Loreva

Do czytelnika

Po niedługim zastanowieniu czytelnik łaskawy przekona się, iż paru tym kartom dlatego tylko nazwiska tragedii by odmówił, że... tylko parę kart! Powodu tej natury nie usłuchał autor.

OSOBY:

Kajus Veletrius, arcykapłan Jowisza i senator
Pamfilius, gramatyk, klient Veletriusa
Klucznik więzienia Vesty
Święty Paweł, apostoł

Rzecz dzieje się w willi Veletriusa pod Rzymem za panowania Nerona Imperatora.

Łaźnia w ogrodzie Veletriusa. W głębi korytarz, za którym zieloność drzew, po lewej stronie porfirowa 1 wanna, w którą (spod stóp statuy wyżej umieszczonej) spada woda, po prawej stronie sofa, na której Veletrius, u nóg jego siedzenie niższe.

KAJUS VELETRIUS

Julia Murcja co rzekła, gdy chleb jej spuszczono?...

KLUCZNIK

Wzniosła oczy i chwilę była zamyśloną...
A potem rzekła: «Dzięki!» i chleba kruszynę
Podała myszy, która tam ma swą szczelinę...

KAJUS VELETRIUS

Po siedmiu dniach bez jadła przebytych zapewne
Można mi było słowo przynieść więcej rzewne...
Ustąp!...

KLUCZNIK

Uchodzę...

KAJUS VELETRIUS

... W świętym westalek więzieniu
Ni mysz być nie powinna, ni szczelin w kamieniu...
Idź precz!... Pamfilius albo inny klient2 który
Niech mi Arystofana3 czytać przyjdzie chóry,
W szacie krótkiej, by akcję dołączał do rzeczy...
Klucznik wychodzi.
Który jest Bóg, co Murcję w swojej trzyma pieczy?...
po chwili:
Mógłbym o chrześcijaństwa posądzić wyznanie
I zabić... Cóż stąd?... Moje nad nią panowanie
Czy się rozszerzy — albo, w kwiat gdy zmieni duszę
(Jeśli mam Platonowi wierzyć), kwiat czyż wzruszę?

PAMFILIUS

Z wazą w ręku.

Przynoszę Żaby, Osy, Ptaki...

KAJUS VELETRIUS

... i Niewiasty.
Postaw to4! Usiądź!

PAMFILIUS

Siadając u stóp Veletriusa.

... Słusznie, że do jednej kasty
Z płazami i owady ginecej5 się liczy...
Pomysł jest gorzki, śmiały, ale malowniczy...
po chwili, śledząc spojrzenie Veletriusa
Szkoda — zaiste, szkoda, że kapłaństwa godność
I senatorstwa pewną usuwa łagodność...
To jest, pewną wesołość...

KAJUS VELETRIUS

... Jako?

PAMFILIUS

... Mówię: kto wié,
Mielibyśmy równego Arystofanowi!...
po chwili, zamieniając gest i akcent
Czy dosyć widzów objął amfiteatr nowy?...

KAJUS VELETRIUS

Zapewne, że to nie jest drugi Flawiusowy6,
Lecz pierwszy jako wybór widzów...

PAMFILIUS

Głośno, lecz na stronie:

... ścisłość mowy
Lakońska7!...

KAJUS VELETRIUS

... O, Pamfilius, powiedz mi a szczerze...

PAMFILIUS

przerywając

Przez Minerwę...

KAJUS VELETRIUS

Skąd... siła... ta... się... dziwna bierze
U chrześcijan?... Osaczone widziałem żołnierze8
Z legionów starych, sławnych gladiatorów znałem...
Wszystko to nie to...

PAMFILIUS

Przybierając gest i akcent poważny:

...Cnota u nas jest zapałem,
Iskrą boską... U chrześcijan ciemnych jest to niby
Płyn... eter... płyn przejrzysty jak lodowe szyby.
Principium9 wody, zda się, zamiast ognia kładą,
Stąd ta oziębłość, która staje się aż zdradą,
I stąd ta pewna... słodycz!... Bo nie wiem nazwiska
Rzeczy, której istoty nie poznałem z bliska...

KAJUS VELETRIUS

Zaprawdę — by w przedmiocie mówić bezimiennym,
Przypuśćmy to nazwisko... na czas dysertacji10...

PAMFILIUS

Podejmując:

Ja bym na przykład nazwał wodnisto-płomiennym
Systemat mój...

KAJUS VELETRIUS

... A to by nie było bez racji,
Przeto, iż sam się własnym niszczy zaprzeczeniem...

PAMFILIUS

Na stronie, ale głośno:

Sokrates!...

KAJUS VELETRIUS

Tym czy owym nazwana imieniem,
Rzecz tąż samą zostanie... Nie mówię: cywilnie,
Lecz mówię: naturalnie... Możemy zwać mylnie...

PAMFILIUS

Pochylając czoło:

Platonowi cóż powiem!...
po chwili
Za Tybrem raz, pomnę,
Przechodząc, widzę — wazy dwie stoją ogromne
Przed małym sklepem rzeczy treści rozmaitej.
A wazy były piękne, jedna bazaltowa11,
W której balsamu nieco i czerep rozbity.
W drugiej pisma; ta mniejsza i alabastrowa,
Sfinksa pokryta maską...

Po chwili, uważając, azali Veletrius słucha treści

... Owoż w rękopismach onych
Znalazłem życiorysy chrześcijan potraconych...
I o Chrystusie onę12 Odyseję płaską...
Jest coś, co oni zowią słodyczą i łaską...

KAJUS VELETRIUS

Coś jest...
Zarzuca kraj szaty na oczy i zasypia.

Pamfilius powoli się podnosi i na palcach wychodzi.

KAJUS VELETRIUS

Marząc w półśnie:

Coś jest... tę mając siłę, z którą lwa on głaszcze,
Głodnego lwa, a lew się ociera,
Jak kot, o goleń jego i zatrzaska paszczę...
Tę siłę, z której owy śpiewając umiera...
Albo i Murcja... siłę tę mając...

...Starcze! Ty w płaszczu czerwonym,
Bosy, co w fałdach szaty, gdzie my mamy cienie,
Masz blask i z mieczem stoisz świeżo wyostrzonym...
Ty mówisz, że dać możesz mi to zanielenie...
Słucham...

ŚW. PAWEŁ

W widzeniu Veletriusa:

...To zanielenie, które nie przesilą
Katownie, dać ci mogę i będziesz nim leczył.
Lecz na cóż chcesz tej łaski?...

KAJUS VELETRIUS

Rychło i nieprzytomnie:

Żebym ją... zniweczył!...

ŚW. PAWEŁ

Dotykając ramienia Veletriusowego końcem miecza:

Julia Murcja umarła...

Św. Paweł znika, Klucznik wchodzi.

KAJUS VELETRIUS

Porywając się ku Klucznikowi:

Umarła?!...

KLUCZNIK

...Przed chwilą.

porfir — gatunek skały wulkanicznej, której najbardziej znana odmiana posiada barwę czerwonawą; na dworze cesarzy bizantyjskich wykonywano z porfiru naczynia, a także wyłożono nim komnatę, w której przychodzili na świat prawowici następcy panującego władcy (tzw. porfirogeneci). [przypis redakcyjny] ↩
klient — w staroż. Rzymie wolny, lecz ubogi obywatel (często wyzwolony niewolnik) pozostający pod opieką zamożnego patrona, zwykle patrycjusza; klientami bywali wybitni poeci i filozofowie (taka relacja łączyła Horacego z Mecenasem); klient był zobowiązany w zamian za utrzymanie i bywanie w domu i u stołu patrona do lojalności wobec niego, dostarczania mu informacji, dawania politycznego poparcia itp. [przypis edytorski] ↩
Arystofanes (ok. 446–385 p.n.e.) — ateński komediopisarz, krytykujący w swych sztukach nadużycia warstw zamożnych, obrońca interesów średnich warstw społ. i chłopstwa. [przypis edytorski] ↩
Żaby, Osy, Ptaki, Niewiasty — zwoje rękopisów przechowywano w wazach; Żaby, Osy, Ptaki i Zgromadzenie kobiet to dzieła Arystofanesa. [przypis redakcyjny] ↩
ginecej (z gr. gineceum) — komnaty przeznaczone dla kobiet; tu przenośnie: kobiety, mieszkanki gineceum. [przypis redakcyjny] ↩
amfiteatr (...) Flawiusowy — Amfiteatr Flawiuszów w Rzymie, czyli Koloseum; wybudowany w latach 70–80 n.e. przez cesarzy z dynastii Flawiuszów ogromny pięciokondygnacyjny amfiteatr mógł pomieścić od 45 do 73 tys. widzów; odbywały się w nim rozmaite igrzyska, walki gladiatorów, inscenizacje bitew morskich w sztucznym basenie (naumachie), polowania na dzikie zwierzęta. Od XVII w. rozpowszechnił się pogląd, że arena Koloseum była również miejscem kaźni wczesnych chrześcijan; tymczasem choć pojedyncze egzekucje różnego rodzaju skazańców stanowiły rodzaj krwawych interludiów podczas widowisk w Amfiteatrze Flawiuszów, masowych egzekucji chrześcijan dokonywano w Circus Maximus oraz w Ogrodach Nerona. [przypis edytorski] ↩
ścisłość mowy lakońska — Lakończycy, czyli Spartanie, słynęli z niezwykle rzeczowego, pozbawionego ozdobników sposobu wysławiania się; por. styl lakoniczny. [przypis edytorski] ↩
osaczone (...) żołnierze — dziś popr. osaczonych żołnierzy. [przypis edytorski] ↩
principium (łac. ) — pierwiastek (materia pierwotna); zasada (w postępowaniu). [przypis redakcyjny] ↩
dysertacja (z łac. dissertatio) — daw. rozumowanie, dyskusja, roztrząsanie jakiegoś problemu, badanie; dziś: rozprawa naukowa. [przypis edytorski] ↩
bazalt (łac. ) — skała wulkaniczna ciemnej barwy. [przypis redakcyjny] ↩
onę — tę, ową. [przypis edytorski] ↩