorun z nieba, zjawił w Holli, po czym
po kas lustracji oraz registratur
zasuspendował1 sędzię i pisarza.
Dlaczego? Nie wiem. Zapewne — ab officio2.
ADAM
JASNOTKA
Oto dziś rano, gdy szukają sędzi,
co go na areszt skazano domowy,
w gumnie go wreszcie znajdą nieboraka,
obwieszonego na krokwi u dachu.
ADAM
JASNOTKA
za czym go z pętli czym rychlej odwiążą
i póty go tam kropią, trą i cucą,
aż się w nim z biedą życia docucono.
ADAM
JASNOTKA
i cały dom mu opieczętowano.
Już on tam jakby nieboszczyk na marach,
ktoś nawet urząd wziął już po nim w spadku.
ADAM
ale człek poczciw, jak mi żywot miły,
i kompan zacny, przyznać mu to muszę,
chociaż rozpustnik, rozpustnik nie lada.
Jeśli dziś radca był tam w owej Holli,
źle się nieborak musiał czuć w swej skórze.
JASNOTKA
dotąd się jeszcze radca tu nie zjawił.
W południe jednak ma tu być niechybnie.
ADAM
Wszakże to ręka rękę, mówią, myje.
Wiem ci ja, kumie, że was urząd łechce
i żeście go też, jak mało kto, godni.
Ale dziś, mój kumie, dziś nie pora jeszcze.
Dziś jeszcze puśćcie mimo warg ten kielich!
JASNOTKA
ADAM
i żeście ongi w amsterdamskiej szkole
nad Cyceronem niepróżno ślęczeli.
Lecz dziś ukróćcie chęci swoje skore!
Nieraz się jeszcze sposobność nadarzy
sztuką się swą popisać krasomówczą.
JASNOTKA
ADAM
wielki Demosten3. Jego pójdźcież śladem,
ja zaś, aczkolwiek nie król Macedonii,
wdzięczność swą jednak okazać potrafię.
JASNOTKA
Czym kiedy słówkiem choć?...
ADAM
w ślad za tym wielkim i ja pójdę Grekiem.
Wszak o procentach, składkach, depozytach
można by również niezłą sklecić mówkę.
Lecz któż by takie toczyć chciał okresy4?
JASNOTKA
ADAM
a tak, do diabła, nie dotyczy wcale!
Choćby się nie wiem co powiedzieć dało,
fraszka to tylko, co się zlęgła w nocy,
lecz przed dniem wścibskim pierzcha precz.
JASNOTKA
ADAM
choć na sędziowskim stolcu nie zasiada,
w powadze zawsze chadzać miał, jak niedźwiedź?
JASNOTKA
ADAM
Chodźmy na chwilę do registratury
ułożyć nieco stosy aktów, co tam
jak wieża Babel sterczą.
SCENA II
Wchodzi SŁUŻĄCY. Ci sami. Potem dwie DZIEWKI.
SŁUŻĄCY
cny panie sędzio! Pan mój, radca Walter,
kłania się pięknie. Wnet tu sam przybędzie.
ADAM
SŁUŻĄCY
ADAM
JASNOTKA
SŁUŻĄCY
ADAM
JASNOTKA
do Adama:
SŁUŻĄCY
ADAM
Aj aj, co począć, co począć mam?
Chwyta za swą odzież.
DZIEWKA PIERWSZA
wchodzi.
JASNOTKA
Chcecie wdziać spodnie? Czyście oszaleli?
Wdziejcież wpierw kabat!
DZIEWKA DRUGA
wchodzi.
ADAM
ogląda się.
JASNOTKA
ADAM
DZIEWKA PIERWSZA
ADAM
JASNOTKA
do Służącego:
Chciejcież oświadczyć mu, żeśmy gotowi
przyjąć go tutaj, choćby zaraz, w sądzie.
ADAM
że sędzia Adam uniżenie prosi,
by mu pan radca wybaczył łaskawie...
JASNOTKA
ADAM
Czy jest już może w drodze do nas?
SŁUŻĄCY
Jeszcze w gospodzie. Na kowala czeka.
Bo, że wam powiem, powóz nam, wiecie, pękł na dwoje.
ADAM
Kowal leń! Znam go! — Niech wybaczy, proszę,
bom nóg dziś niemal i karku nie skręcił.
Patrzajcież sami, jak potwór wyglądam,
a każdy, wiecie, przestrach niespodziany
od urodzenia biegunkę mi sprawia.
Chorym więc, chory.
JASNOTKA
Do Służącego:
Z miłą go chęcią tu oczekujemy.
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Tak mi jest, jakbym już naprawdę
połknął pigułkę.
JASNOTKA
byście mu tyłkiem drogę oświecali.
ADAM
DZIEWKI OBIE
ADAM
Ser, masło, szynkę, kiełbasy i flaszki
z registratury sprzątnąć mi, co żywo!
Nie ty, nie! Tamta! Aj, tak, ty, ty, gapo!
Do kroćset! Małgoś! Ona, słyszysz? Ludka
ma iść, stajenna, do registratury!
Dziewka pierwsza wychodzi.
DZIEWKA DRUGA
ADAM
Marsz! Z biblioteki! Chybaj6 stąd piorunem!
Dziewka druga wychodzi.
JASNOTKA
do Służącego:
nie przygodziło panu radcy, tuszę.
SŁUŻĄCY
ADAM
JASNOTKA
Nikt jednak szwanku, wierzyć chcę...
SŁUŻĄCY
Dyszel się tylko złamał wpół, a pan mój
rękę wykręcił.
ADAM
JASNOTKA
SŁUŻĄCY
ADAM
JASNOTKA
SŁUŻĄCY
ADAM
SŁUŻĄCY
Wychodzi.
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Dziewka pierwsza wchodzi.
ADAM
DZIEWKA PIERWSZA
JASNOTKA
ADAM
Odnieś to zaraz do registratury!
DZIEWKA PIERWSZA
ADAM
te, co w nie tu kiełbasa owinięta!
JASNOTKA
ADAM
DZIEWKA DRUGA
wchodzi.
ADAM
DZIEWKA DRUGA
ADAM
DZIEWKA DRUGA
wrócili przecie do dom bez peruki.
ADAM
DZIEWKA DRUGA
wszak i Ludmiła przyświadczyć też może!
Druga zaś, wiecie, jest u perukarza.
ADAM
DZIEWKA DRUGA
ADAM
DZIEWKA DRUGA
z łysą do domu wróciliście głową,
jeszczeście niby tak mówili, wiecie,
żeście upadli; krew wam myłam z głowy.
ADAM
DZIEWKA DRUGA
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Perukę miałem wczoraj i, na honor,
wchodząc do domu — przez przypadek tylko
wraz z kapeluszem zdjąłem ją z ciemienia.
O czym tu bzdurzy dziewka ta? Nie wiem nic zgoła!
Precz, do stu diabłów, coś im przynależna!
Precz, mówię, precz mi do registratury!
Dziewka pierwsza wychodzi.
A ty, Małgosiu, goń do zakrystiana,
proś, niech on mi dziś peruki swej pożyczy.
Powiedz, że w mojej kocica dziś rano
zległa, aj, tak, już wiem, niechluja taka
jeszcze pod łóżkiem utytłana leży.
JASNOTKA
ADAM
wydała na świat, czarne dwa i żółte,
jedno jak śnieg bialutkie; czarne
potopić każę w rzece Vecht, cóż robić?
Czy chcecie, kumie, może jedno z nich?
JASNOTKA
ADAM
tu ją na stołku zawiesiłem wczoraj,
kładąc się spać, zaś w nocy, gdym przypadkiem
stołkiem potrącił, peruka upada...
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Dzisiaj ją nogą trąciłem pod łóżko,
kiedym zobaczył...
JASNOTKA
ADAM
Gzi się i koci to, gdzie miejsca stanie!
DZIEWKA DRUGA
chichocząc:
ADAM
kumę kościelną, jejmość Czarnołatkę.
Dziś jeszcze, powiedz, perukę jej zwrócę
cało, bez szkody. Jemu zaś ni mru-mru!
Czy zrozumiałaś?
DZIEWKA DRUGA
Wychodzi.
SCENA III
ADAM, JASNOTKA.
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Czy na dobitek nie dziś roki7 jeszcze?
JASNOTKA
ADAM
i przed sędziowski gwałtem ciągnął stolec,
zaś na tym stolcu ja, ja sam siedziałem
i od sobaków sobie i hultajów
srodzem wymyślał, po czym szyję własną
sam na żelazną zasądziłem kunę8.
JASNOTKA
ADAM
Potem się obaj, sędzia i pozwany,
w jedną jak gdyby stopilim osobę
i w las czmychnąwszy, noc przespalim w lesie.
JASNOTKA
ADAM
że się los na mnie spiknął.
JASNOTKA
Byleście tylko dziś, w obliczu radcy,
wedle przepisów wymierzali prawo,
aby ten sen o potępionym sędzi
tak się czy inak żywą nie stał jawą.
SCENA IV
Radca WALTER wchodzi. Ci sami.
WALTER
ADAM
I któż by się, o sprawiedliwe nieba,
mógł tak radosnych spodziewać odwiedzin?
Jeszcze bym dziś o ósmej z rana we śnie
o takim wielkim nie śmiał marzyć szczęściu!
WALTER
toteż w tej mojej podróży służbowej,
którą dla dobra państwa przedsięwziąłem,
tym się zaprawdę kontentować muszę,
jeśli mnie dobrzy gospodarze moi
życzliwym bogdaj pożegnają słowem.
Choć ja, Bóg świadkiem, już gdy w próg wstępuję,
szczere im z sobą pozdrowienie wnoszę.
Oto Najwyższy Trybunał w Utrechcie
poprawić pragnie wymiar praw w żuławach,
gdzie się, niestety, zda szwankować nieco.
Surowa kara czeka winę wszelką.
Lecz moja misja nie jest jeszcze sroga.
Patrzeć nam tylko, nie karać. Więc choćbym
nie wszystko jeszcze znalazł, jak należy,
cieszyć się będę, gdy stan znośnym znajdę.
ADAM
Bo bez wątpienia znajdzie wasza miłość
w starej praktyce nagannym niejedno,
a choć od czasu Karola Piątego9
praktyka ta w Niderlandach istnieje,
w dziedzinie myśli cóż się ostać zdoła?
Świat, mówią, ciągle mądrzejszym się stawa.
Dziś, wiem to, wszystko Pufendorfa10 czyta.
Atoli Hajsum — to ułamek świata,
na który z owej mądrości powszechnej
takiż ułamek jeno spłynąć może.
Raczcież więc, proszę, sprawiedliwość w Hajsum
oświecać, panie, aby się przekonać,
że zanim jeszcze odjechać zdołacie,
w całej was pełni ona zadowoli.
Gdybyście jednak już dziś tu, w urzędzie,
mieli ją zastać podług woli waszej,
byłby zaiste cud to najprawdziwszy,
boć wolę tę zaledwie przeczuć może.
WALTER
jest ich za wiele, więc je przesiać trzeba.
ADAM
za dużo plewy.
WALTER
do Jasnotki:
JASNOTKA
Pisarz Jasnotka. W te Świątki lat dziewięć
służby mej w sądzie.
ADAM
podaje krzesło.
WALTER
ADAM
WALTER
Dwie mile stąd. Lecz skąd już o tym wiecie?
ADAM
WALTER
JASNOTKA
który dziś rano z Holli wrócił właśnie...
WALTER
JASNOTKA
WALTER
nad wyraz przykry zaszedł tam wypadek,
co zmącił nam pogodny nastrój ducha,
który nam w pracy towarzyszyć winien.
Ale i o tym już zapewne wiecie?
ADAM
że sędzia Głąb, dostawszy areszt w domu,
w taką z przestrachu rozpacz wpadł bez miary,
że się obwiesił?
WALTER
Bo co na nieład tylko wyglądało,
do malwersacji stało się podobne,
której — jak wiecie — prawo nie wybacza.
Ile kas macie?
ADAM
WALTER
ADAM
Lecz z kasą składek na powodzian Renu...
WALTER
Wszelako Ren już dawno nie wylewa,
więc też i składki nie wpływają chyba.
Czy to nie dziś roki u was?
ADAM
JASNOTKA
WALTER
spotkałem w sieni, tam to pewnie?...
ADAM
JASNOTKA
WALTER
Proszę więc wpuścić tu tych ludzi. Chętnie
jednej się u was przysłucham rozprawie,
aby zobaczyć, jakie są w tej mierze
zwyczaje w Hajsum. Po czym przyjdzie kolej,
gdy tylko z tą się uporamy sprawą,
na kas przejrzenie i registratury.
ADAM
SCENA V
DZIEWKA DRUGA wchodzi. Ci sami.
DZIEWKA DRUGA
lecz wam peruki pożyczyć nie może.
Kazanie, mówi, mają dzisiaj rano,
więc pan kościelny sam wdział jedną, zasię
druga, powiada, do niczego zgoła,
posłać ją miała dziś do perukarza.
ADAM
DZIEWKA DRUGA
zaraz wam, mówi, perukę tu przyśle.
ADAM
WALTER
ADAM
Przypadek, patrzcie, przeklęty przypadek
obu mnie peruk dziś pozbawił na raz.
A teraz trzecia, com ją chciał pożyczyć,
również zawodzi. Nie wiem sam, co począć.
Mamże w łysinie na sąd zasiąść, panie?
WALTER
ADAM
czy bez świątecznej peruki ozdoby
na mej sędziowskiej nie stracę powadze.
Chybaby jeszcze na folwarku spytać,
czy pan dzierżawca...
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
odkąd tu bowiem znieślim dziesięcinę,
do czegom rękę swą i ja przyłożył,
już mi nie liczyć na tych panów względy.
WALTER
Myślicież czekać, aż wam włos porośnie?
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
Wszakże godzina sądu już wybiła!
Proszę o pośpiech! Dzisiaj jeszcze muszę
stanąć w Hussahe.
ADAM
WALTER
I gdzieżeście, do diaska, też tak nagle
obie peruki zapodzieli na raz?
Czyńcie, co chcecie, spieszno mi, powtarzam.
ADAM
WOŹNY
wchodzi.
ADAM
Kieliszkiem gdańskiej? Kiełbasą brunszwicką?
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
Idźcie, czas drogi, a ja tu tymczasem
coś w raptularzu11 zanotuję sobie.
ADAM
WALTER
kontuzjowani. Czyżbyście upadli?
ADAM
iście zabójczym upadłem sposobem.
Zdawało mi się, że prosto w grób wpadłem.
WALTER
że to bez dalszych przejdzie następstw.
ADAM
Przepraszam.
WALTER
ADAM
do Woźnego:
Adam, Dziewka i Woźny wychodzą.
SCENA VI
Wchodzą: PANI MARTA, EWA, WIT, RUPRECHT.
WALTER i JASNOTKA w głębi.
MARTA
Dacież mi teraz odwet już!
WIT
Wszystko tu wnet wielebny sąd rozsądzi.
MARTA
Dzban mój rozsądzi, dzban rozbity w szczątki
Chyba mi dzban ten przysądzą, co sam już
na Ostatecznym stanął biedak Sądzie.
Lecz ja bym nawet tych czerepów12 nędznych
za taki sąd nie dała nierozsądny!
WIT
wyprawujecie, koszt wam za dzban zwrócim.
MARTA
gdy sobie wyrok wyprawuję taki!
Dzban mój spróbujcie na powrót przywrócić!
Na gzyms mi go powróćcie znów! Koszt zwróci!
Dzbanek mi zwróci mój, co już nieborak
ni stać nie może ani się odwrócić.
WIT
Możnaż co więcej? Gdy go z nas kto rozbił,
szkodę naprawim, jak się patrzy!
MARTA
Jakby z mych bydląt przemówiło które!
I za cóż to wy macie sąd? Za zduna?
A niechby nawet fartuch wzięli zduński
wielmożni ci sędziowie, i mój dzbanek
wsadzili w piec, to rychlej by mi oni
naczynić mogli coś w naczyńko moje
niż je naprawić. Dzbanek mój naprawić!
RUPRECHT
Nie ten dziurawy dzbanek ją tak kole,
jeno nasz ślub, co roztłukł się wraz z dzbanem.
Gwałtem by teraz chciała go zdrutować,
lecz ja wam, tata, jeszcze raz przysięgam:
sam ścierką będę, gdy tę ścierkę wezmę!
MARTA
Ślub niewart dzbana, choćby nie rozbity,
niewart, powiadam, czerepa jednego.
A choćby tutaj stał wyszorowany
i taki śklniący, jak mój dzban nieboszczyk
wczoraj wieczorem jeszcze stał na gzymsie,
to bym go raczej za ucho chwyciła
i na łbie twoim rozłupała w szczątki,
niźlibym miała czerepy drutować!
Ja — ślub drutować!
EWA
RUPRECHT
EWA
RUPRECHT
EWA
RUPRECHT
ty... ty... nie powiem, co!
EWA
Jedno słóweczko...
RUPRECHT
EWA
a skoro muszkiet weźmiesz raz na ramię,
Bóg wie, czy kiedy zobaczym się znowu.
Na wojnę idziesz, drogi mój Ruprechcie,
w takimże gniewie chcesz się rozstać ze mną?
RUPRECHT
Niechaj ci Pan Bóg tyle zdarzy dobra,
ile go tylko ma w zapasie, lecz ja,
choćbym z tej wojny wrócił zdrów, jak z spiżu,
i w Hajsum jeszcze lat żył osiemdziesiąt,
to ci i w śmierci powiem, żeś jest ścierka!
Sama to przecie chcesz zaprzysiąc w sądzie!
MARTA
do Ewy:
ten gbur przeklęty! Pan kapral Drewnoga
oto człek godny, oto mąż dla ciebie —
kij ci on w wojsku dzierżył, jak się patrzy —
a nie ten wałkoń, co mu kark wnet poczną
kijem garbować! Dzisiaj zrękowiny,
dziś jeszcze ślub, a choćby nawet chrzciny,
wszystko mi jedno! I na śmierć mą zgoda,
byleby rogów zuchwałości przytrzeć,
co mi do dzbanków moich sięga!
EWA
dajcie już pokój! Pójdę wam do miasta
i najlepszego poszukam tam zduna,
co wam na pokaz te skorupki sklei.
Gdyby zaś z dzbanka nic już być nie miało,
to weźcie moją skarbonkę, matulu,
i nowy kupcie! Któż to widział, matko,
o dzban gliniany, choćby nawet z czasów
samego króla Heroda pochodził,
gwałt taki wszczynać i nieszczęścia tyle!
MARTA
Chcesz może, Ewko, kunę wziąć na szyję
I w kościół iść pokutę czynić jawną?
Twoje w tym garnku było dobre imię
i razem z nim się stłukło w oczach świata,
chociaż nie w moich ni twoich, ni Boga.
Zdunem mi sędzia i więzienny pachoł!
Pnia katowskiego potrza tu i bata!
A choćby w ogień, na stos z tą hołotą,
gdy naszą cześć wypalić trza w tym ogniu
i nasz dzbanuszek znów wypolerować.
SCENA VII
Wchodzi ADAM w todze, ale bez peruki. Ci sami.
ADAM
do siebie:
i cała tam, do diabłów stu, familia!
Czyż mnie oskarżać chcą przede mną samym?
EWA
Precz uciekajmy z tej nieszczęsnej izby!
ADAM
do Jasnotki:
JASNOTKA
Jakiś tam pono, słyszę, dzban rozbito.
ADAM
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
ADAM
do Ewy szeptem:
EWA
tak samo:
ADAM
EWA
ADAM
EWA
ADAM
EWA
ADAM
do Jasnotki:
Mdłości mi sprawia rana na goleni.
Sądźcie wy dzisiaj, ja — do łóżka pójdę...
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
Wszakże przed chwilą przyszliście dopiero!
Zresztą powiedzcie sami panu radcy.
Może się zgodzi... Któż wie, co was boli.
ADAM
do Ewy:
Z czym wy tu do mnie?
EWA
ADAM
com go wszak, Ewuś...
EWA
ADAM
EWA
ADAM
EWA
ADAM
EWA
ADAM
stoi frakturą14 wypisane imię
Ruprechta Dziury. Atest mam w kieszeni
gotowiusieńki — słyszysz, jak szeleści?
Zwolni ci on Ruprechta, jak się patrzy.
Inaczej kto wie, czy za rok, Ewuniu,
nie przyszłoby ci sukni wdziać żałobnej,
kiedy ogłoszą, że Ruprecht w Batawii15
zdechł gdzieś na febrę żółtą lub czerwoną,
lub, czy ja wiem już, jaką — może zgniłą.
WALTER
nie wieść z stronami gawęd na uboczu.
Tutaj zasiadać, proszę was, i badać.
ADAM
do siebie:
WALTER
byście przed sesją w sposób tajemniczy
nie wiedli rozmów dwuznacznych ze stronami!
Tutaj to, sędzio, urząd wasz i miejsce,
ja zaś jawnego przesłuchania czekam.
ADAM
do siebie:
Coś tam zabrzękło, gdym uciekał wczoraj!
JASNOTKA
wyrywając go z zadumy:
ADAM
Wszakem ostrożnie... wołem byłbym chyba,
jeślibym...
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Pytaliście, czym ja...
JASNOTKA
Wszak jego miłość was wzywa.
ADAM
Co? Kto wzywa?
JASNOTKA
ADAM
do siebie:
Jednoli z dwojga: złamie się lub zegnie!
Głośno:
Do usług, panie! Co mi wasza miłość
raczy rozkazać? Mamże przewód zacząć?
WALTER
dziwnieście16 jakoś roztargnieni, widzę.
ADAM
którą nabyłem od handlarza z Indii,
pypcia18 mi, ścierwo, dziś w sam raz dostała.
Knedelkiem trza ją, wasza miłość, leczyć,
a żem w tych sprawach w ciemię bity, przeto
tej się tu panny o radę pytałem.
Słabość to moja, że kuraki swoje
jak własne dzieci miłuję.
WALTER
Powoda proszę wezwać i przesłuchać!
Do Jasnotki:
Pan pisarz będzie protokół prowadził.
ADAM
rozkaże wasza miłość sąd odprawić,
czy też jak u nas tu, w Hajsum, w zwyczaju?
WALTER
jak to w zwyczaju w Hajsum, nie inaczej.
ADAM
Do Jasnotki:
Pan pisarz gotów?
JASNOTKA
ADAM
sprawiedliwości, dziej się wola twoja!
Powód niech stanie!
MARTA
ADAM
MARTA
ADAM
MARTA
ADAM
Imię, siedziba, stan wasz i tam dalej!
MARTA
ADAM
prawo zaś wiedzieć musi, kto jesteście.
MARTA
ADAM
JASNOTKA
półgłosem:
MARTA
zaziera w okno, gdy na folwark idzie.
WALTER
ADAM
o tam, na rogu mieszka, wśród opłotków.
Nieboszczyk mąż jej był burgrabią19 zamku,
ona zaś dziś położną jest tu, panie;
zresztą kobieta zacnej reputacji.
WALTER
to te pytania są zbyteczne zgoła.
Imię jej tylko w protokół zapiszcie
dodając przy nim, że w urzędzie znana.
ADAM
czczych formalności nie jest zwolennikiem.
Do pisarza:
Czyńcie, jak sobie jego miłość życzy.
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
Do pisarza:
Dzban w protokół wpiszcie
dodając przy nim, że w urzędzie znany.
JASNOTKA
ADAM
Czy nie dzban, Marto?
MARTA
ADAM
MARTA
ADAM
Ta pedantyczna skrupulatność!
JASNOTKA
ADAM
MARTA
ADAM
do siebie:
RUPRECHT
ADAM
do siebie:
RUPRECHT
ADAM
Jeszcze ty dzisiaj pod pręgierzem staniesz!
Pan pisarz wpisze dzban i imię tego,
Który go rozbił. Poczekaj, hultaju!
Wnet my tu całą sprawę rozwikłamy.
WALTER
Nazbyt, przyznaję, zda mi się gwałtowna.
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Czczych formalności pan radca nie znosi.
WALTER
jak się w myśl ustaw proces wdrażać winno,
to nie tu miejsce o tym was pouczać.
Gdy zatem tylko taki znacie sposób
praw wymierzania, to odstąpcie raczej.
Może pan pisarz lepiej to potrafi.
ADAM
tak, jak się w Hajsum je wymierzać zwykło
i jak mi wasza miłość przykazała.
WALTER
ADAM
WALTER
by sprawiedliwość wedle praw wymierzać,
i sądząc, że w Hajsum prawa są te same
co w całym naszym Państwie Zjednoczonym20.
ADAM
My tu, za waszym, panie, pozwoleniem,
statuty mamy dość szczególne w Hajsum,
nigdzie co prawda nie spisane, ale
starą tradycją wieków przekazane.
Od tych ja formuł, wasza miłość, tuszę,
ani na jotę dziś nie odstąpiłem.
Lecz i w tej nowej procedurze prawnej,
co ją stosować mają w całym państwie,
umiem się znaleźć jak u siebie w domu.
Chcecie dowodu? Rozkazujcie, proszę.
Potrafię prawo tak i tak wymierzać.
WALTER
Lecz niechaj będzie! Zacznijcie od nowa.
ADAM
Wy zatem, Marto, ze skargą wystąpcie!
MARTA
Nim jednak powiem, co się z dzbanem stało,
pozwólcie, proszę, żebym opisała,
czym mi był wprzódy ten dzbanuszek.
ADAM
MARTA
Czy go widzicie?
ADAM
MARTA
Nic prócz czerepów tych tu nie widzicie!
Rozbity w szczątki najpiękniejszy z dzbanków
W tej oto dziurze, gdzie dziś nic prócz dziury,
ongi król Filip przyjmował hiszpański
wszystkie prowincje niderlandzkie w lenno.
Tu stał w ornacie cesarz Karol Piąty,
z którego tylko nogi stoją jeszcze.
Tu klęczał Filip przyjmując koronę.
Dzisiaj on w garnku, zadek jeno został,
lecz i ten także cios śmiertelny dostał.
Tam ze wzruszenia obie jego ciotki,
królowa Francji i Węgier królowa,
łzy szczęścia sobie ocierały z oczu.
A teraz, patrzcie, gdy z nich jedna chustkę
do ócz podnosi ręką poszczerbioną,
zda się, jakoby nad sobą płakała.
Tu się Filibert pośród świty tłumnej,
ten, co to król zań cios podchwycił w boju,
oparł na mieczu; dziś by i on musiał
z Maksymilianem paść po równi — młokos!
Tu w dole miecze widać odłamane.
A tu w pośrodku, z świętą na łbie tiarą,
arcybiskupa z Arrasu widziano;
dziś go już diabli z kretesem porwali,
cień tylko po nim na bruk jeszcze pada.
Za nim zaś z tyłu straż przyboczna ciżbą
z halabardami stała i lancami.
Tu, patrzcie, domy na brukselskim rynku,
ktoś jeszcze z okna wyziera ciekawie,
lecz co tam widzi, Bóg to wiedzieć raczy.
ADAM
skoro do rzeczy nie należy wcale.
O dziurę idzie, nie zaś o prowincje,
co je tam na niej przekazywać miano.
MARTA
do rzeczy, panie sędzio, też należy.
Dzban zdobył ongi cny Childeryk kotlarz,
kiedy Orańczyk z gezami morskimi
gród Bril wziął szturmem. Właśnie onej chwili
przytknął go do ust pewien Hiszpan dumny
pijąc zeń wino, gdy Childeryk z tyłu
Hiszpana pięścią na ziemię powalił,
dzban mu z rąk wyrwał, wychylił i poszedł.
ADAM
MARTA
grabarz Bogufał wziął w spadku, człek trzeźwy,
trzy razy tylko z niego pił, trzy, mówię,
a zawdy wino pomieszane z wodą,
pierwszy raz wonczas, gdy już w piętkę goniąc,
młodą małżonkę pojął; w lat trzy potem,
gdy go szczęśliwym uczyniła ojcem,
a gdy spłodziwszy dzieci piętnaścioro,
zmarła biedaczka, wypił — po raz trzeci.
ADAM
MARTA
dzban miał Zacheusz, krawiec z Tirlemontu.
Sam on to raz nieboszczykowi memu —
świeć mu Bóg w niebie! — opowiadał, wiecie,
że kiedy dom mu grabili Francuzi,
razem z gratami dzban przez okno cisnął,
po czym sam skoczył, kark, niezdara, skręcił,
ale dzbanuszek, dzbanek ten gliniany
na równe stanął nogi — i ocalał!
ADAM
MARTA
miał go już mąż mój — świeć mu, Panie, w niebie!
ADAM
MARTA
mówić nie dacie, nic tu po mnie; pójdę
poszukać sądu, co mnie rad wysłucha.
WALTER
które do rzeczy nie należą wcale.
Jeśli, mówicie, że wam dzban był drogi,
to wiemy tyle właśnie, ile trza nam,
żebyśmy waszą osądzili sprawę.
MARTA
tego, panowie, nie wiem i nie badam.
To jednak wiem, że abym skarżyć mogła,
muszę mieć możność powiedzenia, o co.
WALTER
Cóż się więc, pytam, z onym stało dzbanem
czasu pożaru w sześćdziesiątym szóstym?
Czyli usłyszym wreszcie, co się stało?
MARTA
nic się w tym roku sześćdziesiątym szóstym
z dzbanuszkiem tym nie stało, wasza miłość.
Nic się z nim, panie, powtarzam, nie stało.
Ostał się cało pośrodku płomieni
i z popieliska go nazajutrz rano
z taką dobyłam polewą błyszczącą,
jakby co wyszedł ze zduńskiego pieca.
WALTER
co się z nim stało i co się nie stało.
Teraz cóż dalej?
MARTA
co, choć rozbity, wart jest jeszcze dzbana,
dzban nie za podły ni dla ust szlachcianki,
ni, bez urazy, dla panny regentki,
ten dzban, dostojni wy sędziowie obaj,
dzban ten, powiadam, rozbił mi ów chłystek!
ADAM
MARTA
RUPRECHT
ADAM
Przyjdzie dziś jeszcze i na ciebie kolej.
Czy to pan pisarz zaprotokołował?
JASNOTKA
ADAM
A teraz nam tu, zacna pani Marto,
o całym zajściu opowiedzcie, proszę.
MARTA
ADAM
MARTA
ADAM
MARTA
W łóżku już ległam i chcę lampkę skręcić,
gdy raptem w dole, w córki mej komorze
jakiś słyszę wrzask i głosy męskie,
jakby do domu wtargnął bisurmanin22.
Zrywam się tedy, w dół po schodach zbiegam,
a tu drzwi gwałtem wyważone widzę
i ktoś tam, słyszę, w izbie klnie okrutnie;
za czym do izby wchodzę, świecę, patrzę,
i naraz... naraz, co widzę, mój sędzio?
Dzban widzę, dzban mój rozbity na szczątki,
co w każdym kącie leżą rozrzucone;
dziewczyna szlocha, załamuje ręce,
a on, ten smyk tam, prycha jak szalony!
ADAM
MARTA
ADAM
MARTA
jakby sto rąk urosło jednej chwili,
każda zaś w pazur, jak u sępa, zbrojna.
Tak ja do niego: jakim, pytam, prawem
i czego, pytam, w noc tak późną szuka,
i jak mi w domu dzbanki śmie rozbijać?!
On zaś, zgadnijcie, co mi na to, proszę,
co mi bezwstydnik, ten łotr odpowiada!
Jeszcze ja kiedyś doczekam tej chwili,
kiedy go kaci rozciągną na kole,
albo już nigdy nie legnę spokojna!
Ktoś inny, mówi, kto tuż przed nim czmychnął,
dzban z gzymsu strącił, ktoś, proszę was, inny!
I jeszcze dziewkę mi ten wałkoń łaje!
ADAM
MARTA
„Ewuniu — mówię, a ona siada —
czy to kto inny — pytam — był?” Zaś ona:
„Święty Józefie — woła — i Maryjo!
Co sobie matka myślą też!” — „Któż zatem?”
„A któż by — mówi — mógł być, matko, inny?”
I święcie mi, że on to był, przysięga.
EWA
Nic nie przysięgłam!
MARTA
EWA
RUPRECHT
ADAM
Bo ci tą pięścią paszczę twoją zatkani!
Nie twoja kolej, potem będziesz gadał!
MARTA
EWA
I choć mi, matko, wstyd i serce boli,
że przeciw wam tak jawnie świadczyć muszę,
ale wam wczoraj nic nie przysięgałam!
ADAM
JASNOTKA
MARTA
Pannę wzywając Świętą i Józefa?
EWA
I na to wam tu teraz wobec sądu
Najświętszą Pannę wzywam i Józefa!
ADAM
tak onieśmielać to poczciwe dziecko!
Skoro się panna tylko zastanowi,
skoro przypomni wszystko, co się stało,
co się, powiadam, stało już i co się,
jeśli nie zezna, jak zeznać powinna,
jeszcze stać może, wnet wam, zobaczycie,
powie to samo, co wam rzekła wczoraj,
a czy przysięgnie, czy też nie, to fraszka,
byle Józefa nie tykać ni Marii.
WALTER
takich rad stronom udzielać dwuznacznych!
MARTA
ta bezwstydnica, dziewka ta ladaczna! —
że to ktoś inny u niej był, nie Ruprecht,
to niech ją!... No, nie powiem, co! Ale
ja wam to mówię, panie sędzio, Marta!
A choć pewności nie mam, czy przysięgła —
że tak mówiła, na to wam przysięgam,
Pannę wzywając Świętą i Józefa!
ADAM
WALTER
ADAM
MARTA
Czyliś mi tego nie mówiła wczoraj?
EWA
ADAM
RUPRECHT
WIT
ADAM
do pisarza:
WALTER
nie wiem, na honor, co myśleć, mój sędzio.
Gdybyście sami byli dzban ten stłukli,
nie moglibyście gorliwiej, zaprawdę,
zwalać podejrzeń wszelakich ze siebie
na tego oto młodzieńca, jak teraz.
Pan pisarz jednak, żywić chcę nadzieję,
do protokołu nie zapisze więcej
prócz zeznań panny o tym, co przed matką
zeznała wczoraj, nic o fakcie samym.
Czy to na pannę teraz świadczyć kolej?
ADAM
lecz jakże łatwo zbłądzić w takich razach!
Któż więc ma świadczyć? Pozwany? Na honor!
Dobre nauki rad przyjmuję zawsze.
WALTER
Proszę przesłuchać go i — skończyć wreszcie!
Ostatnia to w przewodzie waszym sprawa!
ADAM
I gdzież się myśl twa błąka, stary sędzio!
Bogdajże piekło tę pantarkę z pypciem!
Bogdaj na pomór była w Indiach zdechła!
Ciągle mi kluski te na głowie leżą.
WALTER
ADAM
com je — wybaczcie! — miał dać dziś pantarce.
Jeśli mi ścierwo pigułki nie przełknie,
nie wiem, na duszę, co z tego wyniknie.
WALTER
ADAM
RUPRECHT
ADAM
RUPRECHT
ADAM
przeciwko tobie przed sąd wniosła właśnie?
RUPRECHT
ADAM
przeciwko temu sprzeciw wnieść jakowy?
Przyznajesz winę, czy też śmiałbyś może
w żywe nam oczy przeczyć, jak straceniec?
RUPRECHT
A jużci, sędzio! Jużci... ten... gdy łaska...
że ani słówka prawdy tu nie rzekła.
ADAM
dowieść nam tego?
RUPRECHT
ADAM
Prawda się na jaw wyda wnet niechybnie.
WALTER
tak żywo, mój panie sędzio, obchodzi?
ADAM
WALTER
Panie pisarzu, zna pan procedurę?
ADAM
JASNOTKA
ADAM
Nie stoiż osioł ten jak bawół jaki?
Co masz na swoją obronę?
RUPRECHT
ADAM
WALTER
RUPRECHT
WALTER
RUPRECHT
i ciepło było w nockę tę styczniową,
że niczym maj. Tak ci ja: „Tata! — mówię —
pójdę — powiadam — do Ewuni trochę”.
Bom się z nią, wiecie, żenić miał w tym roku.
Dziewka robotna. Dyciem24 ją przy żniwach
widział: robota jej się w rękach pali,
a siano jej jak mysz spod kosy leci!
Wtedym jej: „Chcesz mnie?” — rzekł, a ona na to:
„E, co też — mówi — gęgasz?” Potem zaś: „Tak” — rzekła.
ADAM
„Ja jej — »Chcesz?« rzekłem, a ona »Tak« rzekła”.
RUPRECHT
WALTER
RUPRECHT
„Puśćcie mnie — mówię — tata, do Ewuni.
Jeszcze se trochę u okna pogwarzym”.
Zaś tata do mnie: „Idź — powiada — ale
w komorę Ewki nie wchodź mi, pamiętaj!”
„Nie wejdę — mówię — na zbawienie duszy!”
„No, to goń! — mówi — a w godzinę wracaj!”
ADAM
Czy się już rychło wygęgasz, gęgało?
RUPRECHT
chcę przejść przez kładkę, lecz woda wezbrała,
więc się na sioło wracać muszę. Ano
śpieszże się, myślę, do kroćset, Ruprechcie!
I co sił w nogach śpieszę, gdzie dom Marty.
Aliści patrzę, furta już zamknięta.
Bo dziewka furtę do dziesiątej ino
trzyma otwartą, potem zaś zawiera;
bo jak mnie, wiecie, do tej pory nic ma,
tak już nie przyjdę.
ADAM
RUPRECHT
a kiedym podszedł, gdzie lipy najgęstsze
i ciemno tak jak w katedrze utrechckiej,
posłyszę nagle, jak furtka zaskrzypi!
Ha, myślę, Ewka nie śpi jeszcze widać.
I ucieszony, tam, skąd uszy moje
oną mi wieść przyniosły, ślę swe oczy,
a gdy wracają, łajam je, że ślepe,
i po raz drugi ślę je znów w te pędy,
aby się lepiej rozejrzały wkoło,
a potem znowu klnę je, że oszczerce,
że podżegacze, kusiciele podłe!
I trzeci raz wysyłam je, i myślę,
że skoro teraz spełnią swą powinność,
to mi się chyba gniewne ze łba wydrą
i w jakąś inną pójdą sobie służbę!
Bo czyli wiecie, kogo tam ujrzały?
Ewka to była! Po zapasce poznam!
Lecz oprócz niej ktoś jeszcze.
ADAM
I któż to taki, któż taki, mądralo!
RUPRECHT
ADAM
WALTER
dajcie mu, proszę, spokój już i — milczcie!
RUPRECHT
bo ciemno było, że choć oko wykol,
w noc zaś, wiadomo, wszystkie koty bure.
Lecz — to wam powiem, że pocięgiel25 Lebrecht,
co go onegdaj z wojska wypuścili,
mej dziewce z dawna na pięty nastawał.
Tociem jej w łońską jeszcze mówił jesień:
„Słuchaj, Ewuniu, nie chcę, by mi łotr ten
jak pies tu szwendał się dokoła domu!
Powiedz mu sama: nie dla psa kiełbasa!
Bo inak mówię ci, że jakem Ruprecht,
Wszystkie mu gnaty do szczętu połamię!”
Ona zaś „Odczep się!” fuknęła na mnie
i coś mu rzekła tam ni w pięć, ni w dziewięć,
ni pies, ni wydra. Tak ci sam poszedłem,
łap za kark draba i fora ze dwora!
ADAM
RUPRECHT
ADAM
Wszystko już teraz na wierzch wyjdzie gładko.
Do pisarza:
Czy to pan pisarz zaprotokołował?
JASNOTKA
ADAM
RUPRECHT
O jedenastej — biło właśnie — zdybał,
zaś o dziesiątej odchodziłem zawdy,
nagle, jak piorun, myśl mi do łba strzeli:
Czekaj, Ruprechcie! — myślę — jeszcze pora,
jeszcze ci rogi na łbie nie urosły,
więc sobie ciemię troskliwie obmacaj,
czy ci już kiełków gdzieś tam nie puszczają.
I poprzez furtę chyłkiem się przekradam,
w cisowym krzaczku przycupnę i słucham,
i szept tam taki słyszę, panie sędzio,
i szamotanie, i baraszkowanie,
że mnie samego ciągoty brać jęły!
EWA
MARTA
pokażę zęby, drabie ty, hultaju!
RUPRECHT
Co z tego — myślę — będzie? Czy wesele?
I nimem myśl tę do końca przemyślał,
oni oboje hyc! w dom — i bez księdza!
EWA
ADAM
Nie powołana ty gęgało jedna!
Czekaj do czasu, aż cię nie zawezwę!
WALTER
RUPRECHT
o, teraz mi, panie sędzio Adamie,
jak przed wybuchem krew do łba uderza!
Uf, na serdaku pękł mi guzik! Za czym
rozrywam serdak i „Tchu!” — wołam, potem
idę i prę, i kopię co sił, wreszcie
widząc, że dziewka drzwi zaryglowała,
zaprę się tęgo, buchnę w nie i w oścież —
jak grom wywalam!
ADAM
RUPRECHT
drzwi się rozwarły, dzban bęc! z gzymsu spada
i ktoś mi smyk! przez okno wraz wyskoczy,
żem tylko poły dojrzał wiewające.
ADAM
RliPRECHT
Tu stoi dziewka, więc ją w bok odepchnę,
biegnę do okna, patrzę w dół, a w dole
drab, widzę, wdział się na kół u szpaleru,
skąd się winograd aż po sam dach wspina.
A że mi klamka z drzwi ostała w ręce,
gdym je wywalał, klamka z funt ważąca,
więc go nią z góry w połę rżnę jak z procy,
bom ino poły mógł dosięgnąć jeszcze.
ADAM
RUPRECHT
ADAM
RUPRECHT
ADAM
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
Jakże się łatwo człek przesłyszeć może,
a klamka przecie do szpady podobna!
ADAM
JASNOTKA
ADAM
RUPRECHT
jeno odwrotny koniec klamki.
ADAM
RUPRECHT
taki co prawda jak rękojeść szpady.
ADAM
JASNOTKA
Bądź co bądź broń to była groźna widać.
WALTER
ADAM
Mów dalej, chłopcze!
RUPRECHT
zaś ja od okna już odstąpić chciałem,
nagle tam w dole coś się, słyszę, rucha.
Jeszcześ żyw? — myślę i na okno włażę,
aby mu do cna giczały przetrącić,
aż tu, panowie, gdy się w skok gotuję,
raptem mi, wiecie, garść grubego piachu,
niby grad, w oczy prysnęło kurzawą,
że naraz wszystko: okno, łotr, świat cały,
zdawało mi się — Bóg mnie skarż, gdy kłamię!
w jakiś się bez dna wór wraz ze mną sypią!
ADAM
RUPRECHT
ADAM
RUPRECHT
ADAM
RUPRECHT
z góry wysokiej tak na dziesięć sążni.
Z okna bęc! w izbę walę się jak długi!
Podłogę sobą, myślałem, rozwalę!
Ale na szczęście ni karku, ni krzyża,
ani też innych nie złamałem członków,
tylko żem draba już dosięgnąć nie mógł.
Więc się podnoszę i przecieram oczy,
a ta tu ku mnie podchodzi i: „Boże!
Co ci to — krzyczy — co ci, mój Ruprechcie?”
Więc jak nie machnę nogą! Ano szczęście,
żem jeszcze wówczas, gdzie kopię, nie widział!
ADAM
RUPRECHT
ADAM
RUPRECHT
i: Szkoda — myślę — pięści sobie psować.
Klnę więc i: „Ścierka — wołam do niej — taka!”
I myślę sobie, że to w sam raz dla niej.
Ale mi ślozy26 jej odjęły mowę,
bo gdy do izby weszła pani Marta
i gdy do góry podniosła swą lampkę,
a ona tam jak ten listek dygoce,
że, żal się Boże! — ona, co tak śmiele
patrzała zawdy w świat — tak myślę sobie:
Ślepym, bom ślepy, wola widać boska!
I byłbym sobie gały wyrwał z oczu,
aby tam nimi już, kto chce, grał w gałki.
EWA
ADAM
RUPRECHT
ADAM
RUPRECHT
że z strasznym krzykiem wpadła pani Marta,
przyszedł Ralf sąsiad i sąsiad Jan przyszedł,
i kuma Zofia, i kuma Ludwina,
przyszły parobki, dziewki, psy i koty.
Istna komedia, mówię wam, a Marta
tej się tam dziewki: „Kto dzban — pyta — rozbił?”
Ona zaś, wiecie, mówi, żem ja rozbił.
I nie tak znowu ze wszystkim zełgała,
bo też po prawdzie ja ten dzban rozbiłem,
co z nim do studni po wodę chodziła;
pocięgiel Lebrecht zaś ma dziurę we łbie.
ADAM
MARTA
pytacie, na to? Ano, że jak kuna
ta się tu jego mowa chyłkiem wkrada
i dusi prawdę, jak gdaczącą kokosz!
Za kół jąć winien, kto miłuje prawo,
by żywcem ubić tę przeklętą stworę!
ADAM
MARTA
Do Ewy:
Gadaj!
ADAM
WALTER
ADAM
Nie stoiż to w kodeksie titulo
quarto czy quinto27, że gdy dzban lub czy ja
wiem co tam jeszcze rozbiją młokosi,
nie mogą matkom własne świadczyć córy?
WALTER
jak ciasto w dzieży, pomieszały razem.
Nie świadczy jeszcze panna, lecz oświadcza.
Czy zaś i za kim świadczyć będzie mogła,
to z oświadczenia wyniknie dopiero.
ADAM
Lecz, co bądź powie, wiary dać nie możem.
WALTER
Do Ewy:
ADAM
język mi przysechł. — Małgoś!
SCENA VIII
DZIEWKA wchodzi. Ci sami.
ADAM
DZIEWKA
Wychodzi.
ADAM
pozwolić raczy?
WALTER
ADAM
lub mozelskiego? Do woli usłużę.
WALTER
skłonił się. Dziewka przynosi wodę i odchodzi.
SCENA IX
Ci sami bez Dziewki.
ADAM
to sprawa się do ugody nadaje.
WALTER
Mogą się ludzie rozsądni ugadzać,
lecz jak wy chcecie sprawić tu ugodę,
kiedy rzecz cała w powikłaniu jeszcze?
Wielką bym chęć miał od was to usłyszeć.
Jakże więc, proszę, chcecie począć sobie?
Macież już sąd o sprawie?
ADAM
Jeśli, gdzie mądrość kodeksu zawodzi,
wolno na pomoc filozofię wezwać,
to pewnie Lebrecht...
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
Lebrecht czy Ruprecht? Sądem swoim, widzę,
tak w rzecz sięgacie jak ręką w wór z grochem.
ADAM
WALTER
ADAM
Mnie by, na honor, wszystko było jedno,
gdyby dzban obaj łotrzykowie zbili.
WALTER
wskazując na Ewę:
ADAM
jeśli z niej prawdę wydobyć zdołacie. —
Protokół gotów?
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
co mi też na niej zapisać wypadnie.
ADAM
WALTER
ADAM
Bogu i światu oddaj, słyszysz, serce,
troszeczkę prawdy, prawdy okruszynę!
Pomyśl, żeś oto przed sąd Boga przyszła
i żeś sędziego swego nie powinna
zasmucać, duszko, pustą paplaniną
o tym, co zbędne i zbyteczne zgoła.
Lecz tyś rozsądna, wiesz, co sędzia znaczy,
i że każdemu on się przydać może.
Jeśli więc powiesz, że to Lebrecht — dobrze;
powiesz, że Ruprecht — też dobrze, me dziecię...
Czy tak, czy owak, jakem człek honoru,
wszystko się stanie podług życzeń twoich.
Gdy jednak zechcesz pleść nam o kimś trzecim
i niepotrzebne przytaczać nazwiska,
to strzeż się, dziecię! Więcej ci nie powiem.
Wszak w Hajsum, Ewuś, nikt ci wiary nie da
i nikt, do kata, w Niderlandach całych!
Pomyśl, że ściany nie będą świadczyły...
I on też się obroni, ale wówczas —
twego Ruprechta wszyscy wezmą diabli.
WALTER
paplanin tych czczych — ni przypiął, ni przyłatał.
ADAM
nie zrozumiała?
WALTER
Za długo już na stolcu tym siedzicie!
ADAM
Lecz choć niejasno może się tłumaczę
panom z Utrechtu, z ludkiem tym rzecz inna.
O zakład, panie, że panna wie dobrze,
czego chcę od niej.
MARTA
Gadaj mi zaraz!
EWA
MARTA
RUPRECHT
kiedy sumienie nas za gardło ściska.
ADAM
MARTA
EWA
MARTA
Jezus! No, proszę, jakby dziewką była!
Czy to Pan Jezus był?
ADAM
Do kroćset! — mówię. Dajcież pannie pokój!
Któż widział! Dziewka! Tfy, barania głowa!
Tak — to nic z tego! Niechże się namyśli!
RUPRECHT
ADAH
RUPRECHT
ADAM
RUPRECHT
Rychło wam ona mnie przypomni sobie.
MARTA
Czterdzieści dziewięć lat uczciwie żyłam
i chętnie bym pięćdziesięciu dożyła.
Na trzeci luty urodziny moje,
dziś zasię pierwszy. Spraw się zatem krótko:
Kto to był? Powiedz!
ADAM
MARTA
Pamiętaj dziewce dzielnego dać męża!
Gdyby zaś ścierką stała się nierządną,
idź do grabarza i zapłać trzy grosze,
aby mnie na grzbiet znów położył w trumnie,
bo się tam chyba w grobie mym przewrócę”.
ADAM
MARTA
jak każe czwarte przykazanie boże,
i matkę, Ewuś, poczcić, jak należy,
mów ino dalej, żeś do swej komory
szewca wpuściła lub kogoś innego,
Ironicznie:
a tylko o nim milcz, o narzeczonym!
RUPRECHT
Już go wam sam do Utrechtu poniosę.
Niechbym go też i rozbił nareszcie!
EWA
żeś nie rzekł: „Tak, to ja ten dzban rozbiłem”.
Wstydź się, Ruprechcie, wstydź, żeś mi w tej sprawie
zaufać nie chciał aże do ostatka.
Czyżem ci ręki na zgodę nie dała,
gdyś mnie zapytał: „Chcesz mnie, Ewuś?” Powiedz
Myślisz, żeś nie wart szewca-kuternogi?
A choćbyś nawet przez dziurkę od klucza
ujrzał nas razem pijących ze dzbana,
jeszcześ ty sobie pomyśleć był winien:
„Ewka uczciwa, musi wyjść z honorem,
jeśli nie na tym, to na tamtym świecie,
gdy do nowego zmartwychwstaniem życia”.
RUPRECHT
W to jeno wierzę, co namacam ręką.
EWA
czemużbym — o, niech śmiercią zginę wieczną,
jeślibym zaraz tobie jedynemu
mej tajemnicy nie zwierzyła! Ale
czemuż przy dziewkach, parobkach, sąsiadach?
A nużby mi zataić to wypadło? —
Czemużbym, powiedz, czemużbym nie miała,
pewna twej wiary, rzec, żeś ty był u mnie?
Czemuż nie miałam, mów, na Boga, czemu?
RUPRECHT
gdy sobie kuny oszczędzisz pokutnej.
EWA
wart, żebym sobie oszczędziła kuny
i jednym słówkiem swoją cześć zbawiła,
zaś ciebie w wieczną pogrążyła zgubę!
WALTER
Więc to nie Ruprecht?
EWA
Nie on, gdy sam ma taką wolę! Dotąd
dla niegom jeno rzecz tę zatajała.
Nie Ruprecht, panie, rozbił dzban gliniany!
Wierzcie mu, wierzcie, gdy się sam wypiera!
MARTA
EWA
Kłamstwo to było, com wam rzekła wczoraj!
MARTA
Stawia dzban na podłodze.
EWA
WALTER
groźnie:
ADAM
Za drzwi przeklęte babsko to! — I czemuż,
czemużby Ruprecht miał to być koniecznie?
Czyście z płonącą przy tym świeczką stali?
Wszak panna sama wie najlepiej o tym.
Ha, szelmą będę, jeśli to nie Lebrecht!
MARTA
ADAM
EWA
Jak śmiecie twierdzić, że Lebrecht?
WALTER
Cóż za zuchwalstwo! Jestże mi to respekt,
któryś jest sędzi swojemu powinna?
EWA
stawał przed sądem jak skazaniec jaki!
Wie ci on dobrze, kto był u mnie wczoraj.
Zwracając się do sędziego:
Czyście Lebrechta wczoraj nie wysłali
z atestem do tej komisji w Utrechcie,
co to rekruta po kraju wybiera?
Jakże więc śmiecie mówić, że to Lebrecht,
gdy wam wiadomo, że Lebrecht w Utrechcie?
ADAM
Nie Lebrecht ani ten tam... A ty czego?
RUPRECHT
że w tej tu sprawie dziewka nie łże, zda się,
bom sam Lebrechta spotkał wczoraj, wiecie,
jak do Utrechtu szedł o ósmej z rana.
Jeśli się tedy w drodze gdzieś do miasta
na furkę jaką ano nie wgramołił,
to nijak chyba z kulasami swymi
tu na dziesiątą przykusztykać nie mógł.
ADAM
niegorzej w jednym niż w dwóch chodzi butach.
Bogdajem ciało miał bez szwów i szczelin,
jeżeli kundel wielkości barana,
by mu nadążyć, kłusem gnać nie musi!
WALTER
do Ewy:
ADAM
tego wam panna na pewno nie powie.
WALTER
ADAM
Ot, dziecko prawie, ledwie bierzmowane.
Tacy już oni: w noc przez palce patrzą,
lecz w dzień przed sędzią wszystkiego się wyprze.
WALTER
względni, mój sędzio, gdy o pannę idzie.
ADAM
z ojcem jej szczera mnie wiązała przyjaźń.
Chcecież więc, panie, łaskę dziś okazać,
nie czyńmy więcej nad powinność naszą
i córce jego odejść stąd pozwólmy.
WALTER
zbadać rzecz całą aż po sedno samo. —
Śmiało, me dziecię! Powiedz, kto dzban rozbił!
Nie masz tu pewnie pośród nas nikogo,
kto by ci błędu twego nie przebaczył.
EWA
Zwolnijcie mnie, gdy łaska, od tych świadczeń,
a źle nie sądźcie o tym mym wahaniu.
Niebios to widać już zrządzenie takie,
które mi usta w tej sprawie zamyka.
Że dzban to nie Ruprecht rozbił, na to,
skoro ode mnie tego zażądacie,
choćby przed świętym przysięgnę ołtarzem.
Wszelako owo zdarzenie wczorajsze
do mnie z wszystkimi należy szczegóły29.
Dla tej więc jednej nici swojej, która
nieszczęsnym trafem w osnowę się wplata,
nie może matka przędzy żądać całej.
Kto rozbił dzban, wyjawić wam nie mogę.
Musiałabym tajemnic tknąć, co nie są
moją własnością, z dzbanem zaś wspólności
nie mają żadnej. Prędzej to czy później
zawierzę matce. Ale mnie tu ona
przed trybunałem pytać nie ma prawa.
ADAM
Panna wie dobrze, jak się wziąć do rzeczy.
Jeśli przed sądem złożyć chce przysięgę,
to skarga matki tym samym upada
I z punktu prawa rzecz jest przesądzona.
WALTER
MARTA
jeśli wam żadnej tutaj odpowiedzi
na one brednie w tej chwili nie znajdę,
to wierzcie, panie, że mi z gniewu chyba
nagły paralusz30 język w kół zamienił.
Zdarza się nieraz, że człek zatracony,
by w oczach świata cześć odzyskać swoją,
śmie krzywoprzysiąc przed sądem; lecz żeby
krzywo przed świętym przysięgać ołtarzem
po to, by wrychle stanąć pod pręgierzem,
o tym się świat dziś po raz pierwszy dowie.
Gdybyż się choć jakoćkolwiek stwierdzić dało,
że to nie Ruprecht, lecz ktoś inny wczoraj
do jej dziewczyńskiej wtargnął wieczór izby,
gdyby, powiadam, było to możliwe,
tobym tu, wierzcie mi, dostojny panie,
ani przez chwilkę nie zwlekała dłużej,
lecz bym jej wraz na urządzenie pierwsze
przede drzwi stołek postawiła, mówiąc:
„Idź, moje dziecię, w świat — świat jest szeroki
Ani mu grosza czynszu nie zapłacisz,
a że masz po mnie długi włos w dziedzictwie,
więc się, gdy przyjdzie pora, obwieś na nim!”
WALTER
MARTA
nie tylko przez nią, co mi tej posługi
odmawia, dowieść, że nikt inny, jeno
Ruprecht dzban rozbił, więc mnie ta jej skorość,
żeby wszystkiego tutaj się wyprzysiąc,
na inny jeszcze domysł naprowadza;
trzeba wam bowiem, wasza miłość, wiedzieć,
że ten tu Ruprecht, do branki31 należny,
za dni miał parę przysięgę w Utrechcie
składać na sztandar. A wszak wam wiadomo,
jak chwacko nasza młódź spod znaków zmyka.
Owóż przypuśćmy, że jej tak rzekł wczoraj:
„Co myślisz, Ewuś? Świat wielki — uchodźmy!
Masz przecie klucze do skrzyń i sąsieków”.
Ona zaś jeszcze trochę się wahała...
To wszystko inne, gdym ich tam spłoszyła —
u niego z zemsty, u niej zaś z miłości —
tak prawie stać się mogło, jak się stało!
RUPRECHT
Ja bym do skrzyń miał i sąsieków!...
WALTER
EWA
WALTER
Gdzież dowód, że go Ruprecht rozbił właśnie?
MARTA
że właśnie Ruprecht rozbił dzban, zaś potem
w domu rzecz całą zbadam jeszcze do cna.
Przeciw każdemu, które tu rzekł, słówku,
jeden wam język na świadectwo stawię.
Rząd bym ich cały była tu przywiodła,
gdybym przewidzieć lub choć przeczuć mogła,
że mi dziewczyna swojego odmówi...
Lecz dość mi będzie, gdy tu jego ciotkę,
panią Brygidę, do sądu wezwiecie:
zbije go ona w punkcie najgłówniejszym,
bo oto wczoraj wpół do jedenastej —
zanim więc jeszcze, hultaj, dzban mój rozbił —
na schadzce z Ewą go spotkała w sadzie.
Jak więc tę bajkę przezeń zmajstrowaną
jeden jej język od stóp aż do głowy
przetnie na dwoje, wielebni sędziowie,
o tym się sami rychło przekonacie.
RUPRECHT
WIT
EWA
RUPRECHT
MARTA
nimeś więc jeszcze, jakeś nam tu bujał,
znienacka, chłystku, wpadł i drzwi wyważył.
Na żywej ich przydybała rozmowie,
coś jej tam szeptał, to znów karesował32
i znowu szarpał, tak właśnie, jak gdyby
chciał ją koniecznie do czegoś namówić.
ADAM
do siebie:
WALTER
RUPRECHT
Łże wam, panowie! Łże, ni źdźbła w tym prawdy!
ADAM
Dzbany, wiadomo, bije, kto ucieka.
Panie pisarzu, wy po panią Brydzię!
WIT
Teraz ci wszystkie kości już połamię!
RUPRECHT
WIT
A czemuś mi nie wspomniał o tym,
żeś się z tą dziewką wpół do jedenastej
gził wczoraj w sadzie?
RUPRECHT
Boć to, do kroć piorunów, łgarstwo, tata!
Jeżeli ciotka Brydzia wam przyświadczy,
to mnie powieście choćby i z nią razem!
WIT
Strzeż się, powiadam, ty i dziewka twoja!
Bo choć się w sądzie wykręcacie sianem,
pod jednym snadź się ukrywacie korcem!
Jakaś sromotna w tym się tai sprawka,
o której ona wie, lecz mówić nie chce,
żeby pręgierza ci oszczędzić.
RUPRECHT
WIT
Czemuś je wczoraj spakował wieczorem?
RUPRECHT
WIT
i spodnie też — w węzełek taki właśnie,
jak go wędrowiec zwykł na grzbiet zarzucać,
gdy w drogę się wybiera. Powiedz, czemu?
RUPRECHT
Czyżby, do kroć, i tata?...
WIT
Więc do Utrechtu ci tak spieszno było?
A dwa dni temu jeszcze nie wiedziałeś,
czy za dni pięć, czy sześć ci iść wypadnie!
WALTER
WIT
bom doma wówczas był, gdy dzban się rozbił.
Ani o żadnym innym przedsięwzięciu,
co by mi syna w podejrzenie wdało,
choćbym rozważał okoliczność wszelką,
nicem, Bóg świadkiem, nic nie wymiarkował.
O niewinności jego przekonany
przyszedłem tutaj, żeby spór załatwić
i narzeczeństwo jego rozwiązawszy
zażądać zwrotu srebrnego łańcuszka
i medalionu, com go tej tu dziewce
łońskiej jesieni dał przy zrękowinach.
Zaś gdy mi teraz, za siwego włosa,
o zdradzie przyszło i dezercji słyszeć,
to rzecz to dla mnie, jako dla was — nowa.
Ano, gdy tak, to niech mu czart łeb skręci!
WALTER
ADAM
Sprawa przeciąga się; a wasza miłość
registraturę przejrzeć ma i kasy.
Któraż to, panie pisarzu, godzina?
JASNOTKA
ADAM
JASNOTKA
WALTER
ADAM
Patrzy na zegarek.
Tak. Na honor!
Cóż więc rozkaże wasza miłość?
WALTER
ADAM
WALTER
Myślę, że sprawę wieść należy dalej.
ADAM
Inaczej sam bym, jakem człek honoru,
z waszej miłości ukontentowaniem
jutro rzecz całą skończył o dziewiątej.
WALTER
ADAM
panie pisarzu, wysłać woźnych, niech mi
panią Brygidę zaraz tu zawezwą!
WALTER
by nam drogiego zaoszczędzić czasu.
Jasnotka odchodzi.
SCENA X
Ci sami bez Jasnotki. Potem kilka DZIEWEK.
ADAM
powstając
WALTER
ADAM
też wasza miłość, by przez ten czas strony,
zanim się pani Brygida tu zjawi...
WALTER
ADAM
WALTER
do siebie:
Głośno:
Wiecie co, mój sędzio,
O kubek wina proszę was.
ADAM
Jakżem szczęśliwy! Hej tam, Małgoś!
Dziewka wchodzi.
DZIEWKA
ADAM
Francuskim może? — Za drzwi, tam, do sieni!
Czy reńskim?
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
do Małgosi:
Na dwór! — A tu masz klucze, idź!
WALTER
ADAM
A także masła świeżo ubitego
przynieś osełkę, limburskiego sera
i wędzonego półgęska z Pomorza!
WALTER
nie róbcie sobie ambarasu tyle.
ADAM
do stron:
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
nim pani Brydzia... Jeśli wola?
WALTER
Czy jednak warto? Wszak niedługo
potrwa to, żeby panią Brydzię
odnaleźć we wsi?
ADAM
Dziś dzień gajowy, wasza miłość, u nas,
więc wszystkie baby poszły w las chrust zbierać.
Być tedy może, że...
RUPRECHT
WALTER
RUPRECHT
WALTER
Więc przyjdzie. Sędzio, każcie podać wina!
ADAM
do siebie:
WALTER
nic oprócz suchej kromki chleba z solą!
ADAM
do siebie:
Głośno:
Co, suchą kromkę? Z solą? Ależ...
WALTER
ADAM
Wszak ser do wina smak zaprawia.
WALTER
Kawałek sera, nic ponadto jednak!
ADAM
Skromnie tu u nas, wasza miłość, skromnie,
ubogo, jak to mówią, lecz chędogo.
Dziewka wychodzi.
Oto i cały zysk nasz, wasza miłość,
nas, okrzyczanych starych kawalerów,
że czym się inni skąpo, frasobliwie
z żoną i dziećmi dzielić co dzień muszą,
my, jak się z zacnym zdarzy spotkać druhem
możem się raczyć w pełni.
WALTER
A skąd ta rana, mój sędzio, na głowie?
Istna to dziura!
ADAM
WALTER
Upadliście? I kiedyż to? Czy wczoraj?
ADAM
o wpół do szóstej, gdym wychodził z łóżka,
dziś się potknąłem.
WALTER
ADAM
bo szczerze mówiąc, o samego siebie.
O węgieł pieca głową uderzyłem,
choć do tej pory odgadnąć nie umiem,
czemu i jak?
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
Obie Dziewki wchodzą z winem itd., nakrywają i znowu wychodzą.
WALTER
ADAM
co mi tu czoło rozkrwawił, a potem,
wstecz się od pieca odbiwszy, na ziemię,
gdzie sobie jeszcze potylicę stłukłem.
Nalewa.
Czy wolno?
WALTER
bierze szklankę.
Gdybyście mieli małżonkę, musiałbym
Bóg wie co myśleć.
ADAM
WALTER
Twarz, widzę, macie pokiereszowaną
tędy i siędy.
ADAM
śmieje się.
nie są to ślady pazurków kobiecych.
WALTER
ADAM
ciągle się śmieje.
co mi go wczoraj u pieca złożono,
by przez noc przysechł. Wasze, panie, zdrowie!
Piją.
WALTER
którą w tak dziwny straciliście sposób,
byłaby chociaż rany wam zakryła.
ADAM
Z tego tłustego tu można?
WALTER
Limburski, co?
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
obie peruki straciliście na raz?
ADAM
a żem zapodział gdzieś swe okulary,
więc tak głęboko nos wetknąłem w akta,
że od płomyka świecy jasnym ogniem
zajęła się peruka. Płomień z nieba
na moją grzeszną, myślę, spada głowę,
więc w lot ją chwytam i precz ją chcę cisnąć,
lecz nimem taśmę rozsupłał na karku,
Już jak Sodoma płonie i Gomora.
Ledwiem tych włosów uratował troje.
WALTER
ADAM
WALTER
Pewnie i Lebrecht szpetnie musiał runąć,
jeśli nam prawdę ten tam frant powiedział?
ADAM
Pije.
WALTER
sprawa się dzisiaj rozwikłać nie dała,
to wy tu przecie, chociażby po ranie,
łatwo złoczyńcę wyśledzić zdołacie.
Pije.
Nirsztajn33?
ADAM
WALTER
ADAM
z waszej miłości. Mam go wprost z Nirsztajnu.
WALTER
w samej tłoczni.
Adam znowu nalewa.
Hej tam, pani Marto!
A czy wysoko jest to okno wasze?
MARTA
WALTER
MARTA
tuż nad piwnicą, dziewięć stóp nad ziemią,
wszelako całe ono budowanie mądre
do skoku zda się niesposobne wcale,
bo na dwie stopy zaledwie od ściany
winograd tęgie wypuszcza konary
skroś poprzez szpaler i pnie się po ścianie
tak, że mi jeszcze okno w krąg oplata.
Przez gąszcz tę nawet dzik zjuszony, myślę,
nie byłby mocen przedrzeć się kielcami.
ADAM
Nalewa sobie.
WALTER
ADAM
Pije.
WALTER
do Ruprechta:
ADAM
chce nalać.
WALTER
gestem odmawia.
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
ADAM
WALTER
z niechęcią:
ADAM
Nalewa.
WALTER
do Ruprechta:
ADAM
Trzy — cały wszechświat; trójcę sobie chwalę.
Z trzeciej szklanicy wypijamy słońca,
a z dalszych cały firmament niebieski.
WALTER
Ty tam, Ruprechcie, ciebie pytam!
ADAM
Ileż to razy — czy usłyszysz wreszcie? —
tegoś tam kozła ciągnął ofiarnego?
Patrzcie, do kroćset, alboż on wie, ile!
Czyś już zapomniał?
RUPRECHT
ADAM
WALTER
RUPRECHT
ADAM
Pije.
WALTER
A wiesz, że zabić mogłeś go tą klamką?
RUPRECHT
bo gdyby teraz trupem tutaj leżał,
mógłbym rzec do was: patrzcie, że nie łgałem.
ADAM
Nalewa.
WALTER
RUPRECHT
Bo jakże mogłem, wasza miłość, w mroku.
ADAM
RUPRECHT
ale mi szatan piaskiem je zasypał!
ADAM
mrucząc:
tak swe bawole wybałuszył oczy? —
Zdrowie wszystkiego, co wam miłe, panie!
WALTER
Piją.
ADAM
Nalewa.
WALTER
panie sędzio, a więc któż, powiedzcie,
kto prócz Ruprechta jeszcze tam zachodzi?
ADAM
Wszelako rzadko, nader rzadko bywam;
kto więc zachodzi, powiedzieć nie umiem.
WALTER
nie mielibyście odwiedzać czasami?
ADAM
WALTER
wy z panem sędzią na złej stopie, skoro
wcale już do was nie zachodzi pono?
MARTA
jeszcze mi kum niezgorzej, myślę, życzy.
Co prawda jednak, żebym go zbyt często
gościem u siebie widzieć miała, tego
nijak kumowi przychwalić nie mogę.
Wszakże to z dziewięć już tygodni będzie,
jak mnie on po raz ostatni nawiedził,
i to tak tylko mimochodem prawie.
WALTER
MARTA
Przyszedł o siemię prosić goździkowe
i pierwiosnkowe.
WALTER
kiedy na folwark idzie?
MARTA
zajrzy mi czasem, wiecie, do okienka,
powie „Dzień dobry” mnie i córce mojej,
a potem dalej rusza sobie w drogę.
WALTER
do siebie:
Pije.
Bo mi się tak zdawało,
że gdy niekiedy z pomocy tej panny
w swych gospodarskich korzystacie sprawach,
to i do matki jej zajdziecie czasem,
choćby z wdzięczności.
ADAM
WALTER
gdy zachoruje które na dziedzińcu.
Wszak jeszcze dziś wam radziła w tej mierze.
MARTA
Właśnie przedwczoraj przysłał jej pantarkę,
co, ino patrzeć, zdechłaby niechybnie.
Jedną to już mu z pypcia wyleczyła,
a i tą także knedelkiem uleczy.
Z podzięką jednak pan kum jeszcze nie był.
WALTER
zmieszany:
Nalejcie, proszę, trąćmy się raz jeszcze!
ADAM
Nalewa.
WALTER
prędzej czy później przyjdzie do was, Marto.
MARTA
jakim się wy tu, panowie, raczycie —
miał ci go nieraz i mój mąż nieboszczyk,
co był burgrabią zamku, w swej piwnicy —
gdybym przed kumem postawić go mogła,
jużci, że wtedy byłoby inaczej.
Lecz tak, to czym bym go dziś, wdowa biedna,
do domu swojego zwabić mogła?
WALTER
SCENA XI
JASNOTKA, PANI BRYGIDA z peruką w ręku. DZIEWKI.
Ci sami.
JASNOTKA
WALTER
JASNOTKA
WALTER
Sprzątnąć to, dziewki!
Dziewki z szklankami itp. wychodzą.
ADAM
podczas tego
Ukręć mi, proszę, pigułkę, jak trzeba!
Jeśli ukręcisz, to dziś wieczór jeszcze
zajrzę tam do was na porcję karasiów.
Niechże mi teraz, ścierwo, całą przełknie
albo niech zdycha, gdy mu w gardle stanie!
WALTER
spostrzega perukę.
pani Brygida?
JASNOTKA
WALTER
JASNOTKA
WALTER
JASNOTKA
WALTER
JASNOTKA
polecić raczy, aby ją wybadał,
a niezawodnie i, czyja peruka,
i wszystko inne rychło na jaw wyjdzie.
WALTER
lecz gdzie ją pani Brygida znalazła?
JASNOTKA
u pani Marty, niby gniazdko ptasie
w winogradowych uczepione splotach,
tuż pod okienkiem panieńskiej komory.
MARTA
WALTER
porozumiewawczo
jeśli mi macie coś do zawierzenia,
to na cześć sądu, mój panie, was proszę:
bądźcie tak dobrzy i powiedzcie zaraz.
ADAM
WALTER
ADAM
Chwyta perukę.
WALTER
ADAM
Tam do pioruna! Wszakże to ta sama,
Com tydzień temu dał ją Ruprechtowi,
by ją do majstra zaniósł do Utrechtu.
RUPRECHT
WALTER
JASNOTKA
ADAM
Czym ci, hultaju, nie dał tej peruki,
gdyś tydzień temu ruszał do Utrechtu,
żebyś mi zaniósł ją do perukarza?
RUPRECHT
ADAM
czemuś, gałganie, peruki nie odniósł?
Czemuś nie odniósł jej, jak przykazałem,
majstrowi Mączce do warsztatu?
RUPRECHT
A dyć ubijcie mnie, pioruny z nieba!
Przecie mu ją odniosłem do warsztatu
i sam ją majster wziął ode mnie!
ADAM
A teraz ona tutaj, na szpalerze
u pani Marty wisi? Czekaj, hyclu!
Już mi ty teraz nie ujdziesz, wałkoniu!
Zamach się w tym lub Bóg wie co kryje.
Czy wasza miłość zezwoli, bym zaraz
przesłuchiwanie tej pani rozpoczął?
WALTER
ADAM
młokos się ten do miasta, wasza miłość,
z wołami ojca swojego wybierał,
przyszedł tu do mnie na urząd i pyta:
„Macie tam jakie sprawunki w miasteczku,
mój panie sędzio?” Więc ja: „Synu — mówię —
chcesz być tak grzecznym, to mi tę perukę
zanieś do miasta i daj ją uwłosić”.
Ale nie rzekłem mu: Skryj ją u siebie,
a potem się w nią przebierz i na winnym
u pani Marty zawieś ją szpalerze!
BRYGIDA
Ruprecht to jednak, zdaje mi się, nie był.
Bo kiedym wczoraj szła na folwark wieczór
do swojej stryjki, co to w ciężkim, wiecie,
zległa połogu, słyszę nagle w sadzie,
jak tam dziewczyna szeptem kogoś łaje,
jakby jej strach i wściekłość głos dławiły:
„Tfy — mówi — tfy! A wstydźcie się, nikczemny!
Co tu robicie? Precz! Zawołam matkę!”
Tak właśnie, jakby Hiszpanie wtargnęli!
Za czym ja: „Ewo! — przez płot wołam — Ewo!
Co ci tam?” — pytam, a tu wszystko ścicha.
„Co się tam dzieje!” — pytam. „A cóż?” — mówi.
„Czyli to Ruprecht?” — „Tak — mówi — tak, Ruprecht”.
I „Idźcie — mówi — idźcie już!” Odchodzę
i myślę sobie: Nawarzysz se piwa!
Czulą się oni tak, jak inni czubią.
MARTA
RUPRECHT
WALTER
BRYGIDA
kiedy z folwarku od stryjki wracałam,
gdy wtem z alei obok sadu Marty
jakiś drab łysy smyrgnie wam tuż przy mnie
z jednym kopytem, za nim zaś smród leci
jak dym ze smoły i siarki, i sierści.
„Wszelki duch!” — krzyknę przerażona, po czym
obrócę się... i jeszcze wam, na duszę,
łysinę dojrzę, panowie, jak znika
i przez aleję, niby próchno, świeci.
RUPRECHT
MARTA
RUPRECHT
JASNOTKA
BRYGIDA
Wiem, com widziała i zwąchała nosem.
WALTER
zniecierpliwiony
lecz czarta w sądzie podawać nie można.
Możecie zeznać o kim innym — proszę,
takim nas jednak sprawcą tu nie raczcie.
JASNOTKA
WALTER
BRYGIDA
pan pisarz świadkiem.
WALTER
JASNOTKA
WALTER
JASNOTKA
racz, wasza miłość, wysłuchać do końca.
Bo że to diabeł był, nie twierdzę wcale,
lecz ta z kopytem sprawa i z łysiną
tak się ma, panie, w samej rzeczy. — Dalej!
BRYGIDA
Co się tam wczoraj zdarzyło u Marty,
zaraz, by dzbanka wyśledzić rozgrotucę,
co mnie tam nocą spotkał przy szpalerze,
na ono wracam miejsce, kędy pomknął,
i ślad, panowie, znajduję na śniegu.
Ślad wam znajduję, i jaki ślad, proszę!
Oto po prawej równy, gładki, ostry,
zarys zwyczajnej widzę stopy ludzkiej,
zasię po lewej grube i niekształtne,
i niczym bryła, mówię wam, ogromne
znajduję w śniegu kopycisko końskie.
WALTER
gniewnie
WIT
BRYGIDA
Tam, u szpaleru, kędy smyrgnął właśnie,
krąg widzę duży, w śniegu wybabrany,
tak jakby świnia w nim się wytarzała,
a dalej stamtąd dwie stopy przy sobie,
końską i ludzką, znów końską i ludzką,
biegnące sadem gdzieś na koniec świata.
ADAM
Do Ruprechta:
w diabelskiej larwie35?
RUPRECHT
JASNOTKA
BRYGIDA
myśliwy, kiedy na trop jego wpadnie,
jak ja znalazłszy one ślady. Za czym
do wielmożności tu pana pisarza,
co właśnie ku mnie szedł wysłany przez was:
„Dajcie — powiadam — spokój waszej sesji!
Rozgromcy dzbanka i tak nic znajdziecie,
bo już on sobie w piekle teraz siedzi.
Oto tu ślady, którymi pomykał”.
WALTER
do pisarza:
JASNOTKA
WALTER
JASNOTKA
lecz praeter propter36 jak kopyto końskie.
ADAM.
Rzecz ta niezwykle zda mi się poważną.
Wiele już dzieł bezbożnych napisano,
w których się Bogu odmawia istnienia,
lecz żeby diabeł nie miał istnieć, tego
żaden dotychczas, ile wiem, ateusz
nie udowodnił jeszcze nieodparcie.
Niniejszy tedy casus37 szczególniejszej
wydaje mi się godnym być rozwagi.
Nim więc konkluzję poweźmiem w tej sprawie,
wnoszę, abyśmy u synodu w Hadze
zasięgli zdania, czyli sąd ma prawo
przyjąć, że dzban ten sam Belzebub rozbił.
WALTER
Do pisarza:
A cóż pan pisarz o tej sprawie myśli?
JASNOTKA
by wydać wyrok, niepotrzebny zgoła.
Za pozwoleniem! Wy tam, pani Brydziu,
kończcie opowieść swą, a sprawa, mniemam,
ze związku faktów sama się wyłuska.
BRYGIDA
pójdźmy za tropem tym, aby dojrzeć — mówię —
dokąd też czart mógł czmychnąć”. — „Dobrze — mówi —
niezły — powiada — pomysł, pani Brydziu,
niezbyt też — mówi — okolimy, jeśli
w dom się obrócim sędziego Adama”.
WALTER
BRYGIDA
znajdujem miejsce, gdzie czart dymiąc siarką
na mnie się natknął; koło, wiecie, takie,
jak gdy pies trwożnie na bok ustępuje,
kiedy prychając kot usiędzie przed nim.
WALTER
BRYGIDA
została po nim pamiątka pod drzewem
taka, że aż się wzdrygnęłam.
WALTER
i jakaż znów pamiątka?
ADAM
do siebie:
JASNOTKA
WALTER
BRYGIDA
Jak to pan pisarz przewidzieli właśnie.
WALTER
BRYGIDA
na łan sędziego, wzdłuż karpiego stawu,
potem ścieżyną na przełaj przez cmentarz
prosto do pana sędziego Adama.
WALTER
ADAM
BRYGIDA
RUPRECHT
BRYGIDA
ale tu zaszedł, klnę się na uczciwość!
Ślady za domem wiodą aż do progu.
ADAM
BRYGIDA
WALTER
JASNOTKA
przed domem śladów, wasza miłość, nie ma.
BRYGIDA
ADAM
jeżeli łotr nie zakpił sobie z prawa.
O, na uczciwość! Tak, teraz rozumiem,
skąd ten przebrzydły smród w registraturze.
Gdyby się teraz, o czym już nie wątpię,
rachunki moje znalazły w nieładzie,
to za nic, za nic, na honor, nie ręczę.
WALTER
Do siebie:
Hm, nie pomnę, czy to lewa,
czy prawa była. Jedna z nóg na pewno. —
Panie sędzio, proszę, jeżeli łaska,
o tabakierkę.
ADAM
WALTER
Tę, co tam leży.
ADAM
WALTER
Jasnotka podaje.
ADAM
Do pisarza:
Dajcie.
WALTER
ADAM
WALTER
Jasnotka znowu usiadł.
A jestże tu we wsi, panowie, ktoś taki,
kto by miał nogi nieco skoślawione?
JASNOTKA
WALTER
do Jasnotki:
I któż to taki?
JASNOTKA
pana sędziego o to spytać raczy.
WALTER
ADAM
Dziesięć lat siedzę na urzędzie w Hajsum,
lecz nikt tu krzywo, ile wiem, nie chodzi.
WALTER
do Jasnotki:
MARTA
Cóż je pod stół chowacie tak skwapliwie?
Myślałby kto, że wyście szli tym śladem.
WALTER
ADAM
A to czy końska noga?
Pokazuje lewą nogę.
WALTER
Szeptem do sędziego:
Natychmiast, proszę, sesję tę zakończcie!
ADAM
na bale mógłby chodzić i tańcować!
MARTA
ADAM
WALTER
BRYGIDA
skrupuł w tym wszystkim — ten świąteczny stroik.
WALTER
BRYGIDA
Kto kiedy widział czarta w takim stroju?
Wieża to bardziej spiętrzona i łojem
ociekająca niż ta, co na głowie
katedralnego piętrzy się dziekana,
gdy na ambonę wynijdzie38 w Utrechcie.
ADAM
jaka tam w piekle, pani Brydziu, moda.
Mówią, że diabeł własne nosi włosy,
lecz tu na ziemi, mam tę mocną wiarę,
hultaj perukę wdziewa, by tym łatwiej
między dostojne wśliznąć się persony.
WALTER
na oczach ludu wygnać z trybunału!
Powaga sądu chroni was jedynie.
Zakończcie sesję!
ADAM
WALTER
ADAM
zgubić perukę pośród winogradu?
WALTER
jako Sodoma i Gomora, wczoraj.
JASNOTKA
wczoraj wieczorem w niej się okociła!
ADAM
nie bądźcie, proszę, zbyt rychli w swym sądzie
Wszakże o cześć mą idzie lub dyshonor!
Póki dziewczyna milczy, nie wiem zgoła,
jakim mnie prawem możecie obwiniać.
Tu na sędziowskim siedzę stolcu w Hajsum
i na stół kładę tę perukę oto.
Kto by śmiał twierdzić, że należy do mnie,
przed główny sąd go pozywam w Utrechcie!
JASNOTKA
jakby na waszym urosła ciemieniu!
Wkłada mu ją na głową.
ADAM
JASNOTKA
ADAM
a co dopiero na mą głowę! Proszę!
Przegląda się w lustrze.
RUPRECHT
WALTER
MARTA
WALTER
czy ja mam skończyć?
ADAM
RUPRECHT
do Ewy:
WALTER
WIT
ADAM
dojadę, bestio ty jedna!
RUPRECHT
WIT
WALTER
RUPRECHT
Już mi ty piaskiem nie zasypiesz oczu!
WALTER
by wydać wyrok?
ADAM
Wyrok bez zwłoki gotów jestem wydać.
WALTER
ADAM
Wiadomym przeto wszystkim wobec czynię,
że winowajcą jest ten łotr tam, Ruprecht.
WALTER
ADAM
na kunę40 za to gardło mu zasądzam,
a że się nadto wobec sędzi swego
śmiał w nieprzystojny zachowywać sposób,
przeto go wtrącam w loch zakratowany
na okres, który później się oznaczy.
EWA
RUPRECHT
EWA
WALTER
Cicho, nie trapcie się! — Czyście gotowi?
ADAM
niech zań zapłaci albo nie!
WALTER
Tak więc nareszcie sesja zakończona,
a Ruprecht się do Utrechtu odwoła.
EWA
RUPRECHT
WALTER
RUPRECHT
EWA
Czyście wy, panie, także sędzia? Teraz
wszystko mi jedno, teraz powiem wszystko!
WALTER
EWA
On sam...
WALTER
ni włos nie spadnie z głowy!
EWA
To sędzia rozbił dzban!
RUPRECHT
MARTA
BRYGIDA
EWA
u twojej Ewki wczoraj był w komorze
i na mą cześć nastawał! Taki sędzia!
Chwyćże go teraz i wal, co się wlezie!
WALTER
powstaje.
EWA
Kuna i tak cię, Ruprechcie, nie minie.
Chwyć go za kark i na łeb z trybunału!
ADAM
Ucieka.
RUPRECHT
EWA
ADAM
RUPRECHT
EWA
RUPRECHT
Płaszcz tylko został mi w rękach.
WALTER
RUPRECHT
wali w płaszcz.
skoroś mi z karkiem umknął, nędzny tchórzu!
WALTER
Jeszcze się dziś na tobie wyrok spełni,
jeśli mi zaraz się nie uspokoisz!
WIT
SCENA XII41
Ci sami bez Adama. Wszyscy przechodzą na przód sceny.
RUPRECHT
Jakże sromotnie dziś cię obraziłem!
A jakże, Ewuś, do pioruna, wczoraj!
Serce ty moje, dziewczę moje złote,
czy mi ty jeszcze w życiu swym przebaczysz?
EWA
rzuca się do stóp Waltera.
WALTER
RUPRECHT
EWA
Wiem ci ja dobrze, że ten zaciąg, panie —
sam mi to sędzia w sekrecie powiedział —
do Wschodnich Indii idzie, skąd, wiadomo,
jeden na trzech powraca tylko żywy.
WALTER
EWA
Oto tu list do urzędów z tajemną
o pospolitym ruszeniu instrukcją,
co ją niedawno wydał rząd w tej sprawie.
Widzicie tedy, że wiem wszystko, panie.
WALTER
bierze list i czyta.
Przecież to list fałszywy jest, na honor!
Proszę was, panie pisarzu, powiedzcie,
jestże to owo zarządzenie, które
niedawno wam tu z Utrechtu przysłano?
JASNOTKA
Świstek to lichy, co go sam zmajstrował!
Wszystkie zaciągi werbowane w kraju
rząd do wewnętrznej przeznacza obrony;
do Wschodnich Indii nikt ich słać nie myśli.
EWA
WALTER
EWA
WALTER
że gdyby było tak, jak mówisz, panno,
to ja ci z wojska Ruprechta wykupię.
EWA
powstaje.
Bo tym mi właśnie strapieniem okrutnym
zadręczał serce. Wczoraj w nocy przyszedł
atest mi niby wręczyć dla Ruprechta,
dowodził mi, że atest taki właśnie,
w którym się stwierdza chorobę udaną,
od wszelkiej służby Ruprechta uwolni.
Uczył, zapewniał i do mej komory
wkradł się, by atest, mówił, wygotować,
potem zaś z takim żądaniem bezwstydnym
zwrócił się do mnie, że usta dziewczęce
nigdy by tego powtórzyć nie śmiały.
BRYGIDA
RUPRECHT
Nie myśl o koniu tym z kopytem! Widzisz,
gdyby koń właśnie rozbił dzban w twej izbie,
tyle bym był zazdrosny co i teraz.
Całują się.
WIT
i żyjcie odtąd w zgodzie i miłości!
Na Świątki zasię, da Bóg, ślub, gdy chcecie.
JASNOTKA
u okna
przez oziminę kopytem zadziera,
jakby przed kołem gnał i szubienicą,
i niby miotłą śnieg za sobą zmiata.
WALTER
JASNOTKA
KILKU
jak mu peruka smaga kark jak biczem.
WALTER
I tu go, proszę, sprowadźcie z powrotem!
Nie chcę, by zło ucieczką swą pogorszył.
W urzędowaniu wprawdzie go zawieszam
i wam do dalszych zlecam rozporządzeń
urząd tutejszy sprawować, wszelako
jeśli, jak tuszę, kasy są w porządku,
nie chcę go wcale do dezercji zmuszać.
Idźcie więc, proszę, i tu go przywiedźcie!
Jasnotka wychodzi.
SCENA OSTATNIA
Ci sami bez Jasnotki.
MARTA
siedziby rządu szukać mam w Utrechcie?
WALTER
MARTA
urażona
zaśhy swojego nie miał znaleźć prawa?
WALTER
sesje zaś w każdy wtorek są i piątek.
MARTA
Wszyscy wychodzą.
WARIANT43 SCENA XII
Ci sami — bez Adama. Wszyscy przesuwają się ku przodowi sceny.
RUPRECHT
Jakże sromotnie dziś cię obraziłem,
a jakże, aj, do kroć piorunów, wczoraj!
Czy mi ty w życiu swym przebaczysz kiedy?
Serce ty moje, dziewczę moje złote!
EWA
RUPRECHT
Własną bym pięścią teraz się wygrzmocił!
Wiesz co, Ewuniu? Słuchaj, me kochanie:
zaciśnij w kułak piąstkę swą, do kata,
i luń mnie w gębę, jak się patrzy! Dobrze?
Inak spokoju nigdy już nie zaznam.
EWA
RUPRECHT
Myślałem sobie, że to Lebrecht, za czym
tu, do sędziego, idę, kiep, by przed nim
na krzywdę swą użalić się rzetelnie,
a to on sam był, sędzia zatracony!
Jeszcze na kunę gardło mi zasądza!
WALTER
wyznała była prawdę, jak należy,
zaoszczędziłaby sądowi hańby,
a sobie mniemań o swej czci — dwuznacznych.
RUPRECHT
Sędzią jej był, więc szczędzić go musiała.
Wszelako teraz wszystko dobrze będzie.
EWA
RUPRECHT
Ale czy tak, czy owak było, to już
zatrzymaj, Ewuś, jako chcesz, przy sobie.
Co nam też po tym? Kiedyś mi to, myślę,
sama opowiesz pod bzem, na ławeczce,
kiedy na nieszpór dzwonić będą dzwony.
A teraz chodź już i daj się przebłagać.
WALTER
jeżeli sobie panna Ewa życzy,
żebyśmy w jej niewinność uwierzyli,
to nam tu sprawę o rozbiciu dzbanka
ze szczegółami i w związku opowie.
Jedno jej słówko, tak na wiatr rzucone,
jeszcze w mych oczach sędziego nie wini.
RUPRECHT
Czegóż więc chciało końskie to kopyto?
Toć gdyby dzbanek właśnie koń był rozbił,
tyle bym był zazdrosny co i teraz.
EWA
gdyśmy oboje zgubieni na zawsze?
RUPRECHT
WALTER
RUPRECHT
EWA
pada Walterowi do stóp.
tośmy straceni.
WALTER
RUPRECHT
WALTER
EWA
póki nam jawnie nie udowodnicie,
że macie serce naprawdę tak dobre,
jak wam to z lic i z oczu patrzy.
WALTER
ale choć w duszy wierzę ci, ty wprzódy
dowieść mi musisz, że twoje niewinne.
EWA
WALTER
EWA
by na stu ludzi w każdej wsi na wiosnę
wezwać pod broń dziesięciu co najtęższych.
Wiadomo ano, że Hiszpan nijako
z Niderlandczykiem pogodzić się nie chce
i bicz tyraństwa, w strzępy już porwany,
znowu by na nas chciał ukręcić! Za czym
po wszystkich drogach ciągną wojska mnogie,
aby odeprzeć od wybrzeży naszych
okręty, które wróg nam śle na zgubę,
a pod ten czas ruszenie pospolite
obsadza bramy w opuszczonych miastach.
WALTER
EWA
WALTER
EWA
matula, ojciec, Ruprecht i ja, radząc,
czyli w te Świątki, czy też w Świątki za rok
będzie wesele nasze, a tu nagle
komisja, co to rekruta wybiera,
wejdzie do izby, Ruprechta zapisze
i tym wyrokiem przeokrutnym spór nasz,
kiedy się już ku Świątkom tym przechyla,
rozstrzygnie wraz — Bóg wie, na które Świątki.
WALTER
EWA
WALTER
EWA
WALTER
RUPRECHT
EWA
i mnie też, panie, niech Bóg broni przed tym,
żebym go w takim myślenia sposobie
miała powściągać! Bogu za to dzięki,
że wszyscy my, Niderlandczycy wolni,
jakowąś świętość mamy w piersiach, która
warta jest tego, żeby walczyć o nią!
Niech więc jej każdy własną broni piersią!
Gdyby się nawet miał wręcz spotkać z wrogiem,
jeszcze bym rzekła doń: Idź! I Pan Bóg z tobą!
A cóż bym zasię miała go wstrzymywać
teraz, gdy pono wałów ma w Utrechcie
przed chłopięcymi bronić li psotami?
Lecz nie wiem czemu, kiedy w sadzie naszym —
nie bądźcie wy mi krzywi za to, panie! —
widzę, jak wszystko już pod Świątki kwitnie
i wiosna w krąg różowe puszcza pąki,
nijak od łez powstrzymać się nie mogę.
WALTER
Mów dalej, dziecię.
EWA
matka na urząd ślą mnie do sędziego.
Przychodzę tedy, a sędzia: „Ewuniu,
czemużeś — mówi — taka smutna? Główka
zwisa ci — mówi — ni to konwalijka.
Wiesz dobrze — mówi — że ci z tym do twarzy.
Ruprecht, o zakład, że to Ruprecht” — mówi.
„Pewnie — powiadam — gdy się kogo kocha,
to człek niejedno wycierpieć tu musi”.
A on mi na to: „Biedne — mówi — dziecko!
I cóż byś — mówi — cóż byś dała za to,
Gdybym Ruprechta z wojska ci uwolnił?”
„Aj! — mówię — nie wiem, co bym za to dała!
Lecz jak to zrobić?” — „Głuptasku! — powiada —
pan fizyk44 umie i ja umiem pisać,
wad zaś cielesnych dojrzeć nikt nie zdoła.
Skoro więc Ruprecht przed komisją z takim
stanie atestem, dadzą mu odprawę.
Rzecz — mówi — prosta, ot, jak chleb zjeść z masłem”.
„Tak?” — mówię. „Tak” — powiada. „Ano — mówię —
to dajcie temu, panie sędzio, pokój.
Bo że mi Pan Bóg — mówię — na pociechę
Ruprechta zdrowym stworzył i niekrzywym,
z tym się kryć nie chcę przed komisją wcale,
Widzi On dobrze wady naszych serc i
żaden Go atest fizyka nie zmyli”.
WALTER
EWA
— Niechże więc idzie w swoją drogę, ale...
Com ci powiedzieć chciał? Tych sto guldenów,
co je niedawno Ruprecht odziedziczył,
każ, nim odejdzie, zapisać na siebie”.
„Co? — mówię — sto guldenów? I dlaczego?
Co by też mogło tym guldenom grozić?
Czyż — mówię — dalej pójdzie jak do miasta?”
„Czy pójdzie dalej jak do miasta, pytasz?
Ha, wielki Boże! Bóg wie — mówi — dokąd
iść mu trza będzie! Pójdziesz raz za bębnem —
dobosz, wiadomo, idzie za chorążym,
chorąży znów za kapitanem stąpa,
kapitan zasię w krok za pułkownikiem,
pułkownik znów za generałem kroczy,
generał wreszcie za rozkazem Stanów,
a Stany, aj, niechże mnie kaci porwą,
ciągną myślami daleko, daleko,
i każą w bębny bić, aż skóra pęka!”
WALTER
EWA
Wszak gdy Ruprechtaście zapisywali,
Dokładnieście mu miejsce wyznaczyli”.
„Tak — mówi — miejsce! Słoninka na myszy!
Gdy raz milicję45 będą mieć w Utrechcie,
wtedy się łapka z trzaskiem przymknie z tyłu.
Tych sto guldenów każ zapisać sobie”.
„Lecz, panie sędzio — pytani — czy to pewne?
Czy ich naprawdę wysłać chcą na wojnę?”
„Czy ich naprawdę chcą na wojnę wysłać?
Chcesz mi na wszystko — mówi — przysiąc, Ewuś,
że tajemnicy nie zdradzisz nikomu?”
„Na Boga! — mówię — czemuż, panie sędzio,
czemu tak dziwnie na mnie spoglądacie?
Co to ma znaczyć? Mówcież prawdę całą!”
WALTER
EWA
że ono wojsko do Batawii jedzie,
żeby na królach tamtejszych z Bantamu,
Jawy, Jakatry i Bóg wie skąd zresztą,
zdobywać łupy dla kramarzy w Hadze”.
WALTER
RUPRECHT
WALTER
EWA
WALTER
EWA
A toć sam urząd każe prawdę taić.
WALTER
EWA
alem ja sama na te oczy przecie
widziała list ten, coście go z Utrechtu
do wszystkich w kraju urzędów wysłali.
WALTER
EWA
o pospolitym ruszeniu instrukcją
i o tym, aby ściągać je z siół wszystkich.
WALTER
EWA
WALTER
EWA
by pospolite ruszenie do marca
w najsekretniejszym utrzymywać błędzie,
że się do służby w kraju je przeznacza,
a w marcu żeby przewieźć je do Azji.
WALTER
EWA
Ale mi sędzia list odczytał.
WALTER
EWA
WALTER
Cóż dalej, dziecię?
EWA
Kwiat ludu — mówię — młody do Batawii,
na ową wyspę tam straszliwą, kędy,
gdy okręt się z daleka już przybliża,
jedna część ludzi drugą grzebie w morzu!
Toć to nie pobór — mówię — jest rzetelny,
lecz podstęp jeno, oszukaństwo czyste!
Kraj się z najzdrowszej okrada młodzieży,
by ją za pieprz i muszkat przefrymarczyć!
Podstęp za podstęp! Sprawcież mi więc — mówię
sprawcież, mój sędzio, atest dla Ruprechta,
a ja w podziękę dam wam wszystko za to,
co li godziwie ode mnie zechcecie”.
WALTER
EWA
WALTER
EWA
„Na wdzięczność — mówi — pora jeszcze. Teraz
O atest tylko — mówi — idzie. Kiedyż
Ruprecht ma odejść?” — „W tych dniach” — mówię. „Dobrze,
wybornie — mówi — składa się, dziś bowiem
pan fizyk właśnie przyjść ma do urzędu,
zaraz więc z nim spróbuję sprawę ubić.
Pokąd to — pyta — furtkę masz otwartą?”
„Furtkę, mój sędzio? Czy tę — pytam — w sadzie?
„W sadzie” — powiada. „Furtkę do dziesiątej.
Czemuż pytacie?” — „Czemu? — odpowiada —
boć może atest jeszcze dziś przyniosę”.
„Atest, mój sędzio? aj aj, co wam w głowie?
Sama — powiadam — jutro go odbiorę”.
„Dobrze — powiada — jak chcesz, przyjdź wczas rano,
bo o dziesiątej będę już na nogach”.
WALTER
EWA
i z ciężką troską, com ją kryła w sobie,
próżno w komorze czekam przez dzień cały
i próżno w nocy do dziesiątej czekam.
Z Ruprechta — ani śladu. Gdy więc z wieży
Zegar dziesiątą wybił, schodzę na dół,
by zawrzeć furtkę, aż tu naraz, patrzę,
coś się w ciemnościach od lip ku mnie skrada.
„Tyżeś, Ruprechcie?” — pytam. „Ewuś” — słyszę.
„Kto to? Kto?” — pytam. „Pst, któż by, Ewuniu?”
„Wyście to, panie sędzio?” — „Ja, Adam”.
RUPRECHT
EWA
po czym żarciki stroił sobie, figle,
i w oba mnie policzki szczypał, wreszcie
pyta mnie, wiecie, czy już matka w łóżku?
RUPRECHT
EWA
Czego tak późno tu, mój sędzio, chcecie?”
„Czego, głuptasku — mówi — chcę?” — „Tak — mówię —
i po coście tu o dziesiątej przyszli?”
„Po com tu — mówi — przyszedł o dziesiątej?”
„Puśćcie mi — mówię — rękę! Czego chcecie?”
„Czyś oszalała — powiada — dziewczyno?
Czy — mówi — dziś nie byłaś u mnie z rana
i czyś nie chciała, powiedz sama, żebym
atest ci dla Ruprechta przysposobił?”
„Czym dziś?... A jużci”. — „Więc ci go przynoszę”.
„A toć mówiłam, że sama poń46 przyjdę”.
„Sama? No, proszę. Zmysłyś postradała.
Jutro o piątej jadę — mówi — rano
i sam jej dziś, nie wiedząc, kiedy wrócę,
atest przynoszę, a ona — doprawdy
niewiele braknie, a precz mnie wyrzuci,
jutro chce, mówi, przyjść po atest do mnie!”
„Skoro o piątej wyjeżdżacie — mówię —
to co innego, panie sędzio, ale
dziś rano jeszcze nic wam o tym widać
nie było, panie sędzio, wiadomym”.
„Nie — mówi — widzę, że ci Bóg wziął rozum.
Wszak rozkaz dziś dopiero o dwunastej
przyszedł na urząd”. „Ano tak — powiadam —
to co innego, o tym nie wiedziałam”.
„No, to — powiada — słyszysz teraz”. „Słyszę
i z serca — mówię — za trud wam dziękuję,
mój panie sędzio. Wybaczcie! Gdzie atest?”
WALTER
panie pisarzu?
JASNOTKA
Raczej, że rozkaz przeciwny otrzymał,
by się na krok z urzędu nie wydalał.
Wszak go dziś tutaj wasza miłość rano
zastał w urzędzie.
WALTER
EWA
czyliż ja, panie, mogłam o tym wiedzieć?
WALTER
Gdzie leży atest? — pytasz.
EWA
Po czym dobywa go, lecz: „Słuchaj, Ewuś,
jeszcze mi — mówi — powiedz wprzód, kochanie,
jak się po ojcu ten twój Ruprecht pisze?
Czyli nie Gawron? Ruprecht Gawron?” — „Ruprecht?”
„Tak, Ewuś, Ruprecht. Gawron czy też Dudek?
A może Dudek? Dudek, co? Lub Gawron?”
„Zięba — powiadam. — Zięba zwie się”. — „Zięba?
Do kroćset! — mówi. — Tak, tak, Ruprecht Zięba!
Patrzaj — powiada — Bóg mnie skarż, gdy kłamię.
A to się, wiesz, z nazwiskiem tym kaducznym
język mój dziś w chowankę ze mną bawił”.
„Nie znacież — pytam — nazwiska Ruprechta?”
„Nie — mówi — nie, Ewuniu, jako żywo!”
„Więc go w ateście jeszcze nie ma?” — pytam.
„Nie wiem — i powiada — co ci się dziś stało.
Przecież ci mówię, żem się darmo trudził,
żeby go z swojej pamięci wydobyć,
kiedyśmy z panem fizykiem dziś rano
fabrykowali atest ten w urzędzie”.
„Tak? — mówię — zatem to nie atest żaden,
ale, za waszym pozwoleniem, świstek,
mnie zaś atestu trzeba porządnego!”
„Nie, na mą duszę — mówi — tyś szalona,
wszak atest — mówi — już gotowy prawie,
z pieczęcią już i datą, tylko w środku
miejsca zostało tyle, ile trzeba,
ażeby w nie nazwisko Zięby wpisać.
Zaraz to miejsce inkaustem wypełnię,
a atest będzie według reguł wszelkich
taki, jakiego potrzeba ci właśnie”.
„I gdzież to — pytam — chcecie tak po nocy,
czy pod tą gruszą miejsce to wypełnić?”
„Aj aj — powiada — cielątko ty boże!
Przecie — powiada — światło masz w komorze,
a ja w kieszeni inkaust mam i pióro;
tylko nazwisko w oną dziurę wpisać,
za pół pacierza atest będzie gotów.
Chodźmy!”
RUPRECHT
WALTER
EWA
Czyli myślicie, że gdy matka śpią już,
ja do komory wejdę z wami? Ale!
Nic z tego — mówię — mój sędzio, nie będzie,
przecieście o tym wiedzieć mogli z góry”.
„Ano — powiada — jak chcesz, jak chcesz — mówi. —
Na inny zatem raz odłożym sprawę.
Za pięć, za sześć lub osiem dni powrócę”.
„Chryste! — powiadam — za osiem dopiero,
a Ruprecht za trzy odejść ma do wojska!”
WALTER
EWA
WALTER
EWA
Zaprowadziłam go do swej komory.
MARTA
EWĄ
WALTER
EWA
dziesięć zaś razy klęłam, nimem weszła —
i gdym ostrożnie przymkła drzwi za sobą,
on złożył na stół inkaust, pióro, atest,
przysunął stołek, do pisania niby,
że myślę sobie — siędzie teraz, ale
on ku drzwiom idzie, rygiel w nich zasuwa,
chrząknie raz, drugi, po czym surdut zdziewa
i z wolna z głowy perukę zdejmuje,
a że głowicy drewnianej nie było,
więc ją na dzban zawiesza, com go sobie,
by wyszorować, na gzyms postawiła.
Zdziwiona pytam, co to wszystko znaczy,
a on na stołku obok stołu siada,
za obie ręce chwyta mnie i, wiecie,
patrzy tak na mnie...
MARTA
RUPRECHT
EWA
Ze dwa pacierze patrzył mi tak w oczy.
MARTA
RUPRECHT
EWA
krzyknę na niego, gdy przemówi! wreszcie! —
co sobie — mówię — też myślicie o mnie?”
Po czym go pięścią pchnę, aż się potoczył,
i „Jezu Chryste! — krzyknę — Ruprecht idzie!”
Bom już słyszała, jak do drzwi tam walił.
RUPRECHT
EWA
Zdradzonym!” — woła i chwyta za atest,
inkaust i pióro i ku oknu pędzi.
„Miej rozum! — mówi i okno otwiera —
jutro po atest — mówi — przyjdź na urząd;
lecz powiesz słówko, to go — mówi — wezmę
i w strzępy podrę, a z nim szczęście twoje!”
RUPRECHT
EWA
na stołek — się i na okno gramoli
i patrzy na dół, czy zeskoczyć zdoła,
po czym odwraca się, na gzyms pochyla,
gdzie zapomniana wisiała peruka,
i chwyta ją, i z dzbana ją porywa,
a wraz z nią strąca dzban, dzban leci,
on skacze w dół, a Ruprecht w izbę wpada.
RUPRECHT
EWA
lecz on jak koń przez izbę gna prychając
i pchnie...
RUPRECHT
EWA
RUPRECHT
EWA
WIT
EWA
w oczach mi światła zielone migają,
chwieję się, trzymam się łóżka, gdy naraz
on sam jak długi z okna bęc! upada.
Myślałam se, że żyw już nie powstanie,
więc: „Chryste! — wołam — Zbawicielu świata!”
I skoczę k niemu, i chylę się nad nim,
i tak w ramiona biorę go najczulej,
i: „Co ci? — pytam — co ci to, Ruprechcie?”
Wtem on...
RUPRECHT
EWA
RUPRECHT
EWA
MARTA
RUPRECHT
MARTA
Ją — kopać! Tfy!
EWA
dziwią się, stają i podnoszą lampę,
a widząc dzbanek rozbity na szczątki,
z gniewem do niego, jak do winowajcy.
On zasię stoi, wścieka się i milczy,
potem zaś chce się bronić, ale wtedy
wpadną nań razem Ralf i Jan sąsiedzi,
obaj pozorem winy omamieni,
i ciotka Zofia, i ciotka Ludwina,
Co się na hałas zbiegły do komory,
i wszyscy społem lżą go, nie słuchając.
On zaś się pieni i na wszystko klnie się,
że to nie on, lecz inny ktoś dzban rozbił,
co tu na chwilę przed nim czmychnął z izby.
RUPRECHT
Ktoś inny! Ewuś! mojaś ty!
EWA
matka przede mną stają, blada, wiecie.
że niczym śmierć, zaś wargi jej się trzęsą,
staną przede mną i w boki się wsparłszy:
„Kto to był? — mówią. — Kto?” — pytają, ja zaś:
„Święty Józefie — wołam — i Maryjo!
Co sobie matka myślą też?” A wtedy:
„Po co pytacie? — krzyczą obie ciotki. —
Przecie to Ruprecht, któż by inny zasię?”
I wszyscy w krzyk: „A kłamca! A ladaco!”
Ja nic, panowie, nic, tylko wciąż milczę,
milczę i — kłamię; wiem, że kłamię, ale
milcząco jeno, na to wam przysięgam.
RUPRECHT
MARTA
gdy ją spytałam, czy to Ruprecht.
RUPRECHT
to i po prawdzie też skinęła może.
EWA
RUPRECHT
EWA
MARTA
gdy ciotka Zofia stanęła przed tobą
i zapytała: „Czy nie Ruprecht, Ewo?”
EWA
RUPRECHT
Kiedyś chusteczkę miała w garści, Ewuś,
i gdy w nią, wiesz, siąknęłaś sobie mocniej,
to się i mogło zdać, że troszkę kiwasz.
EWA
MARTA
WALTER
Cóż dalej zatem?
EWA
pierwszą to moją było myślą, panie,
żeby się z wszystkim Ruprechtowi zwierzyć,
bo gdy mu, myślę, powiem, czemum łgała,
to chyba, myślę, będzie łgał wraz ze mną
i powie: Ano, tak, ja dzban rozbiłem.
Tak zaś i atest jeszcze wydostanę.
Ale gdym sobie tak myślała rano,
do izby mojej matka, wiecie, wejdą
z tym oto dzbanem w ręce i w te pędy
do ojca Wita każą mi iść z sobą,
tam zaś Ruprechta przed sąd pozywają.
Darmo go proszę, żeby mnie wysłuchał.
Co się do niego zbliżę, klnie i fuka,
odwraca się i słuchać nie chce.
RUPRECHT
WALTER
do jakich to postępków nieprzystojnych
bezecny podstęp chciał cię doprowadzić.
EWA
WALTER
do żadnej, mówię ci, Batawii zgoła
pospolitacy nasi nie pojadą,
lecz tutaj, tu w Holandii, pozostaną.
EWA
Kłamał już tyle, to i teraz kłamał.
Zaś i ten list pewnikiem też skłamany,
com go na własne uświadczyła oczy,
i sędzia tylko tak — z powietrza czytał.
WALTER
EWA
Jakże możecie wy tak ze mną? Boże!
WALTER
jak brzmiał ów list z Utrechtu? Wszak go znacie.
JASNOTKA
jako krajowa, w kraju pozostanie.
EWA
RUPRECHT
Namyśl się!
EWA
RUPRECHT
EWA
a i to także, żeby nas tak zwodzić.
WALTER
EWA
RUPRECHT
EWA
WALTER
RUPRECHT
siedem lat temu było już coś takie.
WALTER
rząd by cię chyba chciał oszukać, chłopcze.
Ilekroć bowiem wojska słał do Azji,
miał też odwagę rzec im, dokąd jadą.
Pójdziesz, powiadam...
EWA
WALTER
dowiesz się snadnie, że zostajesz w kraju.
EWA
chodźmy już, chodźmy; ostatnie to chwile,
które nam rząd na płakanie zostawia,
już ich nam chyba zatruć nie zechcecie.
WALTER
EWA
WALTER
a teraz boję się, czy nie za rychło.
EWA
WALTER
Dowiodłaś mi, że twoja twarz nie kłamie,
a teraz ja dowiodę ci, że moja
też nie obłudna, chociaż mi inaczej
przyjdzie dać dowód niźli tobie, panno.
Weź tę sakiewkę!
EWA
WALTER
Dwadzieścia w niej guldenów złotych. Starczy,
żebyś Ruprechta wykupiła za nie.
EWA
WALTER
jeśli milicja do Azji pojedzie,
weźmiesz sakiewkę tę ode mnie w darze;
jeśli zaś w kraju, jak rzekłem, zostaje,
to mi za karę brzydkiej swej niewiary
zwrócisz ją, słyszysz, z godziwym procentem
cztery od sta — w terminie wyznaczonym.
EWA
WALTER
EWA
to ta sakiewka, powiadacie, panie,
zostanie naszą, od was darowaną,
a jeśli tu, jak rzekliście, zostanie,
to ja za karę, żem wam nie ufała,
mam te pieniądze zwrócić wam z procentem?
Patrzy na Ruprechta.
Nie, nie, Ruprechcie! Tfy, to fałsz wierutny!
WALTER
EWA
WALTER
EWA
WALTER
EWA
WALTER
Przecie guldeny świeże są, z mennicy.
Patrz, tu oblicze hiszpańskiego króla.
Czy myślisz może, że cię król oszuka?
EWA
Wybaczcie mi! To sędzia...
RUPRECHT
EWA
WALTER
EWA
na którym boże jaśnieje oblicze.
O, że też ja i takich nawet monet
poznać niezdolnam!
WALTER
Teraz cię muszę ucałować. — Wolno?
RUPRECHT
WALTER
RUPRECHT
Na miejskich wałach tam przez rok stać będę,
po roku zasię Ewa będzie moja.
UZUPEŁNIENIE
EWA
z garnuszkiem masła i kukiełką świeżą
i będę go na miejskich szukać wałach,
aż przyjdzie czas, gdy do dom go zabiorę.
WALTER
co jest w milicji krajowej rotmistrzem,
by go do swojej wziął kompanii. Zgoda?
EWA
WALTER
EWA
WALTER
znowu tu do was na Świątki przyjadę,
na weselnego zgłaszając się gościa,
boć Świątków myślę, nie chybicie, prawda?
EWA
WALTER
MARTA
RUPRECHT
MARTA
głupi młokosie. Czyś to ty dzban rozbił?
WALTER
WIT
WALTER
gdzie sędzia też...
JASNOTKA
Od dłuższej chwili stoję tu u okna
i patrzę w świat, a tam, przez oziminę,
zbieg jakiś, widzę, w czarnym mknie ornacie,
jakby przed kołem gnał i szubienicą,
miecąc za sobą śniegiem, aż się kurzy.
WALTER
JASNOTKA
podejść tu raczy.
Wszyscy podchodzą ku oknu.
WALTER
JASNOTKA
dojrzy niechybnie.
RUPRECHT
JASNOTKA
RUPRECHT
Aj, popatrz, Ewuś!
EWA
RUPRECHT
po tym kulawym poznaję go kłusie.
WIT
MARTA
- zasuspendować (daw., z łac.) — zawiesić, czasowo pozbawić urzędnika prawa wykonywania zawodu. [przypis edytorski] ↩
- ab officio (łac.) — z urzędu. [przypis edytorski] ↩
- Demosten a. Demostenes (384–322 p.n.e.) — grecki mówca i polityk, patriota ateński, przeciwny dominacji Filipa Macedońskiego, a potem jego syna Aleksandra, nad państwami-miastami greckimi. Wypowiedź Adama dotyczy opowieści przytaczanej przez Plutarcha, według której Demostenes dał się kiedyś przekupić wysłannikom Aleksandra Macedońskiego i zrezygnował z zagrzewania rodaków do walki przeciw wielkiemu wodzowi, tłumacząc się bólem gardła. [przypis edytorski] ↩
- toczyć okresy (daw.) — wygłaszać zdania. [przypis edytorski] ↩
- zdziej mi kabat, nuże (daw.) — zdejmij mi kabat (tj. podomkę, bluzę), prędko. [przypis edytorski] ↩
- chybać (daw.) — biec. [przypis edytorski] ↩
- roki (daw.) — dzień rozpraw sądowych. [przypis edytorski] ↩
- kuna — pręgierz; sztaba, w którą zakuwano skazańca. [przypis edytorski] ↩
- Karol Piąty, Karol V Habsburg (1500–1558) — cesarz rzymsko-niemiecki i król Hiszpanii (jako Karol I). [przypis edytorski] ↩
- Samuel von Pufendorf (1632–1694) — niem. prawoznawca i historyk, autor dzieł z zakresu teorii i historii prawa. [przypis edytorski] ↩
- raptularz (daw., z łac.) — podręczny notatnik. [przypis edytorski] ↩
- czerep — tu: skorupy rozbitego garnka (w innym znaczeniu: pot. łeb, głowa). [przypis edytorski] ↩
- atest — tu: zaświadczenie. [przypis edytorski] ↩
- fraktura — krój pisma, jedna z odmian łamanego pisma gotyckiego, charakteryzujący się ozdobnością wielkich liter. [przypis edytorski] ↩
- Batawia — dziś: Dżakarta, stolica Indonezji, wówczas główna siedziba holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. [przypis edytorski] ↩
- dziwnieście jakoś roztargnieni (daw.) — jest pan jakoś dziwnie roztragniony. [przypis edytorski] ↩
- pantarka — perliczka, perlica zwyczajna, zwana daw. kurą afrykańską. [przypis edytorski] ↩
- pypeć — stan chorobowy u ptaków, wynikający z braku witamin; zgrubienie na języku, utrudniające ptakowi odżywianie się. [przypis edytorski] ↩
- burgrabia — tu: zarządca zamku, klucznik. [przypis edytorski] ↩
- Państwo Zjednoczone, właśc. Republika Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich — państwo istniejące w latach 1581–1795, jednoczące 7 protestanckich prowincji niderlandzkich, które odrzuciły władzę króla hiszpańskiego i ustanowiły republikę. Swój dobrobyt Republika zawdzięczała w dużym stopniu eksploatowaniu kolonii. W końcu XVIII w. wybuchł konflikt wewnętrzny, interweniowały państwa sąsiednie, odbierając Niderlandom większość kolonii; proklamowano Republikę Batawską, a potem Królestwo Holandii. [przypis edytorski] ↩
- submisja (z łac.) — pokora, poddanie się. [przypis edytorski] ↩
- bisurmanin (daw.) — muzułmanin; tu: dziki najeźdźca. [przypis edytorski] ↩
- zali (daw.) — czy. [przypis edytorski] ↩
- dyciem ją widział (daw., gw.) — przecież ją widziałem. [przypis edytorski] ↩
- pocięgiel — narzędzie szewskie; tu pogardliwie: szewc. [przypis edytorski] ↩
- ślozy (daw.) — łzy. [przypis edytorski] ↩
- titulo quarto czy quinto (łac.) — w pararafie czwartym lub piątym. [przypis edytorski] ↩
- wyrozumialiście (daw.) — jest pan wyrozumiały. [przypis edytorski] ↩
- z wszystkimi szczegóły (daw.) — dziś popr. forma: z wszystkimi szczegółami. [przypis edytorski] ↩
- paralusz (daw.) — paraliż. [przypis edytorski] ↩
- branka — powołanie do wojska, wcielenie do armii. W XIX w. do wojska szło na długie lata kilku chłopców z każdej wsi, wyznaczanych przez losowanie. [przypis edytorski] ↩
- karesować (daw., z fr.) — głaskać, pieścić. [przypis edytorski] ↩
- Nirsztajn, właśc. Nierstein — miejscowość w zach. Niemczech; tu: gatunek wyrabianego tam wina reńskiego. [przypis edytorski] ↩
- openhajm, właśc. Oppenheim — miasto w zach. Niemczech; tu: gatunek wyrabianego tam wina reńskiego. [przypis edytorski] ↩
- larwa (tu daw., z łac.) — maska; przebranie. [przypis edytorski] ↩
- praeter propter (łac.) — coś w rodzaju. [przypis edytorski] ↩
- casus (łac.) — przypadek. [przypis edytorski] ↩
- wynijdzie (daw.) — wyjdzie. [przypis edytorski] ↩
- dowcip (tu daw.) — inteligencja, spryt. [przypis edytorski] ↩
- kuna — pręgierz; żelazne obręcze, w które zakuwano szyję i ręce skazanego. [przypis edytorski] ↩
- SCENA XII — scena ta powstała w dwóch wersjach. Jako pierwsza podana jest wersja krótsza, uznawana za późniejszą, sporządzoną pod wpływem krytyki po prapremierze Rozbitego dzbana. [przypis edytorski] ↩
- Bantamu, dziś Banten — miasto portowe i prowincja w Indonezji, obiekt częstych walk między państwami kolonialnymi. [przypis edytorski] ↩
- WARIANT — druga, dłuższa wersja przedostatniej sceny, uznawana za starszą, pierwotną. [przypis edytorski] ↩
- fizyk — tu: lekarz. [przypis edytorski] ↩
- milicja — tu: straż obywatelska, pospolite ruszenie. [przypis edytorski] ↩
- poń (daw.) — po niego. [przypis edytorski] ↩
- radem (daw.) — jestem zadowolony, cieszę się. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Heinrich von Kleist
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Rozbity dzban · Okładka na podstawie: Andrew_979@Flickr, CC BY 2.0
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: CC-BY-2.0
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: cover
Rozbity dzban · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kleist-rozbity-dzban/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Józef Mirski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.