Loreva
Loreva

Rozdział 18 z 19

Wojny chocimskiej część dziesiąta

Skoro słońce ciemną noc z tego świata zżenie1, 
Znowu dzień, znowu rączy do robót i lenie. 
Spi Osman; tak się chodem wczorajszym utrudzi, 
Niech troje2 wznidzie3 słońca, to go nie obudzi; 
Dałby swe państwo, żeby aż do świata końca 
Jego wstydliwe oko nie widziało słońca. 
Wczora się gniewał na noc, a dziś mu dzień wadzi. 
Któż, jeśli szalonemu sam Bóg nie poradzi? 
Więc już spi4 i nie wyłaź, bohatyrze, z duchny5! 
Niech za cię kończy wojnę Dilawer staruchny, 
Który rano z Hussejmem, Bakcibasza trzecie 
Podskarbi miejsce wziąwszy, w bogatym namiecie6 
Posłów naszych do pierwszej zaprasza rozmowy. 
I gestem, i ukłonem, i miłymi słowy 
Ochotnie ich przyjąwszy (nie wiem jako w sercu), 
Tudzież na złotonitym posadzi kobiercu. 
Tam pomniąc Żorawiński, że u Turków ckliwe 
Na długą mowę uszy, wzajem też chętliwe 
Wyświadczy gotowości do starego miru7; 
Przyda, że jako zawsze łódź błądzi bez stéru, 
Tak i ich monarchia bez gruntownej rady 
Z dawnymi się na swe złe zwadziła sąsiady. 
Na co było cesarza tak daleko wodzić? 
Na co tak wiele krwie lać, tylo ludzi szkodzić? 
«O Wołochy tak stoim, śmiele to rzec mogę, 
Jak ptak o trzecie skrzydło, pies o piątą nogę; 
Póki był wolny naród i do nas się skłaniał, 
Póty go Polak bronił, póty go oganiał. 
Dziś kiedy się sam od nas do was tak odsaczy8, 
Kto z nami nie chce chleba, my z nim i kołaczy9. 
Niechże żyje w niewoli, kto nie chce być wolny! 
Niech i respekt10 ustąpi z nami wiary spolnej!» 
Mało na to Dilawer; prosi tylko nisko, 
Żeby chcieli posłowie swoje stanowisko 
Odmienić i między nim, między Bakcibasze, 
W gotowe się raczyli wprowadzić szałasze. 
Jakoż przyznać to było: z pompy, z fastu11, z stroju, 
Nie mógł mieć bogatszego żaden król pokoju, 
Świetniejszych asystencyj12, jakowe namioty, 
Jakie dla posłów polskich strojono piechoty. 
Zgoła tak wezyr wszędzie traktował Polaki, 
Że znać było przyjaźni nieomylne znaki. 
Stamtąd prosto posłowie szli, kędy on stary 
Pedagog, kapłan, przeto Osmanów13 bez miary 
Kochanek, blady, chudy, krzywy, zgoła trupek, 
Kamyków nawtykawszy na nić, jako słupek 
W miejscu stał, szepcąc one nikczemne pacierze, 
Kiedy go, przy powinnej14 chęci swej ofierze, 
Mile witał pan15 bełzki; ale w odpowiedzi 
Długiej i uprzykrzonej on stary bzdyś16 bredzi, 
Natkawszy w nię fabułek Mahometa swego; 
Wżdy17 na koniec pokoju życzy statecznego; 
Co w nim będzie rozumu, tu wszytek zgromadzi, 
Że Osmana do niego chętnie poprowadzi, 
Stamtąd szli do Raduła na obiad proszeni, 
Po którym się w namiecie18 sam zawarszy z nimi, 
Imieniem wezyrowym i tureckiej rady, 
Nie bez zwykłej rzecz pocznie o pokoju swady: 
A naprzód, żeby termin z tej i z owej strony 
Z obopólnym granicom mógł być zamierzony; 
I wnet zgoda stanęła; żeby spólni na to 
W przyszłe, da Bóg, zjechali komisarze lato. 
Drugie miejsce Kozacy Zaporowscy mieli, 
Że ci tak wyuzdani, zuchwali i śmieli, 
Na każdy rok bez wieści, bez pomsty przypłyną, 
Srogą państwa tureckie pustosząc ruiną. 
Na co mu tak Sobieski: «Wejźry tylko czule 
Zdrowym okiem w samę rzecz, o mądry Radule! 
A ujźrysz, że to wszytko, co się złego dzieje, 
Na waszej ordzie przyschnie19; ci-ć to, ci złodzieje 
Wiedząc, że niekarana będzie ich swawola, 
Coraz wpadną na Wołyń, pustoszą Podola, 
Wsi i miasteczka palą; dla której przyczyny 
Pospólstwo do Kozaków czyni przenosiny, 
Pług kinąwszy20, dla pomsty albo dla zdobyczy 
Co żywo się udaje w Zaporowskie dziczy; 
Wolą krwią niźli potem swej wetować straty, 
Gdy zbędą21 ojców, matek, żon, dzieci i chaty. 
Na co kiedy hetmani naszy czule22 strzegą, 
Czasem zbierając herstów tam z wojskami biegą, 
Czasem przez komisyje, przez grozy, przez dary. 
Lecz skoro na Wołyniu usłyszą Tatary, 
Zgadni23, co by wprzód czynić: czy się ordzie bronić? 
Czy kozacką swawolą, jako mówisz, skromić? 
Druga, niech to Dilawer, niech to wszyscy wiedzą: 
Że też także Kozacy i nad Donem siedzą, 
Którzy Moskwie poddani; częstokroć się naszą 
Przyodziawszy sukienką24, Czarne morze straszą. 
Niejednego z tych u nas o taką swawolą 
Albo ogniem pokarzą, albo palem kolą; 
O co choć tylekroć był Turczyn obesłany 
Od króla, któryż kiedy murza25 był skarany? 
Aże, nie uwijając słów mych bawełnicą26, 
Powiem: tak ten, co kradnie, pachnie szubienicą, 
Jak ten, co przechowuje u siebie kradzieży; 
Jak ten, jak ów, złodziej jest i katu należy. 
W Jassiech-ci to bywała takowa spiżarnia 
Za inszych hospodarów27 albo złodziejarnia 
Raczej, kiedy swą wiarę wywróciwszy nicem28, 
Kradli nas z Tatarami i częstokroć licem29 
Cudze rzeczy wracali; wolą dzisia jawnie 
Wydzierać pod ramieniem Porty, niż ustawnie 
Sprawować30; niech się cesarz nic o nich nie boi, 
Od doroczniego im się haraczu okroi; 
Kiedy nań będą zbijać albo kraść z Tatary, 
My na Kozaków będziem patrzyli przez spary». 
Tu się znacznie afektem hospodar uwiedzie: 
«Więc com wam miał na samym proponować przedzie, 
Trzeba mi wszytkich herstów wydać bez odwłoki, 
Na pomstę Urynowa i mojej Soroki31. 
Już tam Dońców nie było, nie masz na co składać; 
Albo sami musicie za nich odpowiadać!» 
I przysięże, kołpaka sunąwszy na ucho: 
Że się to łyko tym psom nie ma odrzeć sucho: 
Ani wojny dzisiejszej ugasi zapałów, 
Aż więźniami kozackich dadzą pryncypałów32. 
«Niech nie na stronie, ale w mych oczach ci sprawce 
Giną; bo żeście głowę ucięli Brodawce, 
Wszytko mnie wbrew i większe otworzenie żalu: 
Na haku trzeba było zbójcy być i palu!» 
Na końcu miał Sobieski odpowiedź języka: 
«Gdybym to nie od ciebie, ale od młodzika 
Słyszał, mniej bym się temu podobno dziwował. 
Tak-żeś na świecie długo, Radule, wiekował, 
A tego jeszcze nie wiesz, że za obesłaną33 
Wojną wszytkie do razu przyjaźni ustaną? 
Że Urynów Kozacy, że Sorokę znieśli, 
Pytaj się o Soczawę albo Jassy, jeśli 
I tym by folgowali, gdy im bronią prześcia? 
Pewnie, że by ani miast, ani ich przedmieścia 
Dotąd szczętu nie było; pośli34 do Kozłowa, 
Jeżeli35 tam Nuradyn buduje36, a słowa 
Swoje miarkuj inaczej: bowiem z gęby twojéj 
Tak niemądrym wychodzić wierę37 nie przystoi! 
A cóż by świat rzekł o nas, kiedy byśmy głupi 
Kozaków, że ich tyran ze skóry obłupi, 
Wydać mieli niewinnych? Więc takimże mirem38 
Dajcie nam Bernackiego zbójcę z Kantimirem. 
Dajcie Dziambegiereja hana z jego płochém 
Za to, że nas wojuje, tatarskim motłochem. 
Lecz i w tym niech nie błądzi, proszę, twoja głowa; 
Żeby tu dla Soroki, albo Urynowa 
Miał być ścięty Brodawka, co regimentował 
Na tej drodze Kozakom? Ktoś z ciebie żartował! 
Choćby Jassy, jakom rzekł, wywrócił z Soczawą, 
Pewnie by śmierci taką nie zasłużył sprawą! 
Że się podjął hetmanić, miawszy rozum miałki39, 
Że kilkaset człowieka zgubił dla gorzałki, 
Zginął». Tu znowu Raduł w onymże humorze: 
«Cóż było po Żółkiewskim — rzecze — na Cecorze?40 
Co żeście przeciw Turkom słali suplementy41 
Do Austryi i stamtąd ten pożar zajęty 
Przenieśli do swej ziemie, który nie wprzód zgaśnie, 
Aż was sparza? Wam samym zachciało się właśnie. 
Ani darmo na Turki wojny tej nie wleczcie, 
Raczej swej porywczości ranę tak uleczcie 
(Bo nie zaraz lew lęże, gdy się z miejsca ruszy): 
Ponieważ się haraczem brzydzą wasze uszy, 
Więc co rok upominki pewnej wagi złota 
Przed przejasne przez wielkich posłów ślicie42 wrota!» 
Kiedy tak durny43 Raduł ani się zająknie, 
Na on twardy sylogizm44 Żorawiński krząknie, 
Już mu z serca chybki gniew do języka siąga; 
Ale go uważniejszy Sobieski zawściąga: 
«Ani czas, ani miejsce, ani rzecz po temu, 
Afektowi45 się — rzecze — przeciwić głupiemu.» 
Toż sam na on gruby tyr46, skoro kęs47 odpocznie, 
Skromnie Wołoszynowi odpowiedać pocznie. 
«Za twym listem, Radule! Zieliński, a potem 
Myśmy pod wezyrowym stanęli namiotem, 
Żebyśmy się nie zdali płocho48 wzgardzać miru49, 
Z przesłanego Wewelim od ciebie papiéru. 
Którego tym nas większa chwyciła otucha, 
Żeś człowiek chrześcijański, że jednego ducha 
Z nami tchniesz, chocieś ciałem w bisurmańskiej lidze50. 
Lecz nie będzie ryś ze psa nigdy, jako widzę, 
Gdy w tej z nami rozmowie, co poznać z słów dźwięku, 
Nie masz szczerości, bowiem w sicie szukasz sęku51; 
To tu, to owdzie skoczysz i nie pośredniczy, 
Jako miał być animusz52, ale niewolniczy. 
Kiedyć odpowiedamy na twoje zarzuty, 
Choć dosyć nieuważne, uciekasz się ku téj 
Racyjej, którą, jakoś sam powiedział o tem, 
Równo z zdrowiem i swoim kładziemy żywotem, 
I śmiesz nam haracz wspomnieć, chociaż go to cienką 
Niesłusznych upominków obłóczysz sukienką. 
Z nas tej wojny przyczynę kładziesz z Ottomany 
Przez cecorską53 i przez on posiłek zesłany 
Przeciwko Gaboremu od króla polskiego. 
Aniśmy my do Wołoch słali Żółkiewskiego, 
Szkoda nam go tak lekko na oczy wytykać, 
Szkoda, gdy nie masz na co, mój Radule! prztykać. 
To zgrzeszył, że Skindera do Wołoch uprzedził, 
Żeby ten był z pogaństwem Polski nie nawiedził. 
Że przegrał, nie on winien. Przypowieść to stara: 
Jako pismo na śniegu, tak wołoska wiara. 
Że jego głowa wisi z kopiji w Stambole — 
I my byśmy ich łbami mogli natknąć pole; 
Mieliśmy ścierw54 Hussejmów, mieli Karakasza, 
Lecz daleka wspaniałość od dzikości nasza; 
Zwierz dziki się nad człekiem nie pastwi po śmierci; 
Każdy ze lwa zdechłego może naskuść55 sierści56. 
Aleć by nieźle czasem przykąsić ozora. 
Awo57 listy swojego masz antecessora58, 
Awo Rady wołoskiej do naszych hetmanów, 
Żeby z ich karków ciężkich zepchnąć bisurmanów, 
A potem zapomniawszy onej swej szczerości, 
Uciekli z hospodarem, jak mogli, najprościéj! 
Że Zygmunt na Gabora trochę posłał ludzi 
Krewnemu cesarzowi, i to wojnę budzi? 
To nie Rzeczpospolita; z prywatnych dochodów 
Wolno było królowi. Cóż do Siedmigrodów 
Osmanowi? Jeśli się z nami bije o nie, 
Pytam, upomniałże się tego kto Koronie? 
Ale zaraz do wojny, do mordu, do sieczy! 
Posłów, których narodów prawo ubezpieczy, 
Znieważać? Chciejże wiedzieć, że polskiej swobody 
Pełen świat i pierwej przyść do ostatniej szkody 
Zdrowia i fortun naszych gotowiśmy raczéj, 
Niż słuchać upominków, dani i haraczy! 
Wam, wam, Wołosza, takie należą tytuły, 
Których natura jako wielbłądy i muły 
Do ciężarów sprawiła; do tych-eście więcéj 
Sposobni: znakiem w herbie łeb u was bydlęcy, 
Żadnego dźwigać orzeł nie umie ciężaru; 
Niech mu nikt nie przybiera cuglów i kantaru59. 
Jeśli Osman z Zygmuntem chce przyjaźni staréj, 
To się obsyłać mogą wzajemnymi dary. 
Inaczej wszyscy pomrzeć wolimy na łęku60, 
A tak twardego nigdy nie zgryziemy sęku. 
Jednego wolnym głosem pana obieramy, 
I póki żyw, inszego wspominać nie damy! 
Więc i ty, jeśliś mądry, zaniechaj tych fabuł! 
Za tą przestał repliką61 durować62 i Raduł. 
Krótko tylko kilką słów napomni uciętych: 
Żeby więźniów nie wspomnieć na Cecorze wziętych. 
Kto wie, jakoby ich stąd mógł Dilawer cenić? 
Bez tego się wykupić lub mogą zamienić. 
Z tą Raduł do wezyra gdy wraca nowiną, 
Posłowie też do swego namiotu się kiną63, 
I ledwie się rozgoszczą, ledwie za warcaby 
Siędą, ali Weweli z dwoma burkułaby64 
Przyszedszy, w sekrecie ich i prosi, i radzi, 
Ponieważ nigdy złego złym pozbyć nie wadzi, 
Żeby kilku Kozaków, którzy zarobili 
Na gardło, a jeżeli tacy by nie byli 
W obozie i w Kamieńcu, choć Ruś prosta będzie, 
Byle dosyć uczynić Osmanowej zrzędzie65, 
Przywiodszy ściąć kazali przed jego zastępem, 
A to będzie najpierwszym do traktatu wstępem. 
Widzą dobrze posłowie, czego ten frant siągał, 
Że nas przez to widomie66 z Kozaki rozprzągał. 
Takie-li ich za męstwa i podjęte prace, 
Za krew hustem67 wylaną czekać miały płace? 
Taka za wieczną sławę infamia68 darem? 
Więc miasto69 odpowiedzi zbędą go pucharem 
Piwa husiatyńskiego i proszą, żeby te 
Koncepty, nie z wielkiego rozumu dobyte, 
Zachować na podobne sobie błazny raczył, 
Z nimi nic nie wymyślał, nic już nie dziwaczył; 
Jeśli dotąd nie wiedział, niech-że się dziś dowie: 
Że większa w guni70 sława, niźli w złotogłowie. 
Wziął odkosza Weweli i poszedł jak zmyty, 
Postrzegszy, że w lot doszto71 Greka hipokryty72, 
Ani się więcej ważył, przykładem szatana, 
O naszych, który kusić śmiał na puszczy Pana. 
Z czym dziś do Sajdacznego Żorawiński strzeli73: 
Jakim jest przyjacielem Kozakom Weweli. 
Lecz i Raduł w rozliczne przetwarza się wzory, 
Żeby posłów mógł jako przywieść do pokory, 
A gdy miejsca racyje nie miały, to w grozy: 
Że Osmana ani głód, ani żadne mrozy 
Nie ruszą; tak się uparł, przed wszytkimi prawił, 
Że na miejscu sześć niedziel jeszcze będzie trawił; 
Że mu świeże prowadzą wojsko ku pomocy. 
Czym nam chcąc oczy mydlić, wywodzono w nocy, 
Których z wielką prezentą74, z wielką pompą rano 
Imo75 naszych szałasze w obóz wprowadzano. 
Na to wszytko posłowie pokazali figi: 
Dobry kobuz76 na wróble, Ulisses na Frygi77; 
Rano było wstać, kto by chciał ich wywieść w pole, 
Przy tym, czegóż się złota szwajca78 nie dokole? 
Widzą wszytkie te fochy79 i wykręty różne, 
Więc jako beloardy80 stojący narożne, 
I sławę, i swobodę, dwa mający cele, 
Wielkim sercem pogańskie ponoszą fortele. 
Toż wetem wet oddając, przed samym wieczorem 
Powrócił Szembek do nich; ten był autorem 
A co większa i świadkiem żywym, oczywistém, 
Czego zaraz potwierdził podczaszego listem: 
Że król ruszył ze Lwowa, wiodąc wojska tyle, 
Którymi sam wydole ottomańskiej sile; 
Że tygodnia najdalej, po bliskiej równinie 
Niezliczone i orły, i krzyże rozwinie, 
Z czym dziś weszło w nasz obóz sto okrytych znaków81 
Z książęciem Czartoryskim, wybornych junaków. 
W rzeczy samej Sieniawski, skoro Osman minął, 
Dzień się też ku wieczoru jak trzeba nachynął82, 
Przenocowawszy w polu na zmowie z hetmanem, 
Z wielką pompą83 wszedł w obóz prawie z słońcem ranem. 
Łoskot trąb i grzmot kotłów w dalekie się strony 
Odbija, cóż kiedy się ozwą kartaony!84 
Turków, jako podszywał85, jak wlókł przez nich siano, 
Kiedy to naszym posłom przy nich powiedano; 
Postrzeglić oni tego, ale teraz wierzą, 
Gdy ich znacznie ubywa, że się naszy szerzą. 
Tak ci Osman i w polu przegraje86, i doma87, 
I na wiatr poszła jego impreza88 łakoma. 
Dopieroż wezyr widząc, że im idzie daléj 
W las, tym też i drew więcej, ani próżnowali 
Kozacy i conocne odprawują czaty: 
Dziś mu pozagważdżali wielką część armaty. 
Co dzień to wiatr chłodniejszy i przejęte89 sztychy 
Na ich rzadkie teleje90 i wiotche cwelichy91. 
Więc ufając powadze swego majestatu, 
Chciałby też sam z posłami spróbować traktatu. 
Przetoż ich zaprosiwszy, takiej użył mowy: 
«Ilem mógł z relacyjej postrzec Radułowej, 
Dosyć wam kondycyje znośne, dosyć małe 
Podawał; ale wasze serce zatwardziałe 
Ani żadnym dobyte słusznych racyj młotem! 
Będziecie się ich, tuszę92, dopraszali potem, 
Kiedy minie szczodry dzień i dacie za Hryca93, 
Za Waśka, za Iwana, swego królewica. 
Tedy sobie tych kilku psów cenicie drożéj, 
Niźli przyjaźń turecką, co królestwa mnoży, 
Którą cały świat ziemski tak wysoko płaci? 
Jacyście mi mocarze! Jacy potentaci! 
Toście to darmo w pole wywiedli cesarza? 
To wam krzywda, że miasto haraczu podarza94 
Oddawać mu będziecie? Któraż wam odyma 
Jędza piekielna serce niedostępne? Zima? 
Jako wam, tak nam spolna; dochodzą nas słuchy, 
Że wam z nieba polecą baranie kożuchy. 
Spólnego z wami Turcy przymierają głodu, 
Więc ja, jako przyjaciel polskiego narodu, 
Jako człek w chrześcijańskiej urodzony wierze, 
O czym by siła95 mówić, z nieboszczki macierze, 
Radzę, żebyście z swojej złożywszy presumpty96 
Osmanowi wojenne nagrodzili sumpty97, 
I znający go wyższym monarchą na potém, 
Co rok go upominkiem obesłali złotym. 
A jeśli wam się z nami tak podoba zwada, 
Osman się stąd nie ruszy do śród listopada; 
Do Soczawy na zimę, aby pierwszą wiosną 
Przytarł wam kiedy rogów, co tak barzo rosną. 
Wszytkie tymczasem ordy i tatarskie plemię 
I ludzi europskich w wasze ześle ziemie, 
Żeby miał kałauzy98 niemylne z Krakowa, 
Kędy Wisła w Bałtyckim morzu głowę chowa. 
Obaczy się z Poznaniem, nawiedzi i Wilno». 
To mówiąc patrzył w oczy naszym posłom pilno, 
Aza się zmiękczyć dadzą tak srogim impetem99. 
Przydał i to do swego antypastu100 wetem101: 
Że jeśli przy swej dumie i uporze trwają, 
Tą drogą, którą przyszli, niechaj powracają. 
«Doczekam się ja, prawi, co mi serce wróży, 
Gdy na klęczkach będziecie czynili podróży, 
Żebrząc tego pokoju, którym dziś tak śmiele 
Gardzicie!» A tu szłyku102 poprawi na czele. 
Zarydzał103 starzec gniewem; lecz go wskok przygaszał, 
Kiedy pojźrał na posłów, jakby ich przepraszał, 
Że się uniósł afektem, że nad obiecanie, 
Nad prawo, kęs104 surowiej następował na nie. 
Skoro starzec opłonął z gorącości owej, 
Takimi mu pan bełzki replikował słowy: 
«Słusznie, o wielki rządco cesarskiego dworu! 
Do takiego byśmy przyść mieli dyshonoru, 
Gdybyśmy tu, jako ktoś przed tobą się chwali, 
Zwyciężeni kondycyj105 słuchać przyjechali. 
Do których, póki tylko w ręku staje broni, 
Żaden nas gwałt, żaden mus, przyjęcia nie skłoni, 
A dopieroż gdy jeszcze na koniu siedzimy, 
Żadnej jeszcze przyczyny słusznej nie widzimy, 
Żebyśmy się bać mieli, wy tak hardzie kazać106! 
Na kolanach prócz Boga nikomu się płazać107 
Nie umiemy; dopieroż, że tak rzekę śmiele, 
Poganom, którzy jego są nieprzyjaciele. 
Co mówisz o haraczu albo polskiej dani, 
Skoro wszyscy a wszyscy pomrzem wyścinani, 
Skoro w Polszcze mieszkance poosadzasz insze, 
Z nich będziesz robociznę miał i takie czynsze. 
Wiedz i wierz, Dilawerze, nie do listopada, 
Niechaj nas tu do maja wasz Osman wysiada; 
Niech miną listopady, niechaj miną grudnie, 
Choć on tak zmarznie, jak ja, tak on, jak ja schudnie, 
Wolimy na ostatek bijąc się w garść chuchać, 
Aniżeli tych plotek niepotrzebnych słuchać. 
Za dobry byt, którego nam się tu dostało, 
Że na nas w namiecie twoim nie kapało, 
Bóg zapłać! I za insze dotrzymanej wiary 
Dowody; odwdzięczać je będziem z każdej miary, 
Jeśli na wojnie miejsce może być odwdzięce». 
Tu się porwą z kobierca, kiedy ich za ręce 
Chwyci obu Dilawer i na poły z śmiechem: 
«Gorącoście kąpani; byłoby to z grzechem 
W tym was puszczać rosole108 do swoich, a k’ temu 
Moglibyście też złożyć109 cokolwiek staremu; 
Więc siądźmy, a o wszytkim rozmówmy się znowu, 
Zdarzy Bóg, że się zdamy110 ku jednemu słowu». 
Gdy tak spuści Dilawer, Sobieski też skromniéj 
Na razie obiecane podarki przypomni, 
Które tak Osmanowi, jako wszytkim owym 
Zausznikom przyrzekli naszy Osmanowym. 
Bo Turcy, jako żaden na ziemskim padole 
Naród, tak pragną złota; tym ich więcej zdole111 
Każdy, niźli żelazem. I do podobieństwa112, 
Gdyż w najpodlejszych ludzi tkają dostojeństwa. 
Tam wszytkim rzemieślnikom do honoru prędki 
Przystęp; tam szwiec, co wiechciem wyściela napiętki, 
Kuśnierz, krawiec, tkacz, barwierz, wstawszy od warstatu 
Obok siędzie z wezyrem i wschodniemu światu  
Prawa daje z dywanu113. Toż Sobieski prosił, 
Żeby tu nowych rzeczy Dilawer nie wnosił; 
Stare raczej przymierze żeby stwierdzić nowym, 
Przydawszy, co z honorem będzie Osmanowym. 
Więc dwu godzin nie wyszło, jako siedli na tem, 
Kiedy wiecznym on pokój skończyli traktatem, 
Którego tenor114 taki: 
1. Naprzód, co dziś stanie, 
Z tym wielki poseł polski pójdzie niemieszkanie115 
Do Konstantynopola i utwierdzi, co tu 
Uchwalą podczas wojny i szabel łoskotu. 
2. Stanisław Suliszewski z Osmanem pospołu 
Już gońcem tego posła idzie do Stambołu116; 
Wzajemnie czausz117 turecki, człowiek dobrej sławy, 
Dla stwierdzenia tychże pakt idzie do Warszawy. 
3. Komisarze z obu stron będą wysadzeni, 
Ludzie dobrzy, w rozumie, w cnocie doświadczeni, 
Którzy obom narodom granice przyznają, 
Gdzie się w dziczy z ordami naszy uganiają. 
4. Król polski cesarzowi, cesarz także jemu, 
Należytej uwagi monarsze wielkiemu, 
Na dowód nowej chęci, na znak zgody świętej 
Poślą sobie wzajemnie kosztowne prezenty. 
5. Kozacy się też z Dnieprem i z swymi porohy 
Na wieki pożegnają; w tąż118 ordyniec119 płochy 
Zapomni swych do Polski przebiegów120 i szlaków, 
O co Turczyn Tatarów, Lach skarze Kozaków. 
Wody jednak a pola, dziki zwierz i ryby, 
Obom wolne, tak jako stare niosą tryby121. 
6. Polacy ordzie do Jass żołd będą doroczy 
Odsyłać, ale też han powinien ochoczy, 
Kędy tylko potrzeba zawoła z Korony, 
Na wszytkich nieprzyjaciół, na wszystkie iść strony; 
A kędy będą z woli swego pana ciągnąć, 
Niech się nie ważą granic koronnych zasiągnąć. 
7. Wołoskim przywileje Turek wojewodom, 
Lecz zawsze chrześcijanom, obiema narodom 
Przychylnym, dawać będzie; którym też pod władzą 
Zaraz zamek chocimski Polacy oddadzą. 
8. Wszytkim kupcom pas122 wolny. 
Swym niech stoją gruntem 
Stare pakta, a kto się powadzi z Zygmuntem, 
9. Ten zaraz i z Osmanem; tak na stronie obie 
Przyjaciół, z przeciwniki, spólnych czynią sobie. 
10. Kto tego w pierwszym punkcie nie strzyma traktatu, 
Krzywoprzysiężcą będzie i Bogu, i światu! 
Z tym Sobieski, pozornej dopadszy przyczynki, 
Z Władysławem się znosić, co za upominki 
Osmanowi obiecać, do obozu skoczy. 
A już się słońce kryje, już się świat pamroczy123. 
Czekają Turcy świtu obojętną124 myślą, 
Z czym królewic, z czym hetman Sobieskiego przyślą? 
Jeśli tych pakt nie zrucą, o swoim się królu 
Z wojskami dowiedziawszy w pobliższym Podolu? 
Zwłaszcza gdy długo na dzień125 u swoich się bawi, 
Niesłychanego strachu poganów nabawi. 
Jedni go wyglądają, a drudzy pokotem126 
Żorawińskiego w koło obiegli z namiotem, 
Jako psi, kiedy w jatce rzeźnika więc czują, 
Na zapach tylko mięsa pyski oblizują. 
Lecz i Sobieski, skoro o wszytkim się zniesie 
Z swoimi, prawie Turkom przyjedzie na czasie127. 
Którego jąwszy z pola ostępem128 prowadzą, 
Sami konia trzymają, sami z konia zsadzą. 
Wszyscy mu w oczy patrzą, a z jego postaci 
Ten nabędzie nadzieje, drugi ją utraci. 
Aleć też już i naszy na tym roku schyłku 
Zwątpiwszy o Zygmuncie i jego posiłku, 
Ochotnie pozwolili na one warunki. 
Nadto kazał Władysław pewne podarunki 
Oddać na pożegnanie Osmanowi, byle 
Nic od niego. Toż wezyr nie trawiący129 chwile, 
Zbiera insze wezyry, kanclerze i agi130, 
Sam w kosztownym dla większej kaftanie powagi 
Usiędzie na dywanie131, a nad nim do góry 
Świetny ciągną baldekin132 złotokręte sznury; 
Podskarbi wedle niego133 także w złotogłowie, 
Z drugą stronę dla posłów leżało wezgłowie, 
Po których skoro Raduł z kilką przyjdzie begów134, 
Nie zabawią, lecz środkiem janczarskich szeregów 
Stawią się, takąż pompą młodzi swej okryci, 
Z których każdy się upstrzy i uaksamici. 
Toż Dilawer (bo inszym głową tylko kiwać 
Należy i tak jego mowie potakiwać): 
«Niech Bóg zdarzy godzinę naszego zawodu135, 
O waleczni polskiego mężowie narodu! 
Kiedy z niezwyciężoną ottomańską Broną136 
Król, pan wasz najjaśniejszy, przyjaźń powtórzoną 
W oczach naszych zawiera; niech te światy oba 
Szczęśliwa zdejmie miłość, niezmienna ozdoba. 
A co się dzisia rzekło, co się napisało, 
Bodaj w naszych i w waszych sercach wiekowało137! 
Bóg, co dziś świadkiem, niechaj sędzia będzie mściwy 
Nad każdym wiarołomcą: jeśli my, jeśli wy, 
Pogwałcimy przymierze, tylim138 krwie okupem 
Oblane, niech pod nogi temu padnie trupem, 
Którego sprawiedliwy Bóg, co światem rządzi, 
Niewinnym zgwałconego pokoju osądzi. 
Więc gdy zaszły między nas tak ścisłe pobraty139, 
Prosimy do cesarskiej uczestnictwa szaty. 
I nie będzie się lenił pan całego świata, 
Pojźreć wesołym okiem na sług swego brata». 
Krótko przyda pan140 bełzki, że Pan Bóg obłudy 
Między wszytkimi grzechów tego świata cudy 
Najbardziej nienawidzi i takiego sięga, 
Gdy sercem nieprzysięgłym, usty kto przysięga; 
Przywitać i pożegnać cesarza gotowi, 
A zwłaszcza kiedy się tak zda Dilawerowi. 
A ten skoro w surową postać twarz przetworzy 
Do hańskiego kanclerza (ten się upokorzy 
I padnie na kolana) obróci się z mową: 
«Słuchaj, boś po to przyszedł, żebyś wiedział nową 
Pokoju transakcyją141 z polską dziś Koroną, 
I swemu to hanowi odnieś, co wzgardzoną 
Śmiecia i marną płową142 carskiego podstola, 
Żeby wiecznie zapomniał najeżdżać Podola, 
Swoim się zwykłym żołdem kontentował cale143, 
Polaków z Ottomany nie rozprzągał, ale 
Tę gotowość, co to z nią wykrzykacie wiele, 
Nie na sąsiady, chować na nieprzyjaciele. 
Inaczej jak najmniejsza Porty dojdzie skarga, 
Pewnie a pewnie szyją powroza nie starga!» 
Tu Tatarzyn łbem w ziemię uderzywszy, rzecze: 
«Więc żebyśmy nie mieli z Polską żadnej przecze144, 
Miejmyż odtąd granicę spólną: wodę Siną, 
Która przez dzikie pola płynie Ukrainą». 
«Nie masz tu o granicach — rzecze wezyr145 — wzmianki, 
Nie dyskuruj; nie twa rzecz wchodzić ze mną w szranki; 
Lada czego nie wtrącaj, a to czyń, coć każą; 
Będzie czas, gdy wam i te granice pokażą!» 
A zatem rum146 do koni i Turcy, i naszy, 
Jako kiedy kto stado żurawi postraszy. 
Senat naprzód turecki; kto malował ony 
Kamille, Fabiusze, poważne Katony, 
Taki był i tych pozór, tak się pyszno snażą147, 
Że owych wspaniałością do znaku148 wyrażą. 
Po szacie złotorytej rozczosana wiecha149; 
Takiż bonczuk u konia; każdy się uśmiecha, 
Każdy rad pokojowi; kiedy wojna na zły 
Czas padła, pewnie by im te brody oblazły. 
Większa ich połowica wzdycha gdzieś pod kiecą150, 
Skoro ich o traktatach nowiny zalecą. 
Chorych było niemało, co naszemu niebu 
Nie przywykszy, co moment czekali pogrzebu. 
Więc jako przed carskimi stanęli namioty, 
Oddają konie, pełni niezwykłej ochoty, 
I wesołego czoła nikomu nie skąpią. 
Posłowie też tymczasem z swą pompą nastąpią, 
Którzy Turkom jako dwie świecili kozéry151: 
Obom rycerska postać; każdy bohatyry 
Z kroju, z stroju, z humoru, z kształtnej ciała tusze 
Poznał; i zgasły brody na ich animusze! 
Obom puszą152 sobole gładkie aksamity; 
Obom zdobią dostojne czoła czaple kity; 
W prawych ręku złociste buzdygany153 toczą; 
Lewą szable trzymają; tak wspaniało kroczą, 
Żywej młodzi koroną z tyłu osypani, 
I Turcy rozumieli, że oba hetmani. 
Plac był dosyć przestrony, równy i okrągły, 
Który rynkiem154 namioty cesarskie osiągły 
Tak świetne, tak bogate, jakbyś widział kupą 
Sto królewskich pod złotą pałaców skorupą. 
Przestrone galeryje do przechadzek skrytych, 
Więc z antykamerami155 pokoje, a przy tych 
Coś było na kształt sale, z której kabinetów 
Dziesiątek, do prywatnych umyślnie sekretów. 
Nuż skarbiec, gdzie rynsztunki i carskie wsiądzenia; 
Ale stajnie najwięcej oczy do widzenia 
Targały, pełne gładkich i dorodnych koni, 
Na jakowych Neptuna wpośród morskich toni 
Malują, jakowe miał Achilles i śmiały 
Króciciel wschodu156 słońca, dzielne Bucefały. 
Stał meczet jedwabnymi kobiercy157 obity, 
Kędy sto lamp wisiało z blachy srebrolitej, 
Gdzie się wniść okrom158 cara żadną miarą żywą 
Nikomu nie godziło, pałało oliwą. 
Na stronie kortygarda159; za nią niedaleki 
Arsenał; dalej stały kuchnie i apteki. 
Wszędy się jedwab świecił, wszędy śklniło złoto; 
Ani się Osmanowi dziwować, że o to 
Gniewał się niesłychanie, kiedy takie spezy160 
Łożywszy, jako żaba z wiersze161, spadł z imprezy162. 
Przeszło tysiąc namiotów i szop na kształt dworów 
W onym stało ambicie163, rozlicznych kolorów; 
Rzekłbyś, że Wenecyja albo nowa Sparta. 
Brama jedna szeroka, w której zawsze warta 
Ognie kładzie, nakoło malowane płoty; 
Pod nimi gęsto wszytkie leżały piechoty; 
W dziedzińcu jak trzcia164 ludzi, i chorzy, i zdrowi, 
Starzy, młodzi; bo się tak zdało wezyrowi, 
I po wszytkich narodach rozesłał żołnierze, 
Żeby biegli widzieć tych, co z nimi w przymierze 
Wstępują, i weseli z tak niespodziewanéj 
Do swych się brali domów po wojnie odmiany. 
Już Dilawer i jego z nim brodafiasze165 
Stali, będąc gotowi przyjąć posły nasze, 
Właśnie tak jako kiedy oblubieniec nowy 
Do starej na wesoły akt przyjeżdża wdowy. 
Z których nim proch otrzepią, nim otrzęsą piaski, 
w czerwonych aksamitach, srebrne niosąc laski, 
Odźwierni wprzód wychodzą i w tak gęstym ludu 
Rum166 czynią, który się zszedł dla onego cudu. 
Toż i naszy posłowie przez dwie długie sieni 
Stanęli przed Osmanem w namiot wprowadzeni. 
A ten siedzi jak bałwan, jakby sztukę balku 
Złoconego postawił kto na katafalku. 
Dywan naprzód bogaty, na dywanie zatem 
We trzy łokcie wysokim wzniósł się majestatem. 
I tak siedzi, ni ręką, ni nogą nie rucha, 
Ni głową, ani okiem; i chociaż mu mucha 
W nos lezie uprzykrzona, jej się nie ożenie167. 
Właśnie takie stawiają na jarząbki cienie168, 
Albo myśliwiec w pierzu uwędziwszy ćwika, 
Pod nim na głupie ptaki rozjazdu169 pomyka. 
Atoli wżdy orli nos i wyniosłe skroni, 
Oko jasne, gniady włos, rzadko kiedy stroni 
Od serca wspaniałego; te tylko w Osmanie 
Znaki były grzeczności170. Wkoło niego stanie 
Zgraja wróżków, kuglarzów, mataczów, trzebieni171, 
Popów, karłów, których on tak wysoko ceni, 
Że by wolał Babilon, wolał stracić Alep172, 
Niż którego z wałachów173; dlatego jak na lep, 
Każdy się rad174 przymili, każdy przypochlebi 
Cesarzowi; każdy się rzeże, każdy trzebi. 
W tyle mu szabla wisi osadzona w sztuki 
I dwa gotowe w swoich sahajdakach łuki. 
Senat stanął po stronach, rzekłbyś obwinieni, 
I już wszyscy ci ludzie śmierci przysądzeni. 
Łokcie pozakładane, obwisłe ramiona, 
Oczy w ziemi i insze niewoli znamiona. 
Istotna komedyja, gdy Jupiter młody 
Konfunduje przyprawne owych starców brody175. 
A tu wezyr na naszych trochę ręką kinie, 
Żeby długo Osmana nie trzymać w terminie. 
Więc się suną posłowie z swych przyjaciół gronem, 
I niskim go najpierwej uczciwszy pokłonem, 
Skoro drugie wyprawią na dywanie dygi, 
Przytkną do ust złotego kaftana fastrzygi176. 
Co gdy wszyscy Polacy odprawią ogółem, 
Na samym końcu jedzie Weweli z Radułem. 
Potem basza, który stał podle177 Sobieskiego, 
Wziął z rąk jego do cara list Lubomirskiego; 
I podał go drugiemu, dał trzeciemu drugi, 
Aż się wszyscy obeszli, jako rząd był długi. 
Tak więc kota grawają małe dzieci właśnie, 
I tego karzą, w czyich ręku słomka zgaśnie. 
Skoro doszedł wezyra, ukłoni się pięknie, 
A potem gdy na obie kolana uklęknie, 
Włożył go pod wezgłowie, wlazszy na podnóżek, 
Na którym jak pręt siedział on strugany bożek. 
Tenże Żorawińskiemu, nim jął178 mówić, rzecze: 
Że skróci, że swej mowy długo nie przewlecze; 
Pan wojenny, marsowej nawykszy muzyki, 
Nie kocha tych oracyj ani retoryki; 
Rana trąba u niego nad wszelkie koncenty179, 
Cyceronem daruje żaki i studenty180. 
Więc tak pocznie pan bełzki akcentem wspaniałym, 
Że go mógł każdy słyszeć w tamtym cyrku181 całym: 
«Choć stąd, wielki monarcho i niezwyciężony, 
Poznać możesz, cesarzu, animusz wrodzony 
Najjaśniejszego króla a pana naszego, 
Jako kocha182 w przyjaźni domu prześwietnego 
Znacznej krwie ottomańskiej, że śród ognia prawie, 
W łaźni Marsa strasznego i wojennej wrzawie, 
Co się w twych oczu działo, wspomniał na nie, a tu 
Zesłał nas dla spólnego pokoju traktatu, 
Żeby się wżdy183 wrócić mógł między tymi domy 
On stary afekt184, światu całemu wiadomy. 
I, co niechaj Bóg szczęści, a twej mądrej radzie 
Przyznamy, że po srogim z obu stron upadzie, 
Przez okrutne zacnej krwie rycerskiej przelanie, 
Stanęło między nami święte pojednanie. 
Wrócił się wieczny pokój, który z naszej strony, 
Boga bierzem na pomoc, nie będzie gwałcony. 
Więc ufamy, że i ty, jako wielkie dziady 
Sławą chcesz nieśmiertelną zrównać, tak w przykłady 
One wziąwszy, cnoty swej inszego dowodu 
Nie patrząc, tego miru185 polskiemu narodu186 
Dotrzymasz, za co cię Bóg bodaj ubogacił, 
Dał ci miłość sąsiedzką, strach u nieprzyjaciół!» 
Tu przestał Żorawiński i poczeka, aże 
Albo sam co przemówi, albo komu każe. 
Ale ten przed powagą i słowa nie rzecze, 
Tylko żeby wyraził, co go w sercu piecze, 
Wzniosszy piersi do góry westchnie tak szkaradnie, 
Że ledwo z majestatu owego nie spadnie. 
Jakoby rzekł: nie takieć miało być żegnanie, 
Lecz trudno na przedwiecznych losów sarkać zdanie. 
Gdy tak Osman wizerunk czyni swego żalu, 
Dają mu dwa bułaty187 posłowie w blachmalu188 
I kilka strzelby długiej, a to kiedy kładą, 
Taką je Żorawiński przyozdobi swadą: 
«A któż, wielki monarcho! jeszcze nie wie o tem, 
Że bywszy panem świata, obfitujesz złotem; 
My go doma niewiele, w marsowym odmęcie 
Nic nie mamy; rynsztunki dlatego w prezencie 
Niesiemy, którymiśmy Ojczyzny kochanej 
Bronili; niechaj zdarzy Bóg i Pan nad pany 
Żeby-ć po tak szczęśliwym z nami zjednoczeniu 
Służyły, wiekopomną twojemu imieniu 
Dawszy sławę, tu zdobiąc w tryumfalne bobki189, 
Po śmierci złotem pisząc nierychłe nagrobki.» 
Tedy po powtórzonej należytej lidze190 
Wychodzą między one gęste dziwowidze 
Od Osmana posłowie i prosto do koni 
Idą, które na bliskiej czekały ustroni. 
Z nimi oraz Dilawer i z swymi kolegi, 
Przybrawszy w kompanią wezyry i begi; 
I znowu je pod swoje namioty zaprasza, 
Gdzie wszytkie na czas dłuższy zachowane znasza 
Wschodowe specyjały, szorbety i soki, 
Cukry, paszty191, balsamy, czego dwa tłomoki 
Odda posłom; sam potem trunek wody czystej 
Za polskie pije zdrowie z farfury192 złocistej 
Z świeżej ambry193 perfumem. Tak skoro koleją 
Wszyscy w się po puharze wody onej wleją, 
Zacznie drugą194 pan bełzki za cesarskie zdrowie, 
Na co razem klęknęli wszyscy wezyrowie 
(A potem go niedługo zadawili195 sami — 
Wolałby ich kwitować196 z ceremoniami). 
Trzecią wypił Sobieski, jakby wytarł płatem197, 
Za zdrowie wezyrowe i198 z całym senatem. 
Tak kiedy z najbliższego podpijają sztoku199, 
Aż noc w czarnym na niską ziemię padła mroku. 
Idą ci, coraz zimna porywa ich febra, 
Bo mało z nich nie dopił każdy wody cebra. 
Tryumf zatem u Turków po całym obozie; 
Co namiot, wszędy lampa wisi na powrozie, 
A u znaczniejszych, którym dostawało wątku, 
Zwłaszcza u senatorów, było po dziesiątku. 
Ubogi lada sobie natopiwszy skwarczków, 
Kilka trzopów200 przed sobą, kilka palił garczków. 
Obaczywszy Kozacy, którzy się już byli 
Wedle swego zwyczaju na czatę zmówili, 
Dali ognia po trzykroć na ono wesele. 
Czego nie zrozumiawszy, bisurmanów wiele 
Poczęli od tej ściany201 pobierać się w nogi, 
Dokąd od posłów naszych nie zaszły przestrogi. 
Nazajutrz skoro słońce światłem wzeszło nowém 
Z naszymi się w namiocie wezyr Radułowém 
Obaczy i uskarża, że od Turków siła202 
Do nas pouciekało i trudna203 by była 
Szukać ich po obozie; ale żeby więcej 
Tego nie było, ruszyć musicie się prędzej 
Z tego miejsca niźli my; jakoż z dyshonorem 
Cesarskim by to było, gdybyście z taborem 
Wy zostali, my poszli z ziemie naszej własnej; 
Sama rzecz dowód tego ukazuje jasny. 
Padło to posłom w głowę, że ich tak namawia, 
Że ich w drogę przed sobą Dilawer wyprawia; 
A nuż by siły nasze tak nadwerężone 
Obaczywszy, zgwałcili Turcy pakta one? 
Nowinaż to pogaństwu, co w swym interesie204 
Wiarę, cnotę, przysięgę pokładają, że się 
dziś mogą rozgrzeszyć205, mając czas po temu? 
Któż ich skarze? Kto za to co uczyni złemu? 
Tak przywdziawszy opieki Amurates płaszcza, 
Budzyń sobie na wieki od Węgrów przywłaszcza, 
W rzeczy206 dziecię królowej smutnej odprowadza, 
Lecz puszczony do miasta, swoimi osadza. 
I naszy się chcą wymknąć z kondycyjej takiej: 
«Naprzód, długo by Turkom czekać na Polaki; 
Nim się tu konie z Polski, nim się zejdą wozy, 
Wy za Donajowymi będziecie przewozy, 
Abowiem dłuższego się bojąc oblężenia, 
Wszytko to dla207 ścisłości208 zwykłej pożywienia 
Do domuśmy posłali i w miejscu stać poty 
Musimy dla armaty i naszej piechoty, 
Aż ściągną. Druga jest rzecz a godna uwagi, 
Żeby to być bez polskiej nie mogło zniewagi; 
Długi to zwyczaj w prawo obrócił narodom, 
Kto pierwej w polu stanie, posiedź209 idzie do dom. 
Myśmy pole przed wami kilką niedziel wzięli; 
Słuszna210, żebyście się nam, nie my wam umknęli. 
Ale choćbyśmy mieli i wozy, i konie, 
Choćbyśmy położyli ten zwyczaj na stronie, 
Uważ, jako tylemu211 wojsku ciasne przeście 
Przez nasz most; bylibyście pewnie w Bukoreszcie, 
Nim się za most przekolem212». A tu szermem213 prostém 
Wezyr rzecze: «Więc naszym przeprawcie się mostem». 
Naszy zaś: «A gdzież by to mogło być bez zwady, 
Gdyby ciurów swawolnych tak srogie gromady 
Środkiem waszych obozów mieli się prowadzić; 
Najciężej by im począć, jużeż nie poradzić! 
Których przy każdym wozie po kilku się wlecze, 
Rzadko który bez strzelby; wszyscy mają miecze!». 
«Naznaczę ja janczarów, Dilawer odpowie, 
Do mostu pilnowania. I stawił się w słowie, 
Bo nam go zostawili cały, nietykany 
Na wieczną swą ohydę. Na toż budowany 
Z takim kosztem niezmiernym i ludzi ciemięgą214, 
Na toż Turcy swą ziemię mostem z naszą sprzęgą, 
Abyśmy im z ich ziemie, w której na nas groby 
Kopali, ustąpili? Dziwneż ma sposoby 
Bóg do stłumienia pychy swej gliny śmiertelnéj; 
Ale jeżeli kędy, tu, tu był źretelny215. 
Na koniec, żeby czasu w poswarkach nie trawić, 
Kilkadziesiąt namiotów kazali postawić 
Na tamtej Dniestru stronie i o tym znać dadzą, 
Że się naszy ruszają, że się już prowadzą. 
Łacno216 starzec uwierzy, że na wierzbie gruszka, 
Co mu z oczu nie pancerz, lecz patrzy poduszka; 
Choćby też co i myślał, widzi, że zeń217 nasi 
Mają rozumu, że mu zachodzą od spasi218. 
Toż ich prosi do siebie, wesoły na cerze. 
Da im jeden egzemplarz tych pakt, drugi bierze. 
Tam mu Suliszowskiego wybornych słów tonem 
Zalecą, żeby jego raczył być patronem; 
Żeby w nim pierwszy dowód łaski i swej chęci 
Wyświadczył, przez co wszytkich Polaków przynęci, 
I w drodze, i na miejscu, aż z naszej Korony 
Wielki się do prześwietnej poseł stawi Brony219. 
Onymże Dilawera żegnają zawodem220, 
A już wieczór przed sobą noc popycha przodem. 
Już mrok padał, już zgoła zachodziło słońce, 
Więc się tu o wołoskiej jeszcze dziś wędzonce 
Na burce biłohrodzkiej a kutnarskim221 winie 
Przespać, aż znowu Febus222 proporce rozwinie. 
Aleć się im w onę noc jako górze223 spało; 
Ziemia drżała pod nimi, powietrze huczało, 
Gdy się Turcy jak mrówki rozdrażnione snują 
I ochotnie na drogę jutrzejszą gotują. 
Pędzą z pól osły, muły, wielbłądy, bawoły, 
Jezda koń siodła, pieszy łatają postoły224; 
Już namioty zbierają, już ładują wozy, 
I kto nie ma baranów, ubiera się w kozy, 
Bo one złotogłowy, pierza i bonczuki, 
Jeśli kto nie utracił, głęboko tka w juki225. 
Wszędzie pełno niezwykłej ochoty dowodów; 
Wszyscy jako na gody; tylko Osman z godów 
Zwiesił nos, sowę zadął226, siedzi jako wryty. 
I na to-li przyść miały jego propozyty227? 
To-li świata całego potkało monarchę? 
Jako matkę przywita? jako patryjarchę? 
Jako pojźry na Bogu wymierzony kościół? 
Takie i tym podobne żale w sercu rościł228. 
Na koniec trzaśnie palcy229 i pojźry do góry: 
«O wielki i po stwórcy świata tego wtóry! 
Z którego dotąd rzeczy tureckie wyroku, 
Nie daj ziemią przypadać i w wiecznym zgnić mroku, 
Aż się zemszczę, aż utrę na najniższym progu 
Mojego majestatu psom giaurskim rogu!» 
Tak mówi głupi Osman i już w sobie maca 
Sposobu owej pomsty, już pod Chocim wraca; 
Złe mu to wojsko, insze chce zaciągnąć, ślepy, 
Że jako jemiołucha230 robi na się lepy231 
Oną imprezą232, której nim chudzina dopnie, 
W drobny się proch obróci i w popiół roztopnie. 
Bo jej Mufty postrzegszy, janczarom potuszy233 
A ci mu wnet cięciwą podwiązali uszy. 
I nie widział, o co się dziś nieborak swarzył, 
Czym go na bezrok234 wielki Zbaraski obdarzył. 
Mustafa235 za jego trud pochował do skrzynki 
Obiecane dzisiejszym paktem upominki. 
Tak kiedy się na zgubę naszą Osman kasał236, 
Już Tytan swych w Eoi237 dzianetów238 popasał, 
Już się w górę pobierał patrzyć, kiedy w klatki239 
Układali sucharów Turcy niedojadki, 
Mąki, krupy i insze prowianty różne, 
Ci w skórzane samary240, drudzy w wozy próżne, 
Figi, cukry i syte znaszają cybeby241, 
Migdały i rozynki, więdłe wyzy242, żeby 
Jeszcze się mogli ludzie potrzymać przy strawie. 
Koniom bez paszy wielkie działo się bezprawie, 
Które już spasszy wszytkie trawy, siana, słomy, 
Trzciny, strzechy, bo i z tych odzierano domy, 
Samo tylko gałęzie i list jadły suchy, 
A rozmoczone z drzewa ogniłe skaruchy243. 
Kul i prochów ruśnicznych niemały dostatek, 
Że na zamku chocimskim schowano ostatek. 
Toż skoro drogę słońce pokazało rane, 
W przedniej straży pułkami wojska szły przebrane; 
Za nimi Osman z lekka z swym się ruszał dworem; 
Środek się na dwie mili rozciągnął taborem 
Bez wszelkiego porządku, ludzie, bydła, konie; 
Kędy kto chce, tam idzie, tam talagę żonie244; 
Między wozy i między mieszają się kary245, 
W kociszach246, jeżeli kto ranny albo stary. 
Na odwodzie Husseim trzyma straże zadnie247 
Z ludźmi europskimi; lecz i ten szkaradnie 
Z onej wojny niekontent i z Osmanem społem 
Do Stambołu powraca, najmniej nie wesołém: 
Bowiem ten na Polaki, tamten sidła przędzie 
Na Dilawera, który podsiadł go w urzędzie. 
I kiedy się z Szemberkiem jako z pobratymem 
Żegnał, z którym tu razem stanął pod Chocimem: 
«I mnieć jeszcze Bóg poda sposobów tak wiela, 
Potłumiwszy głównego gdy nieprzyjaciela, 
Mogę się narodowi polskiemu przysłużyć.» 
Na marmorze zwykł krzywdę urażony drużyć248. 
Jakoż krótko fortuna Dilawera trzyma, 
Gdy go zrzuci, a znowu weźmie Husseima; 
I jako się wspomniało249, za różaną250 prawie 
Stanął był Zbaraskiemu naszemu w odprawie. 
Kto widział Turki, kiedy pod Chocim przybyli 
Konno, strojno, gromadno; tak się uskromili, 
Przysiągłbyś, że nie oni; rzadkie, kuse znaki251: 
Bo ich padła trzecia część; siła ich kulbaki 
Na grzbiet wziąwszy odarty, niesie chudo, boso; 
Nie widziałeś forg252, piór, kit, jakimi więc proso 
Oganiają, jeżeli wpasą się w nie wróble. 
A drugi się przed szkapą zaprzągał w hołoble253; 
Nie świecą się koszule Mamalukom białe; 
Okopciały zawoje, a narody całe, 
Które pod stem bonczuków254 do nas przychodziły, 
Ledwie że się dziś jednym znakiem nie okryły. 
Zgoła wszytkie ozdoby spadły z nich i krasy, 
A w kwinty się drobniuchne obróciły basy. 
I Osman, skoro puste minie Stepanowce, 
Jako pasterz parszywe zwykł porzucać owce, 
Opasawszy futrzaną po wierzchu deliją255 
Odbiegł wszytkich, jakby rzekł: aż was tu zabiją. 
Więc skoro się poganie w drogę onę puszczą, 
Natychmiast się jesienne obłoki rozpluszczą; 
Co dzień deszcz, śnieg i wiatry ostre niesłychanie; 
Czasem gruda, czasem błot źle zmarzłych łomanie. 
Wszytko bieda, wszytko śmierć na one pieszczochy, 
Że jako Rzym Francuzom, tak onym Wołochy 
Grobem się stały, bowiem sto tysięcy prawie 
Pod Chocimem zostało w Marsowej rozprawie 
A w drodze tyle drugie, prócz luźnych, prócz koni. 
Tak ci cesarz, skoro swych dwie części uroni, 
Powróci do Stambołu, kędy nocnym chyłkiem, 
Wzgardzonym, dla sromoty, wlazł w szaraj256 zatyłkiem. 
Odebrawszy ze strychem257, co gotował komu, 
Pełen żalu i hańby w swym się oparł domu 
I dał pamiętny przykład na wsze świata kręgi, 
Jako Bóg zwykł nagradzać zgwałcone przysięgi. 
Ordy, skoro poczęto zrazu tarkać258 mirem, 
I ci z hanem, i tamci wciąż259 poszli z jassyrem260, 
Prócz opryszków, co na zysk albo swoje szkody 
Z obudwu stron Dniestrowej ukryli się wody; 
Lecz i ci w takie swoje nie utyli łowy, 
Wionęli za drugimi pozbywszy połowy. 
Raduł jeszcze na miejscu z swoją stał Wołoszą, 
Ci ostatki tureckich niedojadków znoszą. 
Tak chłop, kiedy trzysta plag kijmi weźmie w udy, 
Nie w skok się z miejsca porwie, ale jako dudy 
Obwiśnie i trzeba go podnosić pod pachy; 
Właśnie był Raduł taki pospołu z Wałachy261, 
Bo im, co mieli koni i roboczych bydeł, 
Wzięli Turcy, że siedzą jako ptak bez skrzydeł. 
Toż i naszy posłowie, jako pożegnali 
Wezyra, skoro most on w cale262 odebrali, 
Na swe się stanowiska, na swoje tabory 
Obejźrą, gdzie się zwłaczał263 już Władysław chory, 
A po długiej chorobie, ile tyle siły 
Zawziąwszy, że mu jeszcze nogi nie służyły 
(Wielką mu pomoc w zdrowiu te traktaty dały; 
Przynajmniej, że nad głową kule nie świszczały), 
Prawie264 między wojskowej starszyny ramiony, 
W rozbity w pół majdanu265 namiot wprowadzony, 
Gdzie przy wielkim ołtarzu kapłan białostuły 
Jadł ciało Pańskie i krew pił z złotej ampuły, 
Śmierć jego i niewinne wspominając razy, 
Żeby Boże do ludzi pojednał urazy. 
Właśnie mszy świętej słuchał nasz królewic dla téj 
Intencyi, żeby się zaczęte traktaty 
Z chwałą bożą, którą miał w pierwszej zawsze pieczy, 
I z dobrem pospolitej mogły skończyć rzeczy, 
Kiedy oto posłowie, jakoby kto wołu 
Z pługu wyprzągł, po onej transakcyi266 społu 
Staną przed nim z wesołą twarzą i obrotem; 
Tam wszyscy jako między kowadłem a młotem. 
Serce grzeje nadzieja, strach ziębi przejęty267, 
Na którą ich obrócił stronę stwórca święty, 
Czy przymierze? I do dom abszejt268 pożądany? 
Czy w dzień z głodem, w noc ze snem, w dzień i w noc z pogany 
Uprzykrzone zapasy przynieśli im? Ale 
Gdy w tym do mszy skończenia zostają opale269, 
Zwięzłymi Żorawiński wszytko powie słowy 
I odda na papierze on traktat gotowy. 
Jaka tam była radość, jakie były gody270 
Onej naszej z Turkami niespodzianej zgody, 
Wypisać niepodobna! Dopieroż gdy słyszą, 
Ze stąd milę nad Prutem bisurmanie dyszą, 
Że nam mostu odeszli nienaruszonego 
Na Dniestrze, dla przejazdu do domu prędszego, 
Ledwie z wielkiej pociechy nie wyskoczą z skóry, 
Gdyby im kto na czołach zrobił apertury271. 
Tedy naprzód Władysław, przy boku kapłana, 
Ze wszytkim duchowieństwem upadł na kolana. 
Toż hetman, toż starszyzna272, panowie i słudzy, 
Chociaż ledwie dojźreli onej pompy drudzy; 
Kto tylko był w obozie, jako podciął kosą, 
Wszyscy padną na ziemię, gdy głosem wyniosą 
Świętego Ambrożego księża hymn wesoły: 
«Ciebie Boże chwalimy, żeś nieprzyjacioły 
Nasze stłumił i zepchnął z nadzieje zawziętéj, 
Trzykroć błogosławiony, trzykroć Panie święty!» 
Toż psalmy Dawidowe, który dosiadł stolca 
Królewskiego od owiec, że w nos zawlókł kolca 
Osmanowi i musiał z zronionymi pióry 
Z wieczną lecieć sromotą pod swoje Arktury273. 
Śpiewało tam co żywo, choć różnymi głosy, 
Różną notą, wysokie głuszyli niebiosy; 
Wszytkich jakby rozgrzeszył; już skorą nadzieją 
Widzą domy, rodzice, krewne; już łzy leją, 
Wesołego witania skołoźrywe274 znaki, 
Trudy, prace i pot już żegnają trojaki. 
Kto ochoczy, kto rzeźwy, i konni, i pieszy, 
Bieżą pomacać ciepłych tureckich pieleszy275; 
Bieżą on most kosztowny oglądać, co go tu 
Dla ich do domu Turcy stawiali powrotu. 
Skoro po nabożeństwie, wszyscy przed namioty 
Królewica prowadzą, gdzie one hramoty276 
Katerdziej, ban wołoski, do podpisu poda 
Podczaszemu277 i, pierwsza w czym zawisła zgoda, 
Zamek chocimski z ręku Silnickiego bierze, 
I odda burkułabie278, doznanemu w wierze, 
Imieniem Radułowym. Z tym Szołdrski ku Lwowu 
Do Zygmunta pospieszy, który pilen łowu 
Zajęczego; o wojnie, jakoby o wilku 
Żelaznym kto mu bajał; tam powiatów kilku 
Czekając wielkopolskich, z stem tysięcy młodzi 
Sarmackiej siedzi w miejscu; tak ci kiedy wodzi 
Kaczka młode kurczęta, pospolicie bywa, 
Nie masz zgody, bo kury chodzą, kaczka pływa. 
Czy rady, czy odwagi, czy obojga razem 
Nie było, choć mu pod nos ogniem i żelazem 
O kilka mil Nuradyn z swoją ordą kurzy. 
Już ludzi wziął milion, że się nie oburzy 
Tylko na Lwów, tak wiele i tak długo broi; 
Dosyć ma król, że się go we Lwowie nie boi. 
Teraz słysząc Szołdrskiego, kiedy pakta czytał, 
Niekontent i w rzeczy279 się za fordyment280 chwytał: 
«Nie poczekać mnie jeszcze z tymi aparaty281! 
Śmieć beze mnie z Osmanem zawierać traktaty?» 
Ciśnie o stół kapelusz i coraz powtarza: 
«Diabeł kiedy rachunek miał bez gospodarza! 
Nie wiem, czym się Władysław z podczaszym zasłonią? 
A w ostatku, ja idę za Turki w pogonią. 
Nie wydrze mi ich Donaj i Bałchany śnieżne, 
Choć tylko z sobą wojsko będę miał zaciężne, 
Kiedy szlachcie, czegom dziś doznał, wojna śmierdzi!». 
Tak się nasz król, po izbie chodząc, wielce sierdzi, 
A gdybyś w serce wejźrał, niesłychanie cieszy, 
Że jutro do kochanej Warszawy pospieszy; 
Ale tego po sobie najmniej nie pokaże, 
Owszem wołać Frydryka wskok sobie rozkaże, 
Żeby knechty gotował na jutrzejszą drogę: 
«Żadną miarą jej dłużej odwłóczyć nie mogę. 
Niechaj ma każdy szpadę, proch i muszkiet z lontem: 
Bo się pewnie nie oprę aż nad Hellespontem». 
Spać raczej, nie wojować! I ledwie Bobola, 
Podkomorzy koronny, ukołysał króla. 
Jakoż gdyby był z serca czy tchórza, czy lenia 
Zrucił, a szedł pod Chocim, bez wszego wątpienia 
Musiałby był paszować282 hardy Osman w boju 
Albo się z wieczną hańbą dopraszać pokoju. 
Nie trzeba mu go było szukać po Bałchanie, 
Gdyby spieszył na prośby i swoich żądanie. 
Aleć na nieodmienne rad niebieskich tryby 
Trudno człek ma styskować283, trudno pisać gdyby: 
Bo komuś godniejszemu ten niezwiędły wieniec 
(Miałżeby go krwią polską dostać cudzoziemiec!) 
Naznaczyły i dotąd niebieskie archiwy 
Chowają; a nie tobie, Zygmuncie leniwy! 
Nie żółwia by potrzeba, co ledwie twe snopy 
Dźwignąć może pod nogi dzielnej Europy, 
Którą przyniósł duży wół na tę stronę świata, 
Ale pegaza (bo ten i biega, i lata), 
Żeby zaś tę dziewoję w jej ojczyste niwy 
Przez Czarne stawił morze Azyjej szczęśliwéj. 
Z górnych tu, mówię, stajen trzeba konia, co by 
Księżyca i ślicznych gwiazd znał dobrze ozdoby, 
Żeby mógł w Ottomaniech wymyślony miesiąc284 
I światłem złotoblaskim, i rogami przesiąc; 
Snopek, co dziś tak barzo pochutnywa285 sobie 
(Po czasie), żaba obje i chróściel wyzobie286. 
Księżyca tu koniecznie potrzeba na księżyc, 
Kto chce harde pogaństwo zkukłać287 i zwyciężyć: 
Ptakiem ptaki uganiać, zwierzem ścigać zwierza, 
Miesiącem miesiąc; każde na swój rodzaj zmierza, 
Tak natura sprawiła. A jako więc we dnie 
Niebieski przed słonecznym światłem księżyc blednie, 
Tak ziemski przed niebieskim, zwłaszcza kiedy z krzyżem 
Chrystusowym się złączy, padnie paraliżem. 
Jużci, na co niech ziemskie patrzają podłogi, 
Wstydzi się księżyc krzyża; już odwrócił rogi 
Na zachód, pewne słońca wschodzącego znaki, 
Szczęśliwie, na koronne, da Bóg, zodiaki; 
Da ten, co wszemu światu panuje ogółem, 
Że pod którym Azyja upadła tytułem288, 
Pod tym wstanie tytułem i wolności drogiéj 
Nabywszy, w chrześcijańskie wróci katalogi. 
Tyś, nieszczęsny Michale, ty Paleologu, 
Ostatni raz szwankował w tamtej bramy progu; 
Przez twe piersi cesarskie, twą krwią mokre stopy 
Najpierwszy raz zdeptały ziemię Europy. 
Co myśl wróży, co serce niewątpliwie tuszy289, 
Wkrótce świata całego napełni to uszy, 
Że Michael, przezwiskiem Lech i samą rzeczą, 
Mścicielem krwie szlachetnej będzie i odsieczą, 
Bo mu rodzic290 ten tytuł Jam Lech291 w imię wplata. 
Przebóg! Same się jawnie wykładają fata! 
Co i sami po dziś dzień Turcy sobie wieszczą, 
Że ich ostatniej zguby Polacy domieszczą, 
Że jako Krakusowi, wtóremu monarsze 
Polskiemu, padł smok, o czym wieki świadczą starsze, 
Tak od jego następców tej bestyjej wielkiéj 
Paść, za przyczyną Panny Bogarodzicielki. 
Twój ci to, o Michale! twój, królu mój! patron 
Z nieba smoku rydzego292, kiedy zmierzał na tron 
Stwórcę swojego, zepchnął, który swym upadem 
Trzecią część gwiazd na ziemię z nieba zerwał gradem; 
Który on płód panieński, co jej czyste pięty 
Księżyc dźwiga na sobie, prześladował święty; 
Który dziesięć głów nosił, każda z tych siedm koron 
I dziesięć rogów miała, a w paszczece piorun; 
Który na tęż dziewicę z onejże paszczeki 
Puścił szum wód zmąconych i bezdenne rzeki. 
Tę bestyją swojego drzewa293 mocą spychał 
Z wysokiego pałacu niebieskiego Michał, 
Która, że się na ziemskim piętrze znowu gnieździ,294 
Da Bóg, stąd do Awernu295 znowu się przejeździ, 
Kiedy ją mężny w tymże bohatyr imieniu 
Zepchnie, krzyż nad patrona mając w wspomożeniu, 
Przy tychże znakach nieba prześwietnego! A z tém 
Powracam do Zygmunta, który, by był Piastem296, 
Mógł był dopiąć korony, która doczekała 
Sobie obiecanego naszego Michała. 
Tegoć patron i wtenczas miał skończyć te rzeczy: 
Bo to Bóg, jak się rzekło, jego oddał pieczy. 
Wszędy, ale i niebo nie jest bez prywaty, 
I on dlatego wojnę kończy przez traktaty, 
Abyśmy jego drużbę297, jeśli archanioła 
Tak zwać, z tryumfalnego w wieńcu mieli zioła. 
Aleć do tak wysokiej trudno się brać palmy, 
Komu wydrą dziedziczny Sztokholm i Upsalmy298; 
Próżno się na turecką monarchią wspinać, 
Komu wzięto Szwecyją, Inflant nie wspominać. 
Skoro Szołdrski odjechał, królewic z podczaszém 
Sobieskiego z Leśniowskim wyślą Matyaszem 
Do Kozaków, bo i tym wiedzieć należało, 
Co za postanowienie z Turkami się stało. 
Dziękują im imieniem Rzeczypospolitej 
Za prace, które na jej podjęli zaszczyty299, 
Za krew hustem300 przelaną; ślubują, że żadną 
Miarą te ich fatygi bez płace nie padną; 
Że prócz tego, na co już oblig301 w ręku mają, 
Wszelakiej po Koronie wdzięczności doznają. 
Powiedzą potem, jako poganie się byli 
Na ich zgubę, swą pomstę, barzo zasadzili, 
Ale by raczej naszy tu traktaty rwali, 
A pociechy hardemu pogaństwu nie dali. 
Więc Rzeczypospolitej imieniem to całej 
Rozkazują, porohy żeby pokój miały; 
Bowiem na tym dzisiejszy mir302 gruncie zawisnął, 
Żeby się ani Kozak na morze nie cisnął, 
Ani Tatar w Podole; to przyczyna zwady, 
To waśni okazyja, już między sąsiady. 
A potem Sajdacznego Sobieski napomni 
Imieniem króla pana, żeby jak najskromniéj 
W ciągnieniu303 się zachował i szkody nikomu 
Nie czynił, do swojego wracając się domu. 
Toż każe od hetmana, aby nasze przodem 
Wojska się przeprawiły, on został odwodem. 
Nazajutrz skoro się wzbił Febus304 złotopióry 
Na niebo i objaśnił świata pozytury305, 
Nim podczaszy piechoty, nim przeprawi działa, 
Drugi raz słońce zaszło i noc zaczerniała. 
Toż we wtorek rum306 w drogę, kędy się kto zmieści. 
Ale nam tu Sajdaczny uszedł w rękojeści307, 
Abowiem hetmańskiego nie słuchając zdania, 
Swą haramzę308 kozacką najpierwej przegania 
Przez Dniestr mostem tureckim, czym uraził siłu, 
Że się wydarł na czoło ten, co miał strzec tyłu. 
Dzień dżdżysty był przyczyną i królewic chory, 
Że dalej ode Żwańca iść nasze tabory 
Nie mogły i za mostem wojsko pozostałe, 
Bo się ledwie za trzy dni przeprawiło całe. 
Nie zaspali Tatarzy zwyczajnej kradzieże, 
Przypadszy, gdzie zarosłe Dniestrowe pobrzeże 
Okazyją309 podało, kędy naszych wielu 
Wzięto, nic nie myślących o nieprzyjacielu. 
Tam Sobieski sprawnego dostawszy języka, 
Oskoczy ich w kilkuset swego komunnika310, 
Gromadzki z Polanowskim, podczaszego oba 
Porucznicy, ostatnia kędy się im próba 
Do wyświadczenia męstwa otworzy i cnoty; 
Lekkich ludzi do onej zażywszy roboty 
Czterdziestu żywcem wzięto; tyle dwoje legło; 
Ostatek się po polach i lasach rozbiegło. 
Tam Krzyski odebrany Tatarom z więzienia 
I kilkadziesiąt inszych mniejszego imienia. 
Od Żwańca pod Kamieniec Podolski szli drugiém 
Naszy, w dzień niepogodny, zimny, wietrzny, cugiem311. 
Stamtąd, że też już zima barzo była bliska, 
Rozpuszczono chorągwie na swe stanowiska312. 
I poszli, gdzie wabiły kogo miłe ściany, 
Na luby odpoczynek i wczas wetowany. 
Ten-ci koniec był wojnie, która im straszniejsza, 
Tym też dzięka wielkiemu Bogu powinniejsza 
Za jego świętą pomoc: on nam sam hetmanił, 
On pogaństwu tak harde bezpieczeństwo zganił. 
Dla czego Grzegorz siódmy313 tak wielkiego dobra 
Pamiątkę dziesiąty dzień naznaczył oktobra, 
W który Osman nadęty spadł z imprezy314 swojej, 
Żeby póki niski świat, póki Polska stoi, 
Święcił go boży Kościół naszego narodu, 
Dla wiecznego litości nad nami dowodu. 
Wdzięczną nam rzecz uczynił, ale mógł był przy tem 
Ratować nas w tym razie swoim depozytem315. 
Dopiero teraz oczy otworzą sąsiedzi, 
Winszują nam wygranej i rzezane w miedzi 
Naszych wojen abrysy316 posyłają sobie, 
Co po polskiej wolności deptać mieli grobie. 
Tu, tu prawdziwie zażyć możemy przysłowia: 
Gdzie szczęście, tam przyjaciół zaraz jako mrowia; 
Gdzie fortuna, tam się też fawor317 ludzki chyli; 
Nie masz-ci i jednego, jeśli cię omyli. 
Nie mógł się nasz królewic nasycić swej chwały 
W Warszawie, aże dla niej obleciał świat cały 
(Czyli mu się przy ojcu nie mogło okroić? 
Trudno jednej świątnice dwiema bogom dwoić318), 
Niemce, Włochy, Holendry, skąd sławą odęty 
Pełne panegiryków prowadził okręty. 
Każdemu piękne miłe; ale takie kruszce 
Nie na łóżku, nie w miękkiej kopają poduszce! 
Odłóż na czas gorączkę i febrę niezdrową: 
Daryjusz, Aleksandrze! Daryjusz nad głową, 
Bierz na się twardy kirys319, stoi przed namiotem 
Bucefał, uleczy cię Mars krwią albo potem! 
Ale w cudze ozdoby, w cudze się pstrzyć piórka, 
Nie siedziawszy na koniu, nie widziawszy Turka, 
Ujma320 cnocie hetmanów, których krwią i męstwem 
Z szczęśliwym z tego placu zeszliśmy zwycięstwem. 
Lecz Bóg widzi, czyj kogut, czyj baran, z wysoka; 
Niech się pstrzy, niech rzegoce321, a wżdy sroką sroka. 
Tobie, tobie, monarcho szerokiego świata, 
Acz ci cię żadna potkać nie może odpłata 
Za twoje dobrodziejstwa, którymi (przez spary 
Na nasze patrząc grzechy) krom końca — krom miary 
Swoje raczysz stworzenie: mostem przed bogatém 
Posławszy ciała nasze twoim majestatem, 
Niesiemy hołd powinny i wieczne trybuty, 
Pełne usta twej chwały i serce pokuty. 
Tobie w piersiach, podniosszy tryumfalne palmy, 
Święty pean322 przez hymny głosimy i psalmy; 
Twoja-to wiktoryja323, twój fest324, twoje dziwy, 
Że Turczyn, który samym strachem końskiej grzywy 
Wielkie kruszył fortece i narody gładził, 
Pierwszy raz, jako kosa o kamień, zawadził 
O szczyptę twoich ludzi, których wzgardził przodem 
I zamierzać nad nimi śmiał zwycięstwo głodem; 
Aleć poszedł do swego syty wstydu progu. 
Tyś mu na durnym325 czele wspak nakrzywił rogu 
I kiedy nim miasto nas na swych pogan sroże326, 
I z głową327 mu pospołu strącili poroże328 
I zginął, sromotnie się z swym minąwszy celem. 
Tyś nas ze lwiej paszczeki wydarł z Danijelem, 
Z Jonaszem na dnie morskim z wielorybich ksieńców329 
I z ognistego pieca jako trzech młodzieńców. 
Już był Turczyn uchwycił naszę ziemię mostem, 
Nie tylko się zuchwałym hardzie zaklął postem, 
Zaiste upewniając swój głupi rozsądek, 
Że krwią naszą zgłodniały wysyci żołądek. 
Ale jako twojemu słudze jadowita 
Nie szkodzi, gdy za rękę jaszczurka go chwyta330, 
I zgore na ostatek w płomieniu do kęsa, 
Tak Osman, swojego się napatrzywszy mięsa, 
Odbieżawszy przeważnej swych mostów fabryki331, 
Które inszym gotował, wpadnie sam w te wniki332. 
Twojej-to, twojej dzieło wszechmogącej ręki, 
Za co-ć wszyscy pokorne oddajemy dzięki. 
Ofiarę-ć na czystych serc kładziemy ognisko, 
Żeśmy na łup poganom, na urągowisko 
Pokrytym333 przyjaciołom i naszym sąsiadom 
Nie przyszli; wszak-eś serca człowieczego wiadom! 
Chciejże, wszechmocny Stwórco wszytkich rzeczy zdarzyć, 
Aby pokój, któryś nam dziś raczył skojarzyć,  
W tej Koronie wiekował ku twej chwale świętej, 
A z nas grzechu wszelakie wykorzeń ponęty. 
Pobożność, mądrość, miłość i insze pożytki 
Rozmnóż świętego ducha, a przemierzłe zbytki, 
Wstręt na niebie i ziemi (byle zaś nie w gniewie), 
Do żywota, niech z nas twa prawica wyplewie. 
Daj w ojczystej swobodzie, w rządzie, w dobrej sile 
Wyżyć tej śmiertelności zamierzone chwile! 
  1. zżenąć (daw.) — spędzić, zegnać. [przypis redakcyjny] ↩
  2. troje (daw.) — potrójne. [przypis redakcyjny] ↩
  3. wznijść (daw.) — wzejść. [przypis edytorski] ↩
  4. spi — dziś popr. forma 2.os. lp. trybu rozk.: śpij. [przypis redakcyjny] ↩
  5. duchna (daw.) — pierzyna. [przypis redakcyjny] ↩
  6. namiecie — dziś popr. forma Msc.lp: namiocie. [przypis edytorski] ↩
  7. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny] ↩
  8. odsaczyć — tu: oddalić, odciąć. [przypis redakcyjny] ↩
  9. Kto z nami nie chce chleba, my z nim i kołaczy — przysłowie. [przypis redakcyjny] ↩
  10. respekt — tu: wzgląd. [przypis redakcyjny] ↩
  11. fast (daw.) — przepych. [przypis redakcyjny] ↩
  12. asystencja (daw.) — otoczenie, straż. [przypis redakcyjny] ↩
  13. Osmanów — dawna forma dzierżawcza, dziś: Osmana. [przypis edytorski] ↩
  14. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski] ↩
  15. pan — tu: kasztelan. [przypis edytorski] ↩
  16. bzdyś — określenie pogardliwe. [przypis redakcyjny] ↩
  17. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski] ↩
  18. w namiecie — dziś popr. forma Msc.lp: w namiocie. [przypis edytorski] ↩
  19. przyschnąć — przylgnąć. [przypis redakcyjny] ↩
  20. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny] ↩
  21. zbyć (daw.) — stracić. [przypis edytorski] ↩
  22. czule — czujnie. [przypis redakcyjny] ↩
  23. zgadni — dziś popr. forma trybu rozkazującego: zgadnij. [przypis edytorski] ↩
  24. sukienka — tu ogólnie: szata, strój. [przypis edytorski] ↩
  25. murza — książę. [przypis redakcyjny] ↩
  26. nie uwijając słów mych bawełnicą — mówiąc prosto z mostu. [przypis edytorski] ↩
  27. hospodar — władca mołdawski a. wołoski. [przypis edytorski] ↩
  28. nicem — na nice, na opak. [przypis redakcyjny] ↩
  29. licem (daw.) — na gorącym uczynku. [przypis redakcyjny] ↩
  30. ustawnie sprawować (daw.) — ustawicznie się uniewinniać. [przypis redakcyjny] ↩
  31. Na pomstę Urynowa i mojej Soroki — spustoszonych doszczętnie przez Kozaków, por. III 926–8. [przypis redakcyjny] ↩
  32. pryncypał — przywódca, herszt. [przypis redakcyjny] ↩
  33. obesłany — tu: ogłoszony. [przypis edytorski] ↩
  34. pośli — dziś popr. forma trybu rozk.: poślij. [przypis redakcyjny] ↩
  35. jeżeli — czy. [przypis redakcyjny] ↩
  36. Jeżeli tam Nuradyn buduje — Tak samo Tatarzy niszczą, nie budują. [przypis redakcyjny] ↩
  37. wierę (daw.) — zaprawdę. [przypis redakcyjny] ↩
  38. takimże mirem — w ramach tej samej umowy pokojowej. [przypis edytorski] ↩
  39. miałki — płytki, głupi. [przypis edytorski] ↩
  40. «Cóż było po Żółkiewskim — rzecze — na Cecorze? — Co wam było z Żółkiewskiego, co ze słania posiłków dla Austrii? [przypis redakcyjny] ↩
  41. suplementy (daw.) — posiłki. [przypis edytorski] ↩
  42. ślicie — dziś popr. forma trybu rozk.: ślijcie; przed Wysoką Portę turecką. [przypis redakcyjny] ↩
  43. durny (daw.) — szalony. [przypis redakcyjny] ↩
  44. sylogizm — wniosek. [przypis redakcyjny] ↩
  45. afekt (daw.) — uniesienie. [przypis redakcyjny] ↩
  46. tyr (daw.) — docinek. [przypis redakcyjny] ↩
  47. kęs (daw.) — trochę. [przypis edytorski] ↩
  48. płocho — lekko. [przypis edytorski] ↩
  49. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny] ↩
  50. liga (daw.) — spółka, sojusz. [przypis redakcyjny] ↩
  51. Nie masz szczerości, bowiem w sicie szukasz sęku — przysłowie łacińskie, sens: robić trudności. [przypis redakcyjny] ↩
  52. animusz (z łac.) — duch, umysł. [przypis redakcyjny] ↩
  53. cecorską — bitwę cecorską. [przypis edytorski] ↩
  54. ścierw (pogardl.) — zwłoki. [przypis edytorski] ↩
  55. naskuść — dziś popr.: naskubać. [przypis redakcyjny] ↩
  56. sierści — w rękopisie dla rymu: sierci; tak też najczęściej pisze poeta. [przypis redakcyjny] ↩
  57. awo (daw.) — oto. [przypis redakcyjny] ↩
  58. antecessor (z łac.) — poprzednik. [przypis redakcyjny] ↩
  59. kantar (daw.) — munsztuk, wędzidło. [przypis redakcyjny] ↩
  60. łęk — tu ogólnie: siodło. [przypis redakcyjny] ↩
  61. replika — odpowiedź. [przypis redakcyjny] ↩
  62. durować (daw.) — szaleć. [przypis redakcyjny] ↩
  63. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny] ↩
  64. burkułab — rumuński urzędnik, burgrabia. [przypis redakcyjny] ↩
  65. zrzęda — tu: upór. [przypis redakcyjny] ↩
  66. widomie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski] ↩
  67. hustem (daw.) — gęsto. [przypis redakcyjny] ↩
  68. infamia (daw., z łac.) — niesława. [przypis edytorski] ↩
  69. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
  70. gunia — wełniana kurtka. [przypis redakcyjny] ↩
  71. doszto — domacano. [przypis redakcyjny] ↩
  72. hipokryta — obłudnik. [przypis redakcyjny] ↩
  73. strzelić — tu: posłać wiadomość. [przypis redakcyjny] ↩
  74. prezenta (daw., z łac.) — okazałość. [przypis redakcyjny] ↩
  75. imo (daw.) — mimo, obok. [przypis redakcyjny] ↩
  76. kobuz — mały ptak drapieżny. [przypis redakcyjny] ↩
  77. Ulisses na Frygi — Ulisses nadaje się na głupich Frygów (ale nie na nas!). [przypis redakcyjny] ↩
  78. szwajca — szydło; złota szwajca — przekupstwo. [przypis redakcyjny] ↩
  79. foch — tu: fortel, sztuczka. [przypis redakcyjny] ↩
  80. beloarda — tu: baszta. [przypis redakcyjny] ↩
  81. okryty znak — pełna chorągiew, szwadron. [przypis redakcyjny] ↩
  82. nachynąć (daw.) — skłonić się, nachylić. [przypis redakcyjny] ↩
  83. pompa — uroczystość. [przypis edytorski] ↩
  84. kartaony — działa (ciężkie). [przypis redakcyjny] ↩
  85. podszywać — dokuczać. [przypis edytorski] ↩
  86. przegraje — dziś popr.: przegrywa. [przypis redakcyjny] ↩
  87. doma — w domu. [przypis redakcyjny] ↩
  88. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  89. przejęty — tu: przejmujący, dotkliwy. [przypis redakcyjny] ↩
  90. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny] ↩
  91. cwelich — rodzaj tkaniny. [przypis edytorski] ↩
  92. tuszyć (daw.) — mieć nadzieje. [przypis edytorski] ↩
  93. Kiedy minie szczodry dzień i dacie za Hryca itd. — kiedy minie dzień szczodrości sułtańskiej i zapłacicie za prostych Kozaków. [przypis redakcyjny] ↩
  94. podarza (daw.) — podarunki. [przypis redakcyjny] ↩
  95. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski] ↩
  96. presumpta (daw.) — zarozumiałość. [przypis redakcyjny] ↩
  97. sumpty — koszty. [przypis redakcyjny] ↩
  98. kałauz — przewodnik. [przypis redakcyjny] ↩
  99. impet — zawziętość. [przypis redakcyjny] ↩
  100. antypast (z wł.) — przekąska. [przypis redakcyjny] ↩
  101. wet (daw.) — smakołyk, deser. [przypis redakcyjny] ↩
  102. szłyk (daw.) — wysoka czapka. [przypis redakcyjny] ↩
  103. zarydzał (daw.) — zaczerwienił się. [przypis redakcyjny] ↩
  104. kęs (daw.) — nieco, odrobina. [przypis redakcyjny] ↩
  105. kondycje (daw., z łac.) — warunki. [przypis redakcyjny] ↩
  106. kazać (daw.) — okazywać się, prawić. [przypis redakcyjny] ↩
  107. płazać — dziś: pełzać. [przypis redakcyjny] ↩
  108. rosół — tu: gniew, zły humor. [przypis redakcyjny] ↩
  109. złożyć (daw.) — ustąpić. [przypis redakcyjny] ↩
  110. zdać się (daw.) — zejść się. [przypis redakcyjny] ↩
  111. zdolić — zdołać, zwyciężyć. [przypis redakcyjny] ↩
  112. do podobieństwa (daw.) — prawdopodobne. [przypis redakcyjny] ↩
  113. dywan — rada sułtańska. [przypis redakcyjny] ↩
  114. tenor — tu: brzmienie. [przypis redakcyjny] ↩
  115. niemieszkanie (daw.) — bezzwłocznie. [przypis edytorski] ↩
  116. Już gońcem tego posła idzie do Stambołu — przed posłem wysyłano do Stambułu zawsze gońca. [przypis redakcyjny] ↩
  117. czausz — cesarski goniec. [przypis redakcyjny] ↩
  118. w tąż — tak samo. [przypis redakcyjny] ↩
  119. ordyniec — Tatarzyn. [przypis redakcyjny] ↩
  120. przebieg — przesmyk. [przypis redakcyjny] ↩
  121. tryby — tu: zwyczaje. [przypis redakcyjny] ↩
  122. pas (daw.) — prawo przejścia. [przypis redakcyjny] ↩
  123. pamroczyć się (daw.) — zmierzchać się. [przypis redakcyjny] ↩
  124. obojętny — jak wielokrotnie wcześniej: wątpliwy, niepewny wyniku. [przypis redakcyjny] ↩
  125. na dzień — w dzień. [przypis redakcyjny] ↩
  126. pokotem — hurmem. [przypis redakcyjny] ↩
  127. na czasie — (dla rymu w rękopisie: na czasie), w samą porę. [przypis redakcyjny] ↩
  128. ostępem — obstąpiwszy, okrążywszy. [przypis redakcyjny] ↩
  129. nie trawiący — nie marnując. [przypis edytorski] ↩
  130. aga (z tur.) — naczelnik, dowódca. [przypis redakcyjny] ↩
  131. dywan (tur.) — sofa. [przypis edytorski] ↩
  132. baldekin — dziś: baldachim. [przypis redakcyjny] ↩
  133. wedle niego — obok niego. [przypis edytorski] ↩
  134. beg ( z tur.) — gubernator. [przypis redakcyjny] ↩
  135. zawód (daw.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  136. Brona — Porta. [przypis redakcyjny] ↩
  137. wiekować — trwać. [przypis edytorski] ↩
  138. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny] ↩
  139. pobrat (daw.) — pobratymstwo, zbratanie się. [przypis redakcyjny] ↩
  140. pan — tu: kasztelan. [przypis edytorski] ↩
  141. transakcja — tu: układ. [przypis redakcyjny] ↩
  142. płowa — dziś: plewa. [przypis redakcyjny] ↩
  143. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
  144. przecza (daw.) — sprzeczka. [przypis redakcyjny] ↩
  145. wezyr — minister. [przypis redakcyjny] ↩
  146. rum — nuże. [przypis redakcyjny] ↩
  147. snażyć się (daw.) — silić się. [przypis redakcyjny] ↩
  148. do znaku (daw.) — do cna, zupełnie. [przypis redakcyjny] ↩
  149. wiecha — tu: broda. [przypis redakcyjny] ↩
  150. kieca — tu: płaszcz. [przypis redakcyjny] ↩
  151. kozera (daw.) — karta atutowa, bijąca inne. [przypis redakcyjny] ↩
  152. puszyć (daw.) — kryć (o futrze). [przypis redakcyjny] ↩
  153. buzdygan — laska, buława. [przypis redakcyjny] ↩
  154. rynkiem (daw.) — w koło. [przypis redakcyjny] ↩
  155. antykamera (daw.) — przedpokój. [przypis redakcyjny] ↩
  156. Króciciel wschodu — tj. Aleksander Macedoński. [przypis redakcyjny] ↩
  157. kobiercy — dziś popr. form N.lm: kobiercami. [przypis edytorski] ↩
  158. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski] ↩
  159. kortygarda — z fr. corps de garde, odwach, budynek straży. [przypis redakcyjny] ↩
  160. spezy (daw.) — koszty. [przypis redakcyjny] ↩
  161. wiersza (daw.) — więcierz na ryby (jako żaba w wiersze — przysłowie). [przypis redakcyjny] ↩
  162. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  163. ambit — tu: okręg. [przypis redakcyjny] ↩
  164. trzcie — trzcina (tu przenośnie: mnóstwo). [przypis redakcyjny] ↩
  165. brodafiasz (daw., pot.) — brodacz. [przypis redakcyjny] ↩
  166. rum — (z niem. Raum) miejsce wolne. [przypis redakcyjny] ↩
  167. ożenąć (daw.) — opędzić. [przypis redakcyjny] ↩
  168. cień — tu: kształt, maska, kukła. [przypis redakcyjny] ↩
  169. rozjazd (daw.) — szeroka sieć. [przypis redakcyjny] ↩
  170. grzeczność (daw.) — tu: dzielność. [przypis redakcyjny] ↩
  171. trzebień — kastrat. [przypis edytorski] ↩
  172. Alep — Aleppo, miasto w Syrii. [przypis redakcyjny] ↩
  173. wałach — kastrat. [przypis edytorski] ↩
  174. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski] ↩
  175. Istotna komedyja, gdy Jupiter młody/ Konfunduje przyprawne owych starców brody — porównanie wzięte z widowisk szkolnych. [przypis redakcyjny] ↩
  176. fastrzyga — fastryga, ścieg, nić. [przypis redakcyjny] ↩
  177. podle (daw.) — obok. [przypis edytorski] ↩
  178. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
  179. koncent (daw., z łac.) — współbrzmienie, harmonia, muzyka. [przypis redakcyjny] ↩
  180. Cyceronem daruje żaki i studenty — Na w. 666 urywa się autograf Potockiego aż do w. 762; z braku jednej karty (197–8) Brückner posłużył się tu kopią Ossolińskich nr. 1348. [przypis redakcyjny] ↩
  181. cyrk (daw.) — okręg, koło. [przypis redakcyjny] ↩
  182. kocha — po tym słowie opuszczone „się”. [przypis redakcyjny] ↩
  183. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski] ↩
  184. afekt (daw.) — uczucie, życzliwość. [przypis redakcyjny] ↩
  185. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny] ↩
  186. polskiemu narodu — dziś popr.: polskiemu narodowi. [przypis edytorski] ↩
  187. bułat — stal, klinga. [przypis redakcyjny] ↩
  188. blachmal (daw.) — emalia. [przypis redakcyjny] ↩
  189. bobki — laury, wawrzyny. [przypis redakcyjny] ↩
  190. liga (daw.) — przyjaźń, sojusz. [przypis redakcyjny] ↩
  191. paszt (daw.) — papka, ciasto. [przypis redakcyjny] ↩
  192. farfura (daw.) — porcelana. [przypis redakcyjny] ↩
  193. ambra — pachnidło. [przypis redakcyjny] ↩
  194. drugą — tu: drugą kolej. [przypis redakcyjny] ↩
  195. zadawić (daw.) — zadusić. [przypis redakcyjny] ↩
  196. kwitować (daw.) — darować. [przypis redakcyjny] ↩
  197. jakby wytarł płatem — do cna. [przypis edytorski] ↩
  198. i — zbędne dla nas. [przypis redakcyjny] ↩
  199. sztok (daw.) — stok, źródło. [przypis redakcyjny] ↩
  200. trzop (daw.) — czerep. [przypis redakcyjny] ↩
  201. ściana — tu: strona. [przypis redakcyjny] ↩
  202. siła (daw.) — wiele. [przypis redakcyjny] ↩
  203. trudna — trudna rzecz. [przypis redakcyjny] ↩
  204. Nowinaż to pogaństwu, co w swym interesie — od w. 763 do końca Brückner znów opiera się na autografie. [przypis redakcyjny] ↩
  205. rozgrzeszyć — tu: dużo grzeszyć. [przypis redakcyjny] ↩
  206. w rzeczy — niby (Jana Zapolyę 1541 r.). [przypis redakcyjny] ↩
  207. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski] ↩
  208. ścisłość — tu: brak. [przypis redakcyjny] ↩
  209. posiedź (daw.) — później. [przypis redakcyjny] ↩
  210. słuszna — słuszna rzecz. [przypis redakcyjny] ↩
  211. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny] ↩
  212. przekolić się (daw.) — przebić się, przecisnąć się. [przypis redakcyjny] ↩
  213. szerm (daw.) — tryb, sposób. [przypis redakcyjny] ↩
  214. ciemięga — uciemiężenie. [przypis edytorski] ↩
  215. źretelny (daw.) — widoczny. [przypis redakcyjny] ↩
  216. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
  217. zeń (daw.) — tu: z niego, jak on. [przypis redakcyjny] ↩
  218. zachodzić od spasi (daw.) — przeszkadzać w wyrządzeniu szkody. [przypis redakcyjny] ↩
  219. Brona — Wysoka Porta. [przypis redakcyjny] ↩
  220. zawodem (daw.) — zachodem. [przypis redakcyjny] ↩
  221. kutnarski (daw.) — podły, kiepskiej jakości. [przypis redakcyjny] ↩
  222. Febus — słońce (przydomek Apolla, boga słońca). [przypis redakcyjny] ↩
  223. górze — nędza, bieda. [przypis redakcyjny] ↩
  224. postoły (daw.) — łapcie. [przypis redakcyjny] ↩
  225. juki — wory na bagaż. [przypis redakcyjny] ↩
  226. sowę zadąć (daw., pot.) — sposępnieć. [przypis redakcyjny] ↩
  227. propozyt (daw., z łac.) — zamiar. [przypis redakcyjny] ↩
  228. rościł — w rękopisie dla rymu: rościół. [przypis redakcyjny] ↩
  229. palcy — dziś popr. forma N.lm: palcami. [przypis redakcyjny] ↩
  230. jemiołucha — ptak (kwiczoł). [przypis redakcyjny] ↩
  231. lep — z łodyg jemioły. [przypis redakcyjny] ↩
  232. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  233. potuszyć (daw.) — dać znać. [przypis redakcyjny] ↩
  234. na bezrok — r. 1622. [przypis redakcyjny] ↩
  235. Mustafa — następca zaduszonego Osmana. [przypis redakcyjny] ↩
  236. kasać się (daw.) — porywać się. [przypis redakcyjny] ↩
  237. w Eoi — na wschodzie. [przypis redakcyjny] ↩
  238. dzianet (daw.) — rumak. [przypis redakcyjny] ↩
  239. klatka — tu: sąsiek, skrzynia. [przypis redakcyjny] ↩
  240. samary — juki, wory na bagaż. [przypis redakcyjny] ↩
  241. cybeby (daw.) — rodzaj większych rodzynek. [przypis redakcyjny] ↩
  242. więdłe wyzy — wędzoną wyzinę (rybę). [przypis redakcyjny] ↩
  243. skarucha (daw.) — kora. [przypis redakcyjny] ↩
  244. talagę żonie (daw.) — wózek pędzi. [przypis redakcyjny] ↩
  245. kara (daw.) — taczka, wózek. [przypis redakcyjny] ↩
  246. kocisz (daw.) — wóz, kocz. [przypis redakcyjny] ↩
  247. zadni — tylny. [przypis edytorski] ↩
  248. drużyć (daw., reg.) — drążyć. [przypis redakcyjny] ↩
  249. I jako się wspomniało — por. wyżej VII, 817–820. [przypis redakcyjny] ↩
  250. różaną — różaną wodę. [przypis redakcyjny] ↩
  251. znak (daw.) — chorągiew. [przypis redakcyjny] ↩
  252. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny] ↩
  253. hołobla — dyszel poboczny. [przypis redakcyjny] ↩
  254. bonczuk — buńczuk, znak wojskowy turecki a. tatarski wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski] ↩
  255. delia (daw.) — suknia z opończą. [przypis redakcyjny] ↩
  256. szaraj — saraj, pałac. [przypis redakcyjny] ↩
  257. ze strychem (daw.) — z naddatkiem, z dosypką. [przypis redakcyjny] ↩
  258. tarkać (daw.) — głosić, przebąkiwać o pokoju. [przypis redakcyjny] ↩
  259. wciąż — tu: wprost. [przypis redakcyjny] ↩
  260. jasyr — zdobycz, zwł. jeńcy. [przypis redakcyjny] ↩
  261. z Wałachy — z Wołochami. [przypis edytorski] ↩
  262. w cale — w całości. [przypis edytorski] ↩
  263. zwłaczać (daw.) — zwlekać. [przypis redakcyjny] ↩
  264. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny] ↩
  265. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny] ↩
  266. transakcja (daw.) — rozprawa. [przypis redakcyjny] ↩
  267. przejęty — tu: przejmujący. [przypis redakcyjny] ↩
  268. abszejt (daw., z niem.) — odpuszczenie. [przypis redakcyjny] ↩
  269. opał — tu: niepewność. [przypis redakcyjny] ↩
  270. gody (daw.) — festyn, święto. [przypis redakcyjny] ↩
  271. apertura (daw., z łac.) — otwór. [przypis redakcyjny] ↩
  272. starszyzna — w rękopisie: starzyzna. [przypis redakcyjny] ↩
  273. Arktury (daw.) — gwiazdy (północne). [przypis redakcyjny] ↩
  274. skołoźrywy (daw.) — rychły. [przypis redakcyjny] ↩
  275. pielesze — legowiska. [przypis redakcyjny] ↩
  276. hramoty (daw., z rus.) — pisma (dosł.: litery); poeta pisze dwukrotnie: rhamoty. [przypis redakcyjny] ↩
  277. Podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny] ↩
  278. barkułab — burgrabia (wołoski). [przypis redakcyjny] ↩
  279. w rzeczy (daw.) — niby. [przypis redakcyjny] ↩
  280. fordyment — kaptur u szabli. [przypis redakcyjny] ↩
  281. z aparaty — tu: z gotowością (do wojny), z przyborami. [przypis redakcyjny] ↩
  282. paszować — dziś: pasować (w grze w karty), ustępować. [przypis redakcyjny] ↩
  283. styskować — utyskiwać. [przypis redakcyjny] ↩
  284. miesiąc — księżyc; w w. 1075 i n. nawiązania do herbowego półksiężyca króla Michała Wiśniowieckiego. [przypis edytorski] ↩
  285. pochutnywać (daw.) — smakować sobie, podobać się. [przypis redakcyjny] ↩
  286. wyzobić (daw.) — wyjeść, wydziobać. [przypis redakcyjny] ↩
  287. zkukłać (daw.) — potłumić. [przypis redakcyjny] ↩
  288. tytuł — tu: znak (mowa o księżycu). [przypis redakcyjny] ↩
  289. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję, spodziewać się. [przypis edytorski] ↩
  290. rodzic — ojciec. [przypis redakcyjny] ↩
  291. Jam Lech — kalambur od imienia Michała Korybuta Wiśniowieckiego (Michael). [przypis edytorski] ↩
  292. rydzy — rudy. [przypis redakcyjny] ↩
  293. drzewo (dw., pot.) — kopia. [przypis edytorski] ↩
  294. Z nieba smoku rydzego kiedy zmierzał na tron (...) Która, że się na ziemskim piętrze znowu gnieździ — w. 1114–1125, dosłownie z Apokalipsy św. Jana, rozdz. 13. [przypis redakcyjny] ↩
  295. Awern — podziemie, piekło. [przypis redakcyjny] ↩
  296. Piast — tu: król polskiego pochodzenia. [przypis edytorski] ↩
  297. drużba — tu: ktoś, kto nosi to samo imię. [przypis redakcyjny] ↩
  298. Upsalma — właśc. Uppsala, miasto w Szwecji. [przypis redakcyjny] ↩
  299. zaszczyta (z ros.) — obrona. [przypis redakcyjny] ↩
  300. hustem (daw.) — gęsto. [przypis redakcyjny] ↩
  301. oblig (daw.) — zapewnienie, zobowiązanie. [przypis redakcyjny] ↩
  302. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny] ↩
  303. w ciągnieniu — w przemarszu. [przypis edytorski] ↩
  304. Febus — słońce (przydomek Apolla, boga słońca). [przypis redakcyjny] ↩
  305. pozytura (daw., z łac.) — położenie. [przypis redakcyjny] ↩
  306. rum (daw.) — nuż, dalej. [przypis redakcyjny] ↩
  307. ujść w rękojeści — przysłowie: zdradzić, nie dotrzymać umowy, słowa. [przypis redakcyjny] ↩
  308. haramza (daw.) — czerń, motłoch. [przypis redakcyjny] ↩
  309. okazja — sposobność. [przypis redakcyjny] ↩
  310. komunnik (daw.) — konnica. [przypis redakcyjny] ↩
  311. cug (daw.) — tu: szyk. [przypis redakcyjny] ↩
  312. stanowiska — tj. na leże zimowe. [przypis redakcyjny] ↩
  313. Grzegorz siódmy — właśc. Grzegorz piętnasty, nie siódmy. [przypis redakcyjny] ↩
  314. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny] ↩
  315. depozyt — tu: skarb. [przypis redakcyjny] ↩
  316. abrys (daw.) — obraz, plan. [przypis redakcyjny] ↩
  317. fawor (daw., z łac.) — przychylność. [przypis redakcyjny] ↩
  318. dwoić — tu: dzielić. [przypis redakcyjny] ↩
  319. kirys — pancerz. [przypis edytorski] ↩
  320. ujma — krzywda. [przypis redakcyjny] ↩
  321. rzegotać — skrzeczeć. [przypis redakcyjny] ↩
  322. pean — uroczysta pieśń, tu Te Deum. [przypis redakcyjny] ↩
  323. wiktoria (z łac.) — zwycięstwo. [przypis redakcyjny] ↩
  324. fest — festyn, święto. [przypis redakcyjny] ↩
  325. durny — szalony. [przypis redakcyjny] ↩
  326. sroże — dziś popr.: sroży się. [przypis redakcyjny] ↩
  327. i z głową — „i” dziś zbędne. [przypis redakcyjny] ↩
  328. poroże — rogi. [przypis redakcyjny] ↩
  329. ksieniec (daw.) — brzuch. [przypis redakcyjny] ↩
  330. Nie szkodzi, gdy za rękę jaszczurka go chwyta — św. Pawłowi z Dziejów Apost. 24. [przypis redakcyjny] ↩
  331. fabryka (daw.) — budowa. [przypis redakcyjny] ↩
  332. wniki — dziś popr.: wnyki, sidła. [przypis redakcyjny] ↩
  333. pokryty (daw.) — obłudny. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Wacław Potocki

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Transakcja wojny chocimskiej · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis