Źródło i licencja tłumaczenia
AKT V
Sala we dworze regimentarskim, przybrana posępnie jak na sądownictwo, oświecona
jarzącem1 światłem. Wchodzi KSIĘŻNICZKA z orszakiem panien respektowych, bogato ustrojona.
KSIĘŻNICZKA
Jak płaczą mołodyce2!
Klną stepowe księżyce
I słońce i rwą włosy.
Ile krwi w Ukraińcach,
Tyle teraz tu rosy
Wyleje się na kwiaty,
Astry, gwoździki3, róże.
Gdym wyszła na podwórze,
Zobaczyłam i katy
Okropne i czerwone,
Nie wiem skąd przywiezione.
Ach! a ze mną co będzie?
Czy jak srebrne łabędzie
Spłynę na krwi czerwieni?
Czyli mi się odmieni
Ten skrwawiony poranek
W wieczór słodkiej tęsknoty,
Cichy, księżycem złoty,
Tak miły dla kochanek!
A dla pijaków panów
Tak wesoły po wojnie!
Świecący tak spokojnie
Dla starych gdzieś kurhanów!
A dla dziś osądzonych,
Mogił świeżo czerwonych
Taki pełny spoczynku!
Włos mam w listkach barwinku
A chociaż z wróżek szydzę,
Taką się dzisiaj widzę,
Jakąm się ach! widziała
W przyszłych myśli szafirze,
Kiedym dziesięć lat miała,
A dumkarz grał mi dumki na lirze.
Wchodzi REGIMENTARZ, LEON, SEKRETARZ sądu i orszak SZLACHTY.
REGIMENTARZ
W dzień tak straszny, tu, gdzie kryminały
Będę sądził... Towarzysze pancerni
Zasiadajcie... Żupan wdziałem dziś biały,
Gdy go zrzucę, to będzie czerwony...
Kazać w cerkwi uderzyć we dzwony
I wprowadzić tu herszty4 rzezunie.
Zasiada na krześle... Polscy wojacy wprowadzają okutego w łańcuchy SEMENKĘ i kilku z naczelników rzezi.
PIERWSZY Z CHŁOPÓW
kłaniając się.
Czarną krew, co my z panów wylały.
Taj bądź ty nam jak car biały,
Bądź litosny.
REGIMENTARZ
Uderzyliście w trąby na trwogę,
Zapaliliście wioski i dwory,
Świat was widział jak krwawe upiory
Tańcujące w pożarach, ohydni!
Niech wam Pan Bóg po śmierci rozwidni
Piorunami i drogę pokaże...
Ja nie mogę... Ja was śmiercią ukarzę,
Jako wężom jad czarny odbiorę
A na waszę5 udaną pokorę
Nie uważam... Ściąć im łby, i w kawały
Poćwiartować...
CHŁOPY
Twij dom czarny6.
REGIMENTARZ
Do Semenki.
A ty?
SEMENKO
Cienką szyję mam...
REGIMENTARZ
Jak ty jeszcze tu niedawno
Mój chleb jadł...!
SEMENKO
REGIMENTARZ
Pod ręką sprawiedliwości...?
SEMENKO
O śmierć, a nie o naukę.
REGIMENTARZ
Lecz za takie diable szczenię
Nie mógłbym nigdy osądzić.
Jak ty mógł tak rozporządzić
Buntem? I takie płomienie
Zapalić...?
SEMENKO
REGIMENTARZ
Jak smok uwiodłeś na zgubę...
SEMENKO
Jemuż to i rosa szkodzi...!
Nie czart... no, on czarty wodzi.
Szczob ja jego miał był oczy,
Jego serdeczną przynętę,
Byłby ja wiódł życie święte,
Uciekł z nią do Pawołoczy10.
Byłby ja gdzieś o hetmanach
Śnił na trawie, na kurhanach,
Choćby przyszło pod Kozyrą
Zostać w Siczy11 tabuńczykiem12,
Albo lud obchodzić z lirą;
Byle nie być niewolnikiem,
Nie żyć sercem przez połowę,
A położyć dumną głowę
Na kochanki wierne łono.
Że ja nie z tą się koroną
Co twój syn urodził, panie,
Toż ja za to na majdanie13
Stał jak czart w pożarach czarny;
A dziś ty mi, pan bezkarny,
W domu twoim zetniesz głowę.
No, zobaczysz ciało zdrowe,
Żyły, jak krwią jasną trysną;
No, zobaczysz, jak się ścisną
Moje zęby, a nie zgrzytną;
No, zobaczysz twarz błękitną,
A nie strachem śmierci bladą;
No, rozporzesz przed gromadą
I rozedrzesz na dwie szmaty:
Taj poznasz, że ja chłop z chaty,
A nie tchórz na dokumentach.
REGIMENTARZ
SEMENKO
REGIMENTARZ
Najczystsze duchy uwodzą;
Lecz kto stoi aż do końca
Pod aniołów takich wodzą,
Ten zaprawdę nie wart słońca.
Semenko, ty Boga bliski,
Zamódlże się teraz w duchu...
Zakneblować jemu pyski,
Nogi zostawić w łańcuchu,
Zawiesić mu kir15 na czoło,
Ręce wznieść, słomą okręcić
I całego oblać smołą;
Potem przez księdza poświęcić
I czarną figurę smolną
Podparłszy, gdy zechce się walić,
Na samym wierzchu — zapalić
I przez wieś prowadzić wolno,
Jako świecznik zapalony:
A ciągle niech biją w dzwony,
Póki zgore żywa świéca16,
Okropna ludu gromnica
Świecąca buntu trupowi.
Wyprowadzają Semenkę.
KSIĘŻNICZKA
do Regimentarza.
Panie!
REGIMENTARZ
Bo ci żupana podszewką
Krwawą zamaluję usta.
KSIĘŻNICZKA
Jaka to czarna godzina!
REGIMENTARZ
A zakończy się na sobie...
Wiedzcie zaś, że to, co robię
W imieniu swojem i syna,
Z aniołów idzie nakazu:
Którym nie tylko wyrazu
Wnętrznego trzeba od ludzi,
Lecz i kształtu, co żal budzi,
Skruchą serce zadawalnia17,
A przed sądem już aniołów uwalnia.
Daje rozkaz, wnoszą ciało Gruszczyńskiego i opierają trupa na krześle, z którego zszedł Regimentarz; ten zaś, wziąwszy syna za rękę, klęka przed umarłym i mówi:
Szkolny mój niegdyś kolego,
Przyjacielu dziś nieżywy,
Tyś był zawsze sprawiedliwy,
Sądź mnie i syna mojego.
Zaprawdę! obaśmy winni!
Ja twojej, człowieku, zguby
A on hańby: my istynni18
Zabójce19 twojej rodziny.
Choć w tobie już żadne szruby20
Martwej ręki nie poruszą,
Weź ten miecz ognisty duszą,
Jeśli to uczynić zdolna,
I na karki spuść nam z wolna,
I każ odnieść na swój cmentarz.
Boś ty wielki Regimentarz,
Sędzia Pana Boga święty;
A my twoje delinkwenty21,
Leżym w prochu... Zetnij! zetnij...!
Lecz co mówię? Przebacz, stary.
Ja wiem, żeś ty, pełny wiary,
Od nas czyściej żył, szlachetniéj22...
Czy ja cię nie znam, człowieku?
Starego druha i kuma23?
Czy ja nie wiem, co trup duma?
Trup, jednego ze mną wieku,
Trup, jednego ze mną serca,
Jak ja niegdyś śmiały, butny24,
Jak ja teraz blady, smutny,
Na tym krześle zamyślony.
Wstaje i mówi do przytomnych.
Panowie! Ja nie morderca...
Oto boleścią szalony
Rzucam się w okropnej męce
Przyjacielowi na ręce...
Czy nie widzicie? Że ściska,
Że ściska mnie, nie odpycha?
Ta twarz jego smętna, cicha,
Patrzcie, niby słońcem błyska.
Wzywam was wszystkich na świadki25,
Że to jak twarz smętna matki,
Nie twarz, która sądem grozi...
JEDEN ZE SZLACHTY
Daje znak i wynoszą umarłego.
A ty, nasz Regimentarzu,
Ze smętnych myśli otrzeźwiej
I z żywymi staw się rzeźwiej.
REGIMENTARZ
Mogił, a śmierć ciągle kosi,
I tam wszystko się przenosi
A tu coraz puściej co dnia;
I dla nowego przychodnia
Coraz obszerniej przy stole...
Sumienie zaś w sercu kole.
I to najgorsza z boleści!
Najstraszniejsza! Jak widzicie,
Gdy człowiek łez w oczach nie zmieści,
Smutku nie dożuje skrycie;
Ale żal otwarcie głosi,
Na zimne kamienie pada
I o przebaczenie prosi;
A śmierć mu nie odpowiada,
Cichą będąc tajemnicą.
Więc tak pogodziwszy siebie
Z tą jasną duchów różycą,
Która pośmiertny na niebie
Kościół osłonecznia nieco,
By się oczy ducha pasły
Blaskiem serc, które tu zgasły,
A w anielskiej róży świecą...
Wiem i to, że mi koniecznie
Z światem się godzić należy
I biec razem, jak czas bieży,
Bo stanąć jest niebezpiecznie...
Jakoż pogrzebowe świeczki
Gęstym zagasiwszy płaczem,
Afektów będę tłumaczem
Mego syna dla księżniczki.
KSIĘŻNICZKA
na stronie.
Szlacheckie pokazał ucho.
REGIMENTARZ
Powitać? Mogęż z otuchą
Wnosić, że mi jedynaka
Uszczęśliwisz?
KSIĘŻNICZKA
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
Nieskruszona.
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
Dostanę...
REGIMENTARZ
Pierścień z jasnego rubinu
Wypal na bielutkiej dłoni
Pocałunkiem, aż się skłoni
Być twoją...
LEON
Pozwól, żeć uścisnę nogi
I powiem także tej pani
Pokornie, żem nie jest dla niéj26
Dzisiaj nic więcej prócz brata
I sługi... bo także muszę
Odejść od krwawego świata
I za tamtej pani duszę,
Przysypany od popiołów,
Odpokutować w klasztorze.
Bo moje serce nie może,
Przeklęte raz przez aniołów,
Ofiarować się nikomu.
REGIMENTARZ
Lękam się, że runie w gruzy.
KSIĘŻNICZKA
Na kształt grochowego wieńca.
REGIMENTARZ
do syna na boku.
Stoi, na pół zagniewana,
Jak księżyc srebrno-różana;
W koronie ze złotych szpilek,
Na których siadają kwiatki
Jak przy motylku motylek,
A spodem buk i bławatki
Ciemności rzucają silne,
Alabastrom lic przychylne,
Szmaragdom oczu zazdrosne,
Rubinom ust nieszkodzące.
Patrz, te piersi, dwa miesiące
W staniku ze złotej lamy.
Dwa słońca, dwa kręgi głośne,
Które, gdy jej ust słuchamy,
One do ust niosą głosy,
Jak harfy sercem dotknięte.
Patrz na jej leciuchne włosy
Spod zieleni... Na te wcięte
A pełne tajemnych zacisz
Gorsy, te łabędzie chody...
Patrz i pomyśl, co ty tracisz?
Na Boga! Gdybym był młody,
Pomyślałbym o tem dwa razy.
KSIĘŻNICZKA
Biorą kształt.
Wchodzi Wernyhora w płaszczu dziada z lirą.
REGIMENTARZ
Ucichły jak wroni skir?
Co to za siwy dziad stary?
Wygląda jak dawny król lir.
Parobku, z jakiej ty chaty?
WERNYHORA
REGIMENTARZ
Boś podobny do upiora.
WERNYHORA
REGIMENTARZ
WERNYHORA
Ja sam na słowo przychodzę.
REGIMENTARZ
Siadaj, staruszku, na ławie.
WERNYHORA
Z wami długo nie pobawię,
Nie usiądę tu na ławie
Jako człowiek z wami bratni,
Bo ja lirny król ostatni
Pójdę... duchy jak żurawie
Odprowadzać do hetmanów.
Słyszeli wy, jak z kurhanów
Dobył ja stepowej liry?
Jakie płacze, jakie skwiry
Wron i orłów słychać było,
Gdy ta lira, pod mogiłą
Ręką Lacha zakopana,
Odezwała’ś28 spod kurhana
W blask miesiąca czerwonego:
Jak córka do ojca swego,
Jak zaklęta upiornica,
Jako Lachów niewolnica,
Jak duch srebrny do księżyca.
A gdy ja rozkopał doły
I przytulił ją na ręku,
Słyszał jej duch cały w brzęku
Jak pierś u brzęczącej pszczoły;
A gdy otrząsł z niej popioły
I w klawisz ręką zatętnił,
To się ja sam aż zasmętnił29,
Usłyszawszy pierwsze granie
I rozpłakał na kurhanie,
Jakby w księżycowym raju.
Wże ja teraz ne zahraju,
Pany30...! Idę w sen, na ciszę...!
Oj liro! Twoje klawisze,
Gdzieś ze srebra dawniej lane,
Nogą pieśni wydeptane,
Jakby stare sęki drzewne,
I kamienie przedcerkiewne
I zapadłe w dół mogiły
Świadczą, że pieśni chodziły
Po klawiszach, pieśni chyże31!
I siadały na sen w lirze,
W krąg siadały pieśni tłumy;
Posążnice32 — stare dumy,
Piorunnice — stare krzyki,
Szumki lotu — konie kare,
Szumki płaczu — dum słowiki,
Błyskawice — myśli stare,
Rusałczanki — dzwony szklanne,
Smętne dumy podkurhanne,
Kędyś aż od Zaporoża.
Taj dla wszystkich dom uprzejmy...
Siądą w lirze, jak na sejmy;
A pośrodku duma boża,
Krwią Chrystusa purpurowa,
Siedzi jakby dum królowa
I radzi świat podbić cały...
Darujcie, pany, ja biały
Dziad... ja trochę szalony,
Może co złego powiedział?
REGIMENTARZ
Jakbyś na kurhanie siedział.
Czego chcesz? Tłumacz się jaśniéj33.
WERNYHORA
Gdyś ty ludu krwią czerwony,
Przyszedł ja ci w moje dzwony
Zagrać głucho, tuż nad uchem
I pożegnać ciebie duchem
Mego ludu.
REGIMENTARZ
WERNYHORA
Jeden futor gdzieś pod borem:
Dom bez złota, adamaszków,
I trzy brzozy pełne ptaszków,
I trzy źródła pod futorem,
Jak ze srebra tarcze lane,
Jak kąpiele rusałczane.
Taj póki lud był szczęśliwy,
Póki duch żył, ja był żywy;
Teraz, pane, Boh ze mnoju34...!
REGIMENTARZ
WERNYHORA
Rozstać się z wami, panicze.
Jeszcze spojrzeć wam w oblicze,
Aby zapamiętać długo
Duchom, szczo was proklinaje35...
REGIMENTARZ
Że nie będąc naszym sługą,
Możesz cicho zostać z nami...
WERNYHORA
REGIMENTARZ
do szlachty.
WERNYHORA
Może ja głupstwo powiedział...
Przez dziedziniec wasz czerwony
Jam szedł i drogi nie wiedział,
Choć dwór widział odemknięty;
Aż mi jeden człowiek ścięty
Poswetył37 łbem aż do sieni.
KSIĘŻNICZKA
zbliżając się.
Twymi słowy, wszyscy smutni.
Zagraj nam lepiej na lutni
Jaką piosenkę z księżyca.
WERNYHORA
Ach! Ja do niej, idąc w lesie,
Szedł jak gdyby w interesie.
Panno, nie chodź mi od boku,
Bo mi widy jakieś w oku
Błyszczą, serce drga jak struna.
Ja odzyskał sen widuna,
Patrząc w lice tego dziecka.
Kto ty? Czy ty Wiśniowiecka?
Czy pamiętasz tego dziada,
Co, bywało, tobie gada
Śród pasieki dumy stare?
Co, bywało, ciebie senną
Na łóżeczko, pod kotarę
Nosi i tam, jak kamienną,
Uśpioną dumami kładzie?
Czy pamiętasz, co ja w sadzie
Wróżył tobie na dzień ślubny?
Że to ludu mego zgubny
Będzie dzień... jak pożar krwawy...
A w pożarach żywa świéca39,
A koło niej lud ciekawy,
A ona aż w twarz księżyca
Tryskającą krwią czerwoną,
Aż na twoje tryśnie łono.
KSIĘŻNICZKA
WERNYHORA
Pod szablicą pana Sawy,
Przyjdzie i franciszkan42 krwawy,
Pasem się krwi przewiązawszy,
Niosąc pierścień jeszcze krwawszy.
KSIĘŻNICZKA
Widzę nawet jego rysy.
WERNYHORA
W srebrne, podśnieżne narcysy,
Przyjdzie drużka, trupie ciało...
KSIĘŻNICZKA
WERNYHORA
KSIĘŻNICZKA
WERNYHORA
KSIĘŻNICZKA
Dary, świecące jak próchno,
Ślubne moje podarunki!
WERNYHORA
Wszystko sen i prawda szczéra43!
Pierwej... moja srebrna lira
Rozbita i odemknięta
Tłucze lirę o podłogę i wyrzucone z niej papiery oddaje Księżniczce.
Wyrzuci te dokumenta,
Które ja krył, póki sądził,
Że Sawa będzie hetmanem.
A teraz ja rozporządził
Wszystkiem44, nad czem ja był panem:
Lirą, pieśnią, wychowanką
I hetmanem, i hetmanką;
Taj wychodzę z szlachty proga,
Jak wszedł — a nie bez łez, pany,
Bo ja z wami chleb łamany,
Od jednego dany Boga,
Długo jadł — aż zęby stracił.
Bogdaj Pan Bóg wam zapłacił
Za jadło i za gościnę...
REGIMENTARZ
WERNYHORA
KSIĘŻNICZKA
Koń jakiś biały przyleci?
Koń, co po mogiłach grzebie,
Okiem rubinowem45 świeci;
Jakiś dziwny koń piekielny,
Mówią, że koń nieśmiertelny?
WERNYHORA
KSIĘŻNICZKA
Powiedz....? Bo ja będę wiodła
Długo za tobą oczami...
Bo mi w oczy sypnął skrami46,
Smutkiem napełnił nieznanym
Ten koń z lirą grającą u siodła
I z dumkarzem zapomnianym
Ulatujący na wieczność.
Czy tam jaka półsłoneczność
W tych mgłach? Czy tam ciągle strachy?
WERNYHORA
Każdy duch swój wid pół-jasny,
Każde serce swój strach własny,
Każdy orzeł lot przedlotny;
A ja wiem, że ja samotny,
Jak ty głoskiem to wywiodła,
Przez piekielnego rumaka
Porwan... wściekły... bez czapraka47,
Z lirą grającą u siodła,
Umarłe trzaskając kości,
Polecę w niespokojności
W strachu, w żalu, ale w mocy.
Aż kiedyś, gdy na godzinie
Stanie miesiąc o północy;
To koń znowu z siodła skinie
Mego ducha na kurhany.
Taj znów zagra dziad z powagą;
Taj znów jęknie... A kto zna go,
A kto słyszał poza światem
Pryde48 — w łańcuch żurawiany,
Pryde — lirą tchnąć jak kwiatem
Pryde — z serca pić jak z czary,
Pryde — z piersi czerpnąć wiary,
Pryde — iskry wziąć z ogniska.
Ten dziad, co tu lirę ciska
Jak fałszywą sorokówkę49,
Taj z trupami na wędrówkę
Wietrznym koniem teraz pędzi,
Naprowadzi wam łabędzi
I rycerzy, i hetmanów.
Taj słuchajte, gdy z was panów
Budut’ trupy, budut’ hłazy50,
Taj gdy się wasz trup trzy razy,
Pod mogiłą rwąc do sławy,
Znów przewróci na bok krwawy;
I pomyśli, nędzarz boży,
Że i piorun nie otworzy
I nie zdejmie wieka z truny,
Taj świat przeklnie i pioruny;
To jak stanę ja, dziad rzewny,
Jak mu ręce łzą uroszę,
Po żebracku jak poproszę;
Jak ja lirę upokorzę
I na sercu mu położę,
I do czoła mu przycisnę,
I przeszłością w oczy błysnę,
Starych dum nasypię w uszy;
Klnę się na duch! że się ruszy,
Taj swą twarzą księżycową
Spojrzy na was jak upiory...
Otóż macie moje słowo,
Macie dumę Wernyhory.
A stepowe gdzieś miesiące
Wiedzą, o czem ja nie wiedział;
Czemu ja przez usta klnące
Wam przekleństwa nie powiedział.
KSIĘŻNICZKA
WERNYHORA
Dziad, panienko... Ja nic nie wiem.
KSIĘŻNICZKA
Gdzie ty zaśniesz pod modrzewiem
Zniknie?
WERNYHORA
Mówią, że zniknie mogiła,
Ja nic nie wiem. Czas pokaże.
KSIĘŻNICZKA
Tę zauszniczkę z turkusa;
Jak twój srebrny koń da kłusa
Tu z powrotem, na kurhany,
Czy po wiekach, czy po latach,
To mi, staruszku kochany,
Dasz ten turkus i przypomnisz pasiekę,
Gdzie ja, bywało, na kwiatach
Pod piastunki się opiekę
Uciekałam... gdyś ty gadał o marach.
WERNYHORA
A co dziś? Ja człek grobowy!
Pany! Wasz dom purpurowy
Niech śpi... i ja spaty budu51.
Odchodzi
KSIĘŻNICZKA
Słyszałam, jak o łzy żebrze.
Dotąd na miesięcznem srebrze
Malował nic kolorowe.
Dajcie mi księżyc na głowę!
Dajcie mi tęczę pod nogi!
Za tym dumkarzem polecę!
Ach, co widzę? Sawa! Z drogi?
W jakiej on czerwonej rzece
Kąpał się...? Figura krwawa!
Wchodzi SAWA w białym żupanie zbryzganyn krwią, z pałaszem w ręku.
SAWA
Przebiegłem stepy, kurhany,
Całe mgieł posępnych morze;
A nigdzie o Wernyhorze
W Ukrainie ani słychu.
Co gorsza, że się tu lichu
Diabelskiemu dałem skusić,
I chcąc jeden ogień zdusić
Cały oblałem się krwią;
Dlatego z posępną brwią
Stoję tu, mości panowie.
Jadąc przez wioski ulice,
Spotkałem żywą gromnicę,
Z płomieniskami na głowie,
Ze smołą ogniem kapiącą
Na mnie... w oczy wprost idącą.
Tak, że pomimo harapa52
Zlękła, zdębiła się szkapa;
A ja rozjuszony złością,
A może też i litością
Wpół pomieszaną z przestrachem,
(Bo nie myślę czynu krasić53)
Na koniu, szabli zamachem
Chciałem to światło jarzęce54,
Tę straszną marę zagasić
I w zamachu uciąłem jej ręce.
A to wszystko w smolnym dymie
Stało się, niby w ukryciu,
Przy żałosnych dzwonów biciu.
Tak, że gdym wyleciał z chmury,
To za mną... widmo olbrzymie,
Ręce podniósłszy do góry,
Biegło, zda się, karku blisko
Lecące pogorzelisko;
Mszczące się samym horrorem
Goniło za mną widziadło.
I aż tutaj, pode dworem,
Na piasek złoty upadło,
Wylawszy dwa koralowe
Strumienie... co zda się piszą
Prześwięte Y Jezusowe55.
REGIMENTARZ
Krzyczącą krew. Niech kto bieży,
Do łba mu lufę przymierzy
I skończy ciała męczarnie.
Wchodzi PAFNUCY przewiązany pasem krwawym mnicha franciszkana.
Cóż to? Czy krwawą latarnię
Duchy postawiły w sieni?
I wpuszczają mi tłum cieni
Skrwawionych do mego domu?
PAFNUCY
Szablą Gruszczyńskiego zbrojny,
Szukałem zemsty... jak mściciel;
Aż mi szabli tej właściciel,
Po śmierci, widzę, spokojny,
Zemsty nad ludem zabronił.
Jakoż, zaraz mię nieznany
Strach ujął, siłęm uronił56,
Miecz się giął jak ołowiany;
Chłopstwo mię porwało srogie;
I poznawszy po tonsurze57
Za księdza, ciało ubogie
Ustroiło w krwawe róże,
W świętego Franciszka pasy.
Bo dziś wiek, że polskie lasy
Dotąd kwiatkami panieńskie,
Od pszczółek by58 lutnie brzmiące,
Widzą nagoście59 męczeńskie,
W czaszkach siekier półmiesiące,
Ręce w płomiennych okowach,
Wszystkie męczeństwa oznaki,
Oprócz złotych słońc na głowach;
Bo te płomieniste ptaki
Później na czołach usiędą60,
Gdy się nam duchy podniosą.
Takem się ja przed komendą
Sawy, krwi okryty rosą,
Meldował, cierpiąc katownie61.
I miałem to już zasługą,
Że z ran uleczon cudownie
A pomny, żem bożym jest sługą.
Widząc tu dwie wielkie głownie
Zgaszone Sawy szablicą,
Nad tą konającą świécą62,
Której duch w płomienie spieszył,
Tyle dokazałem słowy,
Że się ten duch purpurowy
Ugiął a jam go rozgrzeszył.
Tak mi dopomogły duchy,
Że wydobyłem akt skruchy,
Jęk spod smolnego płomienia
I rozkaz, dany oczyma,
Które szukając pierścienia,
Na rękę, co jeszcze się zżyma63,
Krwią leje i w prochu się rusza,
Zwróciły moją uwagę.
REGIMENTARZ
biorąc pierścień krwawnikowy z rąk Pafnucego, obraca się do Księżniczki.
Bo to mię, panno, przymusza
Ponowić ci prośby moje.
KSIĘŻNICZKA
Sawa z ust ognistych węża
Jak błędny rycerz szalony
Wyrwał ten pierścień dla żony;
A ja z ręki mego męża
Biorąc, będę go nosiła.
REGIMENTARZ
Sawa słuszny kawaler, lecz nowy,
Nie wiem nawet, czy szlachcic herbowy?
KSIĘŻNICZKA
A dla was już: pan Caliński.
Na co dokumenta składam
I te kościelne dowody.
A sama do nóg ci padam,
Prosząc przyzwolenia i zgody
Na ślub, który ci oszczędza,
Panie, kościelnych wydatków,
Bo dawno już był dany przez księdza.
REGIMENTARZ
KSIĘŻNICZKA
Jeszcze, panie, niedotknięta...
SAWA
REGIMENTARZ
do Sawy
Bierzesz gadzinkę nadobną.
Caliński był tu podobno
Kiedyś naszym wojewodą?
SAWA
Ojca mojego zabito
I te dokumenta skryto.
REGIMENTARZ
Życzę szczęścia...! Pij nektary
Z tej złoconej filiżanki,
A z trwogą... Cóż to za mary?
Wchodzą dwie popadianki, niosąc za końce prześcieradło białe.
POPADIANKA
Przyszły z srebrnym darem w ręku,
Szczob tebe o brata Semenku
Prosyły64...
REGIMENTARZ
Semenko, wasz brat, nie żyje.
POPADIANKI
odkrywając z prześcieradła śpiącą Salomeę.
REGIMENTARZ
Moja szlachcianeczka trusia?
W srebrnem prześcieradle Salusia!
Patrzaj, Lwie... dzieciątko miłe!
Ach! mogiła za mogiłę!
Oddać im zwłoki kozacze.
LEON
REGIMENTARZ
On na to patrzeć nie może.
POPADIANKI
Nie odmówił... My szczęśliwe...
No choć twa ręka wspaniała,
To my wspanialej wyrosły,
Bo wam dały ciało żywe
A od was trupa wyniosły.
Wychodzą.
REGIMENTARZ
Patrzaj, kolorek rubinu
Wystąpił z ust bladziuteńki...
Jeden paluszek u ręki
Ruszył się... Słońce w nią wpływa...
Patrzajcie! ach! żywa, żywa!
Żywa w moich rękach... o! widzicie!
Podnosi ją w rękach.
Moje ukochane dziecię!
W rękach moich żyć zaczyna
Bijąca sercem ptaszyna.
SALOMEA
Czy ja w gorączce, czy chora?
Wczora usnęłam z wieczora
I śniłam coś biało... biało...
Przez te dziewczyny spojona,
W krainie jakiejś bez brzegu,
Gdzie jedna tylko na śniegu
Plama... okropna... czerwona...
Ach! strach mówić, com ja śniła!
REGIMENTARZ
Ciągleśmy widzieli śpiącą,
Duszkę twoję latającą
Ciągleśmy, panno, widzieli;
Teraz jaśniej nam, weseléj67,
Że jesteś z nami, dziewczyno!
A nim dwie pory przeminą,
Na świętego klnę Franciszka.
Z weselnego pociągniem kieliszka.
LEON
klękając przed Salomeą.
REGIMENTARZ
Już nie narcyz, ale róża.
SALOMEA
Ten wianuszek zdejmę z głowy,
Bo mię skrzydłami osłonił,
Stał ciągle nad mojem łożem
I narcysem łoża bronił,
Kiedym ja tam spała — z nożem
Skrytym pod moją poduszką.
REGIMENTARZ
Wszystko dobrze się skończyło.
A kto tam już pod mogiłą,
Dowiesz się... Jesteś sierotą...
Aleś moją gwiazdą złotą,
Jesteś moją córką drugą,
A syn mój będzie twym sługą,
Choćby na lat sto tysięcy;
Lecz jeśli zechcesz, czem więcéj
Tobie mój chłopczyna będzie.
Ot, daj mu rękę, bo prosi.
Salomea rzuca się klęczącemu Leonowi na ramiona.
O, tak! Jako dwa łabędzie,
Jeden na swym grzbiecie nosi
Drugiego głowę w upały;
Tak mi dziatek68 tych dwie pary
Szczęsne za ręce pobrały,
A ja w środku jak dziad stary.
LEON
klękając z Salomeą.
REGIMENTARZ
A za te przestrachy senne,
Dziatki, odprawcie nowennę69
Za dusze w czyścu będące;
A potem niechaj wam płyną
Słodko miodowe miesiące
I raj utracony winą
Odkwitnie; a ja odnowię
Przez obchody bardzo świetne
Te dwa małżeństwa sekretne,
Które wczoraj bym surowie
Karcił, a dzisiaj pochwalam.
SAWA
do Księżniczki.
KSIĘŻNICZKA
Aż tę nowennę odprawię.
SAWA
To ja pójdę ku Warszawie
I porwę króla tymczasem?
REGIMENTARZ
Sawa czegoś jak dziad żebrze!
KSIĘŻNICZKA
Chce się gwiazdy na błękicie.
REGIMENTARZ
do Sawy.
To sama ci na nos spadnie.
Sawo, chodźmy do kielicha,
Spłukać z ust proch i krwawiznę.
A weźmy i tego mnicha,
Który się bił za ojczyznę;
Obaczym, czy dobrze pije...
Pierwsze zdrowie: Salomea niech żyje!
A polećmy kraj i siebie
Tej Salomei na niebie,
Której święto nam przypada
W przedostatnim listopada.
1843.
- jarzącem — dziś popr.: jarzącym. [przypis edytorski] ↩
- mołodyca — młoda mężatka na Ukrainie. [przypis edytorski] ↩
- gwoździki — goździki. [przypis edytorski] ↩
- herszt — przywódca. [przypis edytorski] ↩
- waszę — dziś popr.: waszą. [przypis edytorski] ↩
- Taj szczob (...) czarny (z ukr.) — A żeby diabły przeklęły twój dom czarny. [przypis edytorski] ↩
- egzekwować — tu: zastosować tortury. [przypis edytorski] ↩
- ambaras — kłopot. [przypis edytorski] ↩
- znałem cię za — tu: miałem cię za. [przypis edytorski] ↩
- Pawołocz — wieś na Ukrainie. [przypis edytorski] ↩
- sicz — rodzaj obozu kozackiego zakładanego nad Dnieprem; tu: Sicz Zaporoska, Zaporoże; wolne osady Kozaków nad dolnym Dnieprem. [przypis edytorski] ↩
- tabuńczyk — człowiek strzegący stada koni. [przypis edytorski] ↩
- majdan — tu: plac. [przypis edytorski] ↩
- cherubin — potężny anioł. [przypis edytorski] ↩
- kir — czarny materiał zakładany jako symbol żałoby. [przypis edytorski] ↩
- świéca — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- zadawalniać (daw.) — zadowalać. [przypis edytorski] ↩
- istynni — istotni, rzeczywiści. [przypis edytorski] ↩
- zabójce — dziś popr. forma M.lm: zabójcy. [przypis edytorski] ↩
- szruba — śruba. [przypis edytorski] ↩
- delinkwent (daw.) — dziś popr.: delikwent; osoba, której los jest od kogoś zależny a. przestępca oczekujący na wyrok. [przypis edytorski] ↩
- szlachetniéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- kum (pot.) — kolega a. powinowaty. [przypis edytorski] ↩
- butny — pewny siebie. [przypis edytorski] ↩
- świadki — dziś popr. forma B.lm: świadków. [przypis edytorski] ↩
- niéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- rekuza — odmowna odpowiedź na oświadczyny. [przypis edytorski] ↩
- odezwała’ś — tu: odezwała się. [przypis edytorski] ↩
- zasmętnić — zasmucić. [przypis edytorski] ↩
- Wże ja teraz ne zahraju, Pany (z ukr.) — już teraz nie zagram, panowie! [przypis edytorski] ↩
- chyży — szybki. [przypis edytorski] ↩
- posążnica — pieśń ludowa, dumka. [przypis edytorski] ↩
- jaśniéj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- Teraz, pane, Boh ze mnoju (z ukr.) — Teraz, panie, Bóg ze mną. [przypis edytorski] ↩
- duchom, szczo was proklinaje — duchem, który was przeklina. [przypis edytorski] ↩
- Szczo? Ja, bat’ku? (z ukr.) — Co? Ja, ojcze? [przypis edytorski] ↩
- poswetył (ukr.) — poświecił; poprowadził. [przypis edytorski] ↩
- Szczo heto za Anhełyca? (z ukr.) — co to za anielica. [przypis edytorski] ↩
- świéca — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- daléj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- gromnica — duża świeca zapalana podczas ważnych uroczystości religijnych, w tym pogrzebowych. [przypis edytorski] ↩
- Franciszkan — dziś popr.: franciszkanin. [przypis edytorski] ↩
- szczéra — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y. [przypis edytorski] ↩
- wszystkiem — dziś popr.: wszystkim. [przypis edytorski] ↩
- rubinowem — daw. forma dla r.ż. i r.n.; dziś tożsama z r.m.: rubinowym. [przypis edytorski] ↩
- skra — iskra. [przypis edytorski] ↩
- czaprak — podkładka pod siodło. [przypis edytorski] ↩
- pryde — przyjdę. [przypis edytorski] ↩
- sorokówka — czterdziestka; pieniądz. [przypis edytorski] ↩
- Taj słuchajte, gdy z was panów budut’ trupy, budut’ hłazy (z ukr.) — więc posłuchajcie, gdy z was panów będą trupy, będą głazy. [przypis edytorski] ↩
- spaty budu (z ukr.) — spać będę. [przypis edytorski] ↩
- harap — bicz o długim rzemieniu. [przypis edytorski] ↩
- krasić — ozdabiać, upiększać. [przypis edytorski] ↩
- jarzęce — jarzące. [przypis edytorski] ↩
- prześwięte Y Jezusowe — taki kształt przybrało ciało Jezusa przybite do krzyża. [przypis edytorski] ↩
- siłęm uronił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: siłę uroniłem; straciłem siłę. [przypis edytorski] ↩
- tonsura — charakterystyczne dla mnichów kółko wygolone na czubku głowy. [przypis edytorski] ↩
- by — tu: niby, jak. [przypis edytorski] ↩
- nagoście — dziś popr. forma B.lm: nagości. [przypis edytorski] ↩
- usiędą — dziś popr.: usiądą. [przypis edytorski] ↩
- katownie — tu: katusze. [przypis edytorski] ↩
- świécą — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- zżymać się — tu: niecierpliwie się poruszać, wzdragać się gniewnie. [przypis edytorski] ↩
- szczob tebe o brata Semenku prosyły (z ukr.) — żeby poprosić cię o brata Semenkę. [przypis edytorski] ↩
- witże — tu: więc. [przypis edytorski] ↩
- Bud’ szczasływ... (z ukr.) — bądź szczęśliwy. [przypis edytorski] ↩
- weseléj — daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i. [przypis edytorski] ↩
- dziatki (daw.) — dzieci. [przypis edytorski] ↩
- nowenna — nabożeństwo poprzedzające ważne święta, zawsze rozłożone na dziewięć dni (rzadziej dziewięć tygodni). [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Juliusz Słowacki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Sen srebrny Salomei · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-sen-srebrny-salomei/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.