AKT PIERWSZY
Królewski ogród w Aranjuez.
SCENA PIERWSZA
Carlos, Domingo.
DOMINGO
Wasza miłość książęca ten zakącik miły
Nie weselszy porzuca. — Próżnośmy tu byli,
Zagadkowe milczenie gdybyście raczyli
Raz przerwać i ta, książę, serca tajemnica
Niechby się raz odkryła przed sercem rodzica
Dla syna jedynego, by okupić błogą
Spokojność — nigdy ojcu nie będzie za drogo.
Nawet nie ma życzenia, choćby się je kryło,
By z dzieci najmilszemu niebo odmówiło.
Carlos milczący stoi ze spuszczonym wzrokiem.
Karol hołdy odbierał, a książęta tłumnie
Cisnęli się do ręki twej ucałowania.
Wtem na raz — na raz jeden, kornie czoło skłania
Sześć królestw do stóp twoich. Ja przy tobie stałem
I na dumną krew młodą z rozkoszą patrzałem,
Jak ci lice krasiła1 i jak falowała
Twą piersią, która żądzą czynu rozgorzała.
Patrzałem na twe oczy, jak tłum obiegały,
Iskrzyły się weselem, mówić się zdawały,
Żeś, książę, syt jest szczęścia!
Carlos odwraca oblicze.
Poważna troska twoja, wyraźnie świadcząca
O boleści tłumionej od ośmiu miesięcy,
Jest zagadką dla dworu, kraj trwoży — co więcej,
Że samemu monarsze niejedną noc truje
I matka wasza gorzką ją łzą okupuje.
CARLOS
zwracając się na te słowa nagle do niego
Temu, który ją dla mnie za matkę przeznaczył.
DOMINGO
CARLOS
po niejakim namyśle, pocierając czoło ręką
Jestem z matkami mymi bardzo nieszczęśliwy.
Wszak świt mego żywota plami już czyn krwawy
W zabójstwie własnej matki.
DOMINGO
Czyliż to jest podobna2? Czy wina takowa
Może dręczyć sumienie?
CARLOS
Czyliż mnie serca ojca mego nie zbawiła?
I tak mało mnie kochał. Zasługą mi była
Ta jedna okoliczność, żem był jedynakiem.
Ona córkę mu dała.
Któż wie jeszcze, jakiem
Zrządzeniem moją przyszłość ślepy los rozwiąże?
DOMINGO
Kiedy cała Hiszpania wielbi swą królowę,
Ty jeden miałbyś dla niej swe oko surowe
Zaprawiać nienawiścią? I tylko mądrości
Słuchać patrząc się na nią? Na takiej piękności
Kobietę, jak jest ona? Królowę3 do tego?
Twą niegdyś narzeczoną?
Nie — to coś dziwnego!
Nie! Książę! Niepodobna4! — Co każdy miłuje,
Ku temu jedne twoje serce zawiść czuje?
Takie się przeciwieństwo nie mieści w Karolu.
I jeśli chcesz oszczędzić matce twojej bolu,
Strzeż się, książę, by do niej wieść nie doleciała,
Że taką nienawiścią syn do matki pała.
CARLOS
DOMINGO
W Saragossie ostatni turniej? Gdy osobie
Naszego króla lanca lekki cios zadała?
Królowa w gronie dam swych w środkowej siedziała
Trybunie — skąd był widny5 plac, gdzie bój się toczył.
Wtem nagle zawołano, że król we krwi broczył!
Szmer doszedł do królowej: „Książę?” — zapytuje
I chce na dół zeskoczyć. Wnet się dowiaduje,
Że to w króla cios godził: „Przywołać lekarzy!”
Rzekła — i wyraz trwogi znikł z pobladłej twarzy.
Stoicie w zamyśleniu?...
CARLOS
Monarchy spowiednika, który miał ochotę
Wnikać w tak błahe wieści.
ponuro i poważnie
Słyszałem — że częstokroć tacy łowiciele
Cudzych słówek i gestów więcej czynią złego
Niż trucizna lub sztylet. — Szkoda jest waszego
Trudu, ojcze wielebny — gdy chcecie podzięki,
To udajcie się po nią do monarszej ręki.
DOMINGO
Trzymasz7 w stosunkach z ludźmi: wszakże wyróżnieniu
Niektórzy ulec winni. Może być — z obawy
Obłudnika — odtrącon i przyjaciel prawy.
Ja tu szedłem z przyjaźnią.
CARLOS
Nie powie o tym ojcu, bo wtedy purpury8
Pozbawieni będziecie.
DOMINGO
ze zdumieniem
CARLOS
Bo czy sami od niego słowa nie mieliście,
Że w Hiszpanii wy macie pierwsze prawo do niej?
DOMINGO
CARLOS
Żebym z tak straszliwego człowieka był śmiały
Żartować — który ojca do niebieskiej chwały
Wznieść może — albo strącić w wieczne potępienie.
DOMINGO
Abym wciskał się, książę, w trosk waszych skrytości!
Wszelako śmiem upraszać waszej wysokości,
Abyś pomniał10, że trwogą przejęte sumienia
Tylko w kościele jednym są pewne schronienia,
Do jakiego i króle klucza dać nie mogą.
W kościele sama zbrodnia znajduje tę błogą
Przystań — pod sakramentu pieczęci powagą.
Książę myśl mą odgadniesz swą własną rozwagą.
Ja dosyć powiedziałem.
CARLOS
Kuszenia was, strażniku tak świętej pieczęci.
DOMINGO
Książę, tą nieufnością.
CARLOS
biorąc go za rękę
Zaniechajcie. Wy człowiek wielce świątobliwy,
To świat wie — mielibyście zachód11 uciążliwy
Ze mną — jeśli wam prawdę szczerą wyznać mogę.
Wy, ojcze przewielebny, macie długą drogę
Przed sobą, zanim krzesło Piotra12 zasiądziecie.
Zbytnią wiedzą obarczyć nadto się możecie.
Oznajmcie to królowi, co was tu słać raczy.
DOMINGO
CARLOS
I widzi nadto dobrze, jak jestem zdradzany
Przez wszystkich na tym dworze i jak szpiegowany
Przez tysiące ócz13 śledczych. Wiem, jak zaprzedaje
Król syna jedynego — jak służalczą zgraję
Opłaca za me każde słówko podsłuchane.
Takie służby o wiele więcej nagradzane
Niźli czyny szlachetne. Wiem dobrze, lecz więcej
Nie mówmy o tym. Serce bije mi goręcej,
A i tak już za wiele z ust moich słyszycie.
DOMINGO
Dwór się zbiega — a zatem mam zaszczyt was, książę...
CARLOS
Domingo oddala się. Po chwili.
Niemniej jak syna twego! — Jad podejrzliwości,
Widzę, jak żądłem węża duszę twą rozrania.
Czemuż się twa ciekawość tak chciwie ugania
Za odkryciem najsroższych tajemnic z obsłony?
A jeśli je odkryjesz — co poczniesz, szalony?
SCENA DRUGA
Carlos, Markiz Poza.
CARLOS
To mój Rodryg!
MARKIZ
CARLOS
Zjawisko? Jest prawdziwe? Tyżeś tu w istocie?
Ciebież ja tu przyciskam do serca w tęsknocie?
I bicie twego serca na mym łonie czuję?
O! Teraz wszystko dobrze — teraz mi wstępuje
Spokój w zbolałą duszę, gdy z ufnością całą
Tulę się w twe objęcia.
MARKIZ
Cóż tu złego być mogło, aby polepszenia
Wymagało? Powiedz mi, wywiedź14 ze zdumienia.
CARLOS
Z Brukseli co zbliżyło? Komuż ja to — komu
Zawdzięczam także wielkie szczęście niespodziane?
I ty się pytasz, serce radością wezbrane?
Wybacz mi to bluźnierstwo, wszechmogący Boże!
Któż inny, jeśli nie Ty, szczęście zsyłać może?
Tyś wiedział, że anioła Karol potrzebuje,
Tyś go zesłał — czyliż się pytać potrzebuję?
MARKIZ
Tak bezmierne odpowie ci tylko zdumienie.
Syna króla Filipa zupełnie inaczej
Znaleźć się spodziewałem. — Cóż mi wytłumaczy
Ten rumieniec niezwykły na twym zbladłym licu?
Gorączkowe ust drżenie, drogi królewiczu?
Nie jest to już ów młodzian lwim męstwem sławiony,
Do którego mnie naród śle uciemiężony.
Bo dzisiaj nie Rodryga widzisz tu przed sobą,
Nie tego, który dzieckiem niegdyś igrał15 z tobą,
Lecz tu całej ludzkości poseł we mnie staje,
We mnie tulisz do łona tej Flamandii16 kraje,
Która łzami krwawymi twej pomocy wzywa.
Twoja droga kraina zginie nieszczęśliwa,
Gdy Alba, fanatyzmu siepacz17 zagorzały,
Prawami hiszpańskimi zmiażdży naród cały.
Więc u chwały dziedzica, u cesarzów wnuka
Lud ten zacny z otuchą ocalenia szuka.
Padnie on w gruzach, jeśli twym sercem nie włada
Już miłość dla ludzkości!
CARLOS
MARKIZ
CARLOS
Który dawno już minął. — I jam w cudnej krasie
Widział niegdyś Karola w snach moich — a łono
Jego ogniem pałało, kiedy mu mówiono
O wolności. — Te czasy dawno legły w grobie!
Ten Karol nie jest owym, o którym ty sobie
Przypominasz w Alkali, gdy się żegnał z tobą.
Gdy w słodkim upojeniu żył tylko tą dobą,
W której twórcą się stanie ery całkiem innej,
Wzniesie złote ołtarze w swej ziemi rodzinnej.
Pomysły bosko piękne! Sny w głowie dziecięcej
Zrodzone — już rozwiane!...
MARKIZ
Książę! Więc to sny były?
CARLOS
Oblać łzami — piersi zrosić daj łzami gorzkimi,
Jedyny przyjacielu! — Nikogo — nikogo
Nie mam w całym przestworze. Jak daleko mogą
Dopłynąć nasze flagi — jak daleko sięga
Berła ojca mojego niezłomna potęga,
Nigdzie, nigdzie nie widzę życzliwego brzegu,
Gdzie bym — mógł łzom dozwolić swobodnego biegu,
Jak tutaj. — O Rodrygu! Na wszystko, co w niebie
Jest nam święte — zaklinam! Nie chciej mnie od siebie
Odpychać.
Markiz poddaje się jego uściskom z niewysłowionym rozrzewnieniem.
U stóp tronu — przez ciebie z litości dźwignioną.
Nie wiem, co to jest ojciec: bom jest króla synem.
O! jeśli to jest prawdą, co szczęściem jedynem
Mieniłoby18 me serce, żeś jest wyszukany
Spośród miliona ludzi, abyś mi oddany
Rozumiał myśli moje — gdyby prawdą było,
Że twórcze przyrodzenie19 we mnie powtórzyło
Rodryga — i dusz naszych zawiązane struny
Jeszcze w ranku żywota brzmią jednymi tony —
Jeśli łza, co mi ulgę przynosi w rozpaczy,
Droższą ci jest niż łaska, jaką cię uraczy
Mój ojciec...
MARKIZ
CARLOS
Że cię muszę wspomnieniem cofnąć w wiek dziecinny
I upomnieć się muszę o dług dawno winny
Przez ciebie — kiedyś jeszcze w majtka był mundurze,
A ty i ja, dwaj chłopcy mający w naturze
Pewną dzikość — wzrastali z braterską równością.
Mnie tylko ból ten dręczył, żeś ducha świetnością
Przewyższał mnie o wiele. Gdy mi brakowało
Otuchy do walczenia o podział twą chwałą,
Postanowiłem wreszcie sercem cię zniewolić.
Dręczyłem cię czułością, pragnąc cię zespolić
Z sobą bratnim ogniwem. Te zabiegi moje
Tyś, dumny, płacił chłodem. — Bywało — że stoję,
Tyś na mnie ani spojrzał — a ja gorącymi
Zalewałem się łzami, patrząc, jak z innymi
Dziećmi pieścisz się czule. „Czemuż? — zawołałem —
Pieścisz inne, gdy ja cię kocham sercem całem?”
Ty mi na to, klękając, poważnie i chłodno
Odrzekłeś: „Krew królewska takiej czci jest godną”.
MARKIZ
Z lat dziecięcych dziś jeszcze wstydem się rumienię.
CARLOS
Me serce, rozedrzeć je: lecz to nie zdołało
Odepchnąć mnie od ciebie. Trzy razy ów książę
Powracał z tą nadzieją, że cię zobowiąże
Żebractwem — że swą miłość wpoi w ciebie siłą.
Trzy razy odpychałeś.
Nareszcie sprawiło
Wypadkowe zdarzenie to, o czym ja prawie
Już zwątpiłem. Pamiętasz, jak w jednej zabawie
Twój wolant20 mojej ciotce, a czeskiej królowej,
Zranił oko? — Ta sądząc, że nie z wypadkowej,
Lecz rozmyślnej pustoty21 pocisk otrzymała,
Ze łzami skargę na nas do króla podała.
Całą młodzież zebrano, żądając wydania
Winnego. Król się zaklął, że to ukarania
Surowego nie ujdzie, chociażby synowi.
Stałeś z dala struchlały — widząc to — królowi
Do nóg padłem wołając: „Jam winę popełnił!”
A ojciec swoją zemstę na swym dziecku spełnił.
MARKIZ
CARLOS
A którą, wobec wszystkich na twoim Karolu
Tyrańsko dokonano. — Zęby ściąłem z bolu,
Lecz oczy miałem suche, w ciebie zapatrzone,
Łzy jednej nie zroniły. Ciało me zbroczone
Krwią królewską, chłostane siepaczy razami —
A jam patrzał na ciebie suchymi oczami!
Aż mi do nóg przypadłeś, sam łzami oblany.
„Tak jest! Tak! — zawołałeś — jestem pokonany
W mej dumie! Ja ci kiedyś dług dziś zaciągnięty
Spłacę, jak będziesz królem!”
MARKIZ
podając rękę
Tak, Karolu! Ponawiam ślub niegdyś dziecinny
Dziś, jak człowiek dojrzały — spłacę ci dług winny!
Może kiedyś i dla mnie uderzy godzina.
CARLOS
Do spłaty! Nie zwlekaj jej! Ja tak potrzebuję
Miłości. — Tajemnica okropna nurtuje
Pierś moją. — Odkryć, odkryć muszę ją przed tobą.
Niech z ust twoich pobladłych usłyszę nad sobą
Wyrok śmierci! — Posłuchaj milczący wyznania:
Ja kocham moją matkę!
MARKIZ
CARLOS
Nie żądam — nie, nie! Powiedz, że się nie spotyka
W całym ziemskim przestworze równego nędznika!
Powiedz: lecz ja wiem naprzód słów twoich osnowę:
Kocha się w swej macosze! Toć względy światowe —
Natury — Rzymu prawa wyrok potępienia
Rzucą na tę namiętność! Że moje roszczenia
Do praw ojcu służących są napaścią srogą:
Czuję to — przecież kocham! Wiem ja, że tą drogą
Dojść mogę do szaleństwa lub na rusztowanie22.
Ja kocham bez nadziei. Mam w sobie uznanie
Groźby śmierci, szaleństwa i całej zdrożności23,
Lecz kocham!
MARKIZ
CARLOS
Wystąpić wyznaniami? A zwłaszcza na ziemi
Hiszpańskiej? Czyliż się zbliżyć mogłem do strzeżonej
Zazdrością ojca — ciągle dworem otoczonej?
Osiem mija miesięcy, jak tu, powołany
Przez ojca z Akademii, zostałem skazany
Na codzienny jej widok i grobu milczenie.
Osiem mija miesięcy, jak zgubne płomienie
Przepalają pierś moją i tysiące razy
Na mych ustach konały wyznania wyrazy
Kryjąc się w głębie serca, omdlałe na sile.
O! Gdybym mógł, Rodrygu, choć na krótką chwilę
Sam na sam z nią pomówić!
MARKIZ
A wasz ojciec?
CARLOS
Mów mi raczej o strasznych katuszach sumienia,
Tego tylko jednego oszczędź mi imienia!
MARKIZ
CARLOS
Nienawiści do ojca, lecz mnie dreszcz przejmuje,
Niepokój, jak po zbrodni, wpija się w mą duszę,
Kiedy imię usłyszeć to okropne muszę.
Com winien, że mi w sercu już z wiosny zaraniem
Miłość tę niewolniczym struli wychowaniem.
Zaledwie że rok szósty żyłem na tej ziemi,
Gdy stanął po raz pierwszy przed oczami memi
Ten straszny, co go ojcem moim mianowano.
Pamiętny mi ten ranek: bo na śmierć skazano
Na raz cztery ofiary za jego skinieniem!
Potem go widywałem tylko, gdy karceniem
Za winy mnie udręczał.
Boże! Ja w tym szale
Czuję, że zbyt goryczą zaprawiam me żale.
Precz, precz stąd!
MARKIZ
Część bolu spadnie z serca, gdy skargę wypowie.
CARLOS
W północ — warty uśpione — a ja z skruchą całą
Przed Maryi obrazem klęcząc, łzy rzewnymi
Błagałem, by me serce dla ojca czulszymi
Skłonnościami natchnęła: lecz niewysłuchany
Wstawałem od modlitwy. Rodrygu kochany!
Rozwiąż tę Opatrzności zagadkę zawiłą:
Czemu z tysiąca ojców zrządzenie sprawiło,
Że ten właśnie mym ojcem — również powiedz — czemu
Z tysiąca lepszych synów mnie narzuca jemu?
Dwóch sprzeczniejszych żywiołów, tak wstrętnych dla siebie
Nie sposób, zda się, spotkać na ziemi i niebie.
Jak mogła dwa bieguny z rodzaju ludzkiego
Natura tak zespolić jako mnie i jego,
I tak świętym ogniwem? To losu igrzysko!
Czemuż stać się musiało, by stali tak blisko
Dwaj ludzie, których przepaść trzyma w rozdzieleniu.
Nieszczęścia trzeba, żeby ci w jednym życzeniu
Napotkali się właśnie. Rodrygu, chciej sobie
Wyobrazić, że widzisz na niebieskim globie
Dwie gwiazdy nieprzyjazne, które na bieg całej
Wieczności są skazane — które się spotkały
W swych drogach po to, aby spotkaniem zmiażdżone
Rozbiegły się na wieki, każda w inną stronę.
MARKIZ
CARLOS
Jakby furie25 piekielne! Zdrowsza cząstka duszy
Z napaścią strasznych pokus w walce kopię kruszy.
I sam rozum nieszczęsny czołga się ścieżkami
W labiryncie sofizmów26 — aż się nad brzegami
Przepaści ujrzy w końcu w trwodze zawiśnięty!
Rodrygu! Gdybym kiedy ten stosunek święty
Ojca z synem — przepomniał27! Rodrygu! ta zbladła
Źrenica twoja, widzę, że myśl mą odgadła.
Gdybym ojca w nim nie znał — czym dla mnie zostanie
Sama osoba króla?
MARKIZ
po chwili
Wnieść do mego Karola? Proszę, przyrzecz święcie,
Że jakie bądź poweźmiesz nadal przedsięwzięcie,
Pierwej28 rad przyjaciela zasięgniesz w tej mierze!
Przyrzekasz?
CARLOS
Polegam na twym sercu. Cały się oddaję
W twe ramiona.
MARKIZ
Dziś wraca do stolicy. Czas krótki. — Królowę
Tu spotkać tylko możesz, gdy chcesz mieć rozmowę;
I sama cichość miejsca, i wiejska swoboda
Łatwiejszą ci sposobność niźli miasto poda.
CARLOS
Lecz niestety! Na próżno.
MARKIZ
Spieszę i w tejże chwili hołd królowej złożę.
Jeśli jest, jaką niegdyś na Henryka dworze
Ją poznałem, to znajdę szczerość nieomylną.
A gdy w oczach wyczytam oznakę przychylną
Dla nadziei Karola, jeśli do rozmowy
Znajdę skłonną — i da się orszak honorowy
Oddalić...
CARLOS
Życzliwymi chęciami. — Najwięcej zjednana
Jest szczególniej Mondekar jej chłopczyny służbą,
Który paziem jest moim.
MARKIZ
Bądź więc, książę, w bliskości i uważaj pilnie,
By stanąć na znak dany.
CARLOS
Spiesz się tylko!
MARKIZ
Ni chwili. — Mości książę, tam więc do widzenia!
Obaj rozchodzą się w przeciwne strony.
SCENA TRZECIA
Dwór Królowej w Aranjuez. Skromna wiejska okolica, którą przerzyna aleja dochodząca do wiejskiego domku Królowej.
Królowa, Księżna Oliwarez, Księżniczka Eboli, Markiza Mondekar — wszystkie przychodzą aleją.
KRÓLOWA
do Markizy
Cały ranek mnie dręczy ta wesołość w oku
Księżniczki. — Sama widzisz — zaledwie jest w stanie
Ukryć w sobie radosne ze wsią pożegnanie.
EBOLI
Z jaką mury Madrytu zobaczę na nowo.
MONDEKAR
Żegnać się z Aranjuez?
KRÓLOWA
Uroczej miejscowości. Tu się czuję cała
W moim świecie. Ten kącik jam dawno wybrała
Za najmilszy. Tu wita mnie oddech radosny
Wioski — tej przyjaciółki pierwszej życia wiosny.
Tu z mojej Francji tchnienie wiatr do piersi niesie,
Nie bierzcie tego za złe. Każde serce rwie się
Tęsknotą za ojczyzną.
EBOLI
Pusto, głucho, umarło jak w La Trappe29.
KRÓLOWA
Ja tę martwość znajduję jedynie w Madrycie.
A wy nam, mościa księżno, cóż na to powiecie? —
OLIWAREZ
Że tu zwyczaj rozrządził z dawna miesiącami.
Jeden tutaj na pobyt, w Prado miesiąc drugi,
W stolicy dni zimowe — tak było, jak długi
Szereg królów hiszpańskich.
KRÓLOWA
Ja w tej mierze już sporu z wami nie spróbuję.
MONDEKAR
Na Plaza-Major ma być cyrk już ukończony
Do walki byków. Nadto mamy obiecane
Auto da fé30.
KRÓLOWA
Usta mojej Mondekar?
MONDEKAR
Kacerstwo31 na tych stosach?
KRÓLOWA
Moja Eboli inny pogląd ma w tej mierze.
EBOLI
Za gorszą chrześcijankę od markizy przecie.
KRÓLOWA
Przejdźmy na inny przedmiot32. Jeśli się nie mylę,
Mowa była o wiosce. — Zda mi się, że chwilę
Trwał zaledwie ten miesiąc. — Ileż ja uciechy,
Ach, ile jej pragnęłam od tej wiejskiej strzechy!
Wszystkie moje nadzieje jak wiatrem rozwiane,
Czyliż wszystkie na zawód muszą być skazane?
Dziś mych życzeń chybionych śladu nie znajduję.
OLIWAREZ
Milczenie o Gomezie. — Czy mu pozwolono
Mieć nadzieję? — i rychłoż jego narzeczoną
Powitać się pozwolisz?
KRÓLOWA
Przypominasz mi, księżno,
do Eboli
Miałam za nim wstawienie. Lecz czy je wnieść mogę?
Mąż, któremu w nagrodę oddam w życia drogę
Moją Eboli, winien być zacnym.
OLIWAREZ
Wszyscy zacność przyznają. — Wiadomo każdemu,
Że nawet najłaskawiej pan nasz miłościwy
Darzy go przychylnością.
KRÓLOWA
Taką łaską monarszą. — Ja żądam pewności,
Czy umie kochać i czy godzien jest miłości?
Eboli — ja do ciebie zwracam to pytanie.
EBOLI
w pomieszaniu, ze wzrokiem spuszczonym stoi przez chwilę, po czym rzuca się do nóg Królowej
I na Boga! Nie pozwól dać mnie na ofiarę!
KRÓLOWA
Srogości przeznaczenia tak zostać skazaną.
Ja ci wierzę. O! Powstań! Kiedyż była daną
Hrabiemu twa odmowa?
EBOLI
powstając
Książę Karol był jeszcze w szkołach.
KRÓLOWA
wzdryga się i okiem badawczym śledzi Księżniczkę
Godzi się zbadać powód i odmowy słowo.
EBOLI
z niejaką gwałtownością
Nigdy! Z tysiąca przyczyn.
KRÓLOWA
bardzo poważnie
Już ta jedna, że w tobie nie budzi szacunku,
Wystarcza mi. W tej mierze treść już wyczerpana.
do innych dam
Przywieź mi ją, markizo.
OLIWAREZ
patrząc na zegarek
Lecz jeszcze nie godzina.
KRÓLOWA
Godzinę, w której wolno być matką! To rani!
Gdy nadejdzie godzina, przypomnij mi, pani.
Wchodzi Paź i rozmawia cicho z Ochmistrzynią, która potem zwraca się do Królowej.
OLIWAREZ
KRÓLOWA
OLIWAREZ
Z Niderlandów i Francji — i o łaskę prosi,
Aby mógł wręczyć listy, które wam przynosi
Od regentki35 i matki.
KRÓLOWA
OLIWAREZ
z namysłem
To zdarzenie, by mogli kastylscy grandowie
Monarchini hiszpańskiej w poufnej rozmowie,
W ogrodowym ustroniu, od dworu obcego
Wręczać jakie bądź pisma.
KRÓLOWA
Odpowiedzialność biorę — sama z niej się sprawię.
OLIWAREZ
Na tę chwilę rozmowy że się stąd oddalę.
KRÓLOWA
Ochmistrzyni oddala się. Królowa daje znak Paziowi, który natychmiast odchodzi.
SCENA CZWARTA
Królowa, Księżniczka Eboli, Markiza Mondekar i Markiz Poza.
KRÓLOWA
Na twej ziemi ojczystej.
MARKIZ
Nigdy z dumą słuszniejszą nie mieniłem36 moją
Jak dzisiaj.
KRÓLOWA
zwracając się do dam
W Rheims, niegdyś z moim ojcem świetne staczał boje
I po trzykroć zwycięstwem uczcił godła moje.
On pierwszy dał mi poznać zaszczyt panowania
Na tronie iberyjskim.
zwracając się do Markiza
Kiedyś w Luwrze nas żegnał, pewnie w owej chwili
Aniś marzył, że będziesz mym gościem w Kastylii?
MARKIZ
Aby Francja postradać, a nas mogła darzyć
Jedynym skarbem swoim.
KRÓLOWA
Jedynym? I tak śmiało objawiasz to zdanie
Córce domu Walezych?
MARKIZ
Gdy wasza mość królewska, przedmiot naszej chwały,
Dzisiaj jesteś już naszą.
KRÓLOWA
Nie minąłeś, jak słyszę, Francji, mej ojczyzny.
O mej czcigodnej matce jakąż wieść mi powie
Twoje słowo? O braciach ukochanych?
MARKIZ
Królowej matki waszej niedobre zastałem.
Daleka uciech świata, dzisiaj w kole małem
To jedyne życzenie uniosła w ustronie,
By was widzieć szczęśliwą na hiszpańskim tronie.
KRÓLOWA
Tak drogich krewnych moich — przy słodkim wspomnieniu.
Komandorze, zwiedziłeś wiele obcych krajów,
Poznałeś obce dwory i wiele zwyczajów
Widziałeś między ludźmi, a teraz, jak słyszę,
Przenosisz swoje życie w ojczyste zacisze
I jako pan masz zasiąść na ojców zagonie,
Potężniejszy niżeli sam Filip na tronie:
Filozof i swobodny! A wątpię wszelako,
Czyli37 znajdziesz w Madrycie dziś przyjemność jaką.
W Madrycie wielka... cisza...
MARKIZ
Reszta się Europy pocieszać nie może.
KRÓLOWA
Zarzuciłam je społem z pamiątkami memi.
do Księżniczki Eboli
Chciej mi podać, księżniczko.
Księżniczka się oddala. Królowa mówi nieco ciszej do Markiza.
Że twój powrót, markizie, uszczęśliwił pewnie
Jednego z twych przyjaciół.
MARKIZ
Widok smutku, na który chyba tylko może...
EBOLI
powracając z kwiatem
I wiele osobliwych rzeczy bez wątpienia
Przywozisz z swej podróży nam do udzielenia.
MARKIZ
Szukać przygód po świecie, lecz w prawie ich leży
Przede wszystkim obrona nadobnej płci waszej.
MONDEKAR
Bo już nie ma olbrzymów.
MARKIZ
Zawsze dla uciśnionych olbrzymem jest przecie.
KRÓLOWA
Lecz do walki z przemocą rycerzy już nie ma.
MARKIZ
Smutnego wydarzenia byłem ocznym świadkiem.
Przyjaźń mnie postawiła w tak bolesnej roli.
Jeżeli miłość wasza łaskawie pozwoli
I opowieść nie strudzi...
KRÓLOWA
Ciekawość mej księżniczki nie cierpi oporu.
Dalej zatem, do rzeczy — posłuchamy treści,
Zwłaszcza że przyjaciółką jestem opowieści.
MARKIZ
Ze szlachetności rodu, od wieków nękane
Zazdrością, nieprzyjaźnią w spadku dziedziczoną
Od Gwelfów, Gibelinów38 — szczęśliwie natchnioną
Myślą postanowiły przez związek serdeczny
Pojednać się i pokój zawrzeć z sobą wieczny.
By zespolić to piękne jedności ogniwo,
Padł wybór na Matyldę, cudnie urodziwą
Córkę Kolonnów — i na Fernanda, siostrzana
Możnego Pietra. Nigdy para tak dobrana
Nie złączyła się sercem, bo natura cała
Wraz ze światem swe skarby na wiano39 zebrała,
Aby uczcić ten wybór.
Fernando znał zrazu
Uwielbioną bogdankę40 jedynie z obrazu,
Którym pieścił swe zmysły, i truchlał z bojaźni.
Czy znajdzie prawdą utwór pędzla wyobraźni.
Jeszcze w Padwie, kończeniem swych nauk więziony,
Wyglądał błogiej chwili, rychło uwielbionej
Złoży u stóp hołd serca w miłości objawie.
Królowa staje się uważniejsza. Markiz prowadzi dalej opowiadanie i po niejakiej chwili zwraca się do księżniczki Eboli, o ile wzgląd na obecność Królowej na to pozwala.
Uwalnia jego rękę. — Z młodzieńczym zapałem
Starzec połyka wieści, które w mieście całem
Niesie sława Matyldy. — Biegnie za tym głosem,
Poznaje ją i wielbi! A nie tknięty41 losem
Siostrzana i nie bacząc na prawa człowiecze,
Grabi mu narzeczoną i przed ołtarz wlecze,
By swą grabież uświęcić ślubami na wieki.
KRÓLOWA
MARKIZ
Od prawdy tak okropnej, spieszy, upojony,
Jak na skrzydłach miłości w progi narzeczonej.
Z pierwszą gwiazdą na niebie rumak u bram staje —
Jakby w ogniach tonący jeźdźcowi się zdaje
Cały pałac. Ku niemu bieży odgłos dziki
Wrzawy godów bachanckich42 i hucznej muzyki.
Drżący kroczy na schody, nie poznany wbiega
Aż na salę weselną — i kogóż spostrzega? —
Za stołem biesiadników w największym natłoku
Siedzi Pietro i anioł świetny tuż przy boku —
Ów anioł Fernandowi tak od dawna znany,
Tylko stokroć cudniejszy niż we snach widziany!
Starczyło mu, by poznać, to mgnienie powieki,
Co posiadał — a dzisiaj, co tracił na wieki!
EBOLI
KRÓLOWA
Że ta powieść skończona — ona w każdej mierze
Skończona już być musi.
MARKIZ
KRÓLOWA
Jak przed chwilą wspomniałeś?
MARKIZ
Czuć silniejszej.
EBOLI
MARKIZ
Pozwól więc, że zamilczę smutne zakończenie.
Chwila milczenia.
KRÓLOWA
zwracając się do Księżniczki Eboli
Swoją córkę. — Księżniczko, przywiedź43 moje dziecię.
Księżniczka się oddala. Markiz przywołuje skinieniem Pazia, który po krótkiej, cichej rozmowie odchodzi. Królowa zajmuje się czytaniem listów. W tym czasie Markiz rozmawia z Mondekar. Królowa po przeczytaniu listów zwracając wzrok badawczy mówi do Markiza.
Może nie wie, że Fernand tak walczy z cierpieniem.
MARKIZ
Wielkie dusze, wiadomo, że cierpią w milczeniu.
KRÓLOWA
MARKIZ
Ktoś inny, kogo nazwać nie jestem dość śmiały.
KRÓLOWA
Że nim nie jest?
MARKIZ
z żywym naleganiem
Pozwoli mieć tę śmiałość, abym te jej słowa
Rozumiał, jak sam pragnę? I jego stawienie
W tej chwili czyli44 znajdzie wasze przebaczenie?
KRÓLOWA
z przestrachem
MARKIZ
KRÓLOWA
z wzrastającym pomieszaniem
Nie zechce mnie...
MARKIZ
SCENA PIĄTA
Królowa, Carlos.
Markiz Poza i Markiza Mondekar usuwają się w głąb sceny.
CARLOS
klękając przed Królową
W której do ust przycisnąć mogę rękę drogą.
KRÓLOWA
Powstań! Dwór mój w bliskości — możesz być zdradzony!
CARLOS
Pod wpływem czarodziejskim twojego uroku,
Ja pragnę w ziemię wrosnąć w tej kornej postawie.
KRÓLOWA
Nadużyciem mej łaski. — Gdzie zmierzasz tą mową?
Wiesz, że jestem twą matką, że jestem królową,
Że sama za ten napad mą skargę do tronu
Zaniosę...
CARLOS
O! Niechaj mnie oderwą stąd na rusztowanie45!
Chwila w raju przeżyta za wieczność mi stanie46.
KRÓLOWA
CARLOS
powstając
Czyż nie muszę, twą wolą odepchnięty srodze?
O! Matko! Jak okropnie igrasz, gdy skinieniem,
Jednym ust twoich słowem, gdy jednym spojrzeniem
Strącasz mnie z życia w nicość.
Co chcesz, by się stało? —
Ja ci chętnie poniosę z uległością całą
Każdą ofiarę, jaka pod słońcem być może —
Każdą na twe żądanie...
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
To jedno, o co ciebie zaklinam ze łzami,
Zanim dwór mój powróci, straż mego więzienia.
Uchodź! Zanim nas złowią ich śledcze spojrzenia
I do uszów ojcowskich wieść poszepną skrycie.
CARLOS
Jak to? Na toż nadziei wyczerpałem tyle
Na tę jedyną w życiu spotkania cię chwilę
I rozmowę bez świadków — by dla płonnej47 trwogi
Rzucać cel osiągnięty i wracać się z drogi?
Nie, królowo! Świat może setki i tysiące
Lat krążyć, nim mi wznijdzie raz drugi to słońce
I tę chwilę powtórzy ze swej łaskawości.
KRÓLOWA
Nieszczęsny! Czego możesz pożądać ode mnie?
CARLOS
I żaden ze śmiertelnych — Bóg jest świadkiem moim —
Tyle życia nie stargał, nie oblał go znojem
Jak ja w krwawych zapasach. Wyczerpana siła!
Dziś mi męstwa nie starczy, boleść mnie zwalczyła!
KRÓLOWA
CARLOS
Niebo mi cię oddało, przyznały dwa trony,
A Filip świętokradzko skarb posiadł skradziony!
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
CARLOS
Aby ci nim odpłacił każdą szczęścia chwilę?
O nie! Ja ust synowskich nie chcę skargą plamić
Ani siebie ułudą tego szczęścia mamić,
Szczęścia, jakie Bóg znaczył48, darząc ręką twoją.
O! Ja chętnie zapomnę, że mogłaś być moją,
Byłem wiedział, że ojciec szczęśliwym się czuje.
Nie jest nim i już nigdy szczęścia nie skosztuje.
Tyś mnie z nieba wyzuła49 w samym zorzy błysku,
By je zniszczyć na wieki w Filipa uścisku.
KRÓLOWA
CARLOS
Czyja ręka zatliła hymenu pochodnie50.
Znam ja miłość Filipa i jego zaloty.
Sama wyznaj, czym jesteś wśród dworzan hołoty?
Wspólniczką jego władzy? Tej z tobą nie dzieli —
Gdzie twoje sięgnie berło, tam się nie ośmieli
Alba pastwić morderstwy ani by krwi tyle
We Flandrii na ofiarnej broczono mogile.
Jak to? Alboż Filipa ty mienisz się żoną?
Niepodobna — nie wierzę. Żona zespoloną
Winna być z męża sercem z miłością oddanym,
Niepodzielne uczucie czy tobie jest znanym?
Nawet owa pieszczota gorączką zrodzona
Nie jestże siwym włosom i berłu skradziona?
KRÓLOWA
Jest dla mnie opłakanym?
CARLOS
Widzę to i uczuwam w ognistej miłości,
Że tylko ze mną los twój godzien był zazdrości.
KRÓLOWA
Uczucie mego serca mówiło inaczej?
Gdyby czułość Filipa z szacunku wyrazem,
Gdyby miłość milcząca, lecz głęboka razem
Więcej na mnie działały swą rzewną przemową
Niż jego syna dumne i zuchwałe słowo?
Gdyby powaga starca... czcigodna...
CARLOS
W takim razie niech skarga moja cię nie rani,
Tego nie przewidziałem — to rzecz całą zmienia.
Nie wiedziałem, że kochasz — błagam przebaczenia.
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
To smutne rozbieranie51 losu rzuconego,
Któremu posłusznymi musim być oboje?
CARLOS
KRÓLOWA
Tonem tak uroczystym wypowiedzieć pragnie?
CARLOS
Że Carlos nie jest skłonny w tych krajów przestworze
Zostać jeden nędzarzem, kiedy stać się może
Krusząc prawa przeszłości, kosztem jednej chwili,
Najszczęśliwszym na ziemi!
KRÓLOWA
Ty się jeszcze spodziewasz! — Nadzieja zuchwała
Śmie łudzić twoje serce, kiedy przeszłość cała,
Wszystko — wszystko stracone bez śladów po sobie!
CARLOS
KRÓLOWA
zatapia w nim wzrok przenikliwy — po chwili mówi z godnością
Możesz ogniem zniweczyć prawa poprzednicze,
Możesz za próg wyrzucić twych przodków oblicze —
Co więcej nawet, możesz — któż śmie opór stawić? —
Popioły ojców twoich sromotnie splugawić —
Dobyte z Eskurialu52, rozwiać na wsze strony.
Możesz — by godnie skończyć — gdy zapragniesz żony...
CARLOS
KRÓLOWA
CARLOS
po chwili niemego osłupienia
O! Teraz zdjęłaś z oczu czarowną zasłonę,
Która bodajby wiecznie kryła me powieki!
Ciebie los mi wydziera na wieki! — na wieki!
Stało się — los tak wypadł! W sercu piekło czuję!
Nawet w złączeniu z tobą piekło szczęście truje.
O biada! Sił mi braknie — serce pęka z bólu!
KRÓLOWA
Czuję sama — o! Czuję boleść, która łono
Twe szarpie bez litości — boleść nieskończoną
Równie jak miłość twoja: lecz wielką jak ona
Będzie chwała, gdy żal ten serce twe pokona.
Dosięgnij tego szczytu, bohaterze młody.
Warto jest boje staczać dla takiej nagrody.
Tobie zwłaszcza należy krzepić się na siłach,
Przez pamięć cnót twych dziadów, płynących z krwią w żyłach.
Podźwignij się z niemocy, szlachetny Carlosie!
Wnuk wielkiego Karola niech w tak srogim losie
Czerpie siły do zwycięstw, gdzie inny nie może
Nawet broni podźwignąć.
CARLOS
KRÓLOWA
Jeśli nas własne serce w pierwszej próbie zdradza?
Tyś ręką Opatrzności wysoko stawiony —
Wyżej, książę, niżeli twych braci miliony.
Ulubieniec tak stronnie w dary obsypany
Ujęte biednej reszcie. — Czymże ten wybrany
Zasłużył? Zapytują — już w matki żywocie53,
By jeden ważył więcej niż śmiertelnych krocie?
Tyś winien stać się godnym tej względności nieba,
Aby światu przodować, zasługi potrzeba!
Zdobądź się na nią pierwszy, czego nikt w tej mierze
Nie złożył na ofiarę, ty ponieś w ofierze.
CARLOS
Ciebie stracić na wieki serce siły nie ma!
KRÓLOWA
Tylko duma, zawziętość, mogą twe pragnienie
Tak szalone ku matce podniecać bezprawnie.
Ta miłość i to serce, które marnotrawnie
Mnie składasz na ofiarę, do tych państw należą,
Które ci kiedyś rządy nad sobą powierzą.
Patrzaj! — wszak ty marnujesz w twym sercu złożoną
Własność przybranych dzieci. — Miłość twą koroną,
Twym urzędem być winna. — Dotąd w błędnej drodze
Zwracałeś ją do matki. Powstrzymaj jej wodze.
O! Powstrzymaj i skieruj ku ludów twych rzeszy.
Wyrwij ten cierń z sumienia, a wnet cię pocieszy
Błogość stania się bogiem! Elżbieta dość długo
Była pierwszą miłością — niech ci będzie drugą
Hiszpania. Tej rywalce godniejszej o wiele
Ustąpię...
CARLOS
przejęty uwielbieniem rzuca się do nóg Królowej
Wszystko, wszystko, co żądasz, uczynię dla ciebie.
powstając
Że tę miłość głęboką, o wielki mój Boże!
Wiecznym zamknę milczeniem; bo serce nie może
Zapomnieć cię na wieki...
KRÓLOWA
Mogłabym tego żądać, czego własna wola
Spełnić nie jest dość silną? —
MARKIZ
wbiegając spiesznie
KRÓLOWA
MARKIZ
O książę! — ani chwili odejścia nie zwlekaj!
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
CARLOS
chwytając rękę Markiza
zatrzymując się na chwilę, do Królowej
Jakie ziarno pociechy dla serca unoszę?
KRÓLOWA
CARLOS
KRÓLOWA
Królowa wręcza Carlosowi kilka listów. Carlos z Markizem oddalają się. Królowa ogląda się z niepokojem za damami swego dworu, które się nigdzie nie ukazują, Kiedy się chce cofnąć w głąb sceny, wchodzi Król.
SCENA SZÓSTA
Król, Królowa, Książę Alba, Hrabia Lerma, Domingo. Kilka dam i kilku grandów, którzy zostają w niejakim oddaleniu.
KRÓL
ogląda się z podziwieniem, po chwili milczenia
Bez dam swych towarzystwa? — Gdzież jej dwór przebywa?
To mnie wielce zadziwia.
KRÓLOWA
KRÓL
zwracając się do swego otoczenia
Z uchybienia godnego mej kary surowej.
Kto piastuje dziś urząd przy boku królowej,
I zaszczyt jej służenia na kim dziś spoczywa?
KRÓLOWA
Sama tu winna jestem, bo z mej własnej woli
Przed chwilą stąd odeszła księżniczka Eboli.
KRÓL
KRÓLOWA
Bo dłużej do infantki tęsknocie podołać
Już nie mogę.
KRÓL
Zbyłaś54 się otoczenia? To jednakże z winy
Usprawiedliwia jedną — gdzież druga zostaje?
MONDEKAR
występując z orszaku dam, do którego w ciągu powyższej rozmowy powróciła
KRÓL
Pozwalam ci rozmyślać z dala od Madrytu.
Markiza oddala się płacząc. Ogólne milczenie. Wszystkich oczy zwrócone są z przerażeniem na Królową.
KRÓLOWA
zwracając się do Króla
Jeżeli zawiniłam, przecież od niesławy
Winna mnie ustrzec choćby korona tej ziemi,
Po którą nie sięgałam rękami chciwemi.
Czyliż prawo w tym kraju tak bezwzględne bywa,
Że nawet córkę królów przed sądy przyzywa?
Czy niewola jedynie waszych niewiast strzeże?
Świadek więcej niż cnota broni ich w tej mierze?
Teraz chciej mi wybaczyć, mój królu i panie,
Ja nie jestem nawykła za chętne oddanie
Usług wiernych odpłacać łzą i oddaleniem.
zdejmując szarfę i wkładając ją na Mondekar
Monarchę, ale nie mnie. Przyjm dar ten jedyny
Na pamiątkę mej łaski i smutnej godziny.
Lecz unikaj tej ziemi — porzuć ją z pośpiechem,
Bo tylko pod jej niebem czyn twój mienią grzechem.
W mojej Francji pociecha koi łzy rozpaczy.
wspiera się na ramieniu Ochmistrzyni, zasłaniając oblicze
KRÓL
z niejakim poruszeniem
Zasmucić z czułej troski płynące me słowo?
zwracając się do swego otoczenia
Czyliż z pilnym baczeniem, niechaj każdy powie,
Nie śledzę okiem, zanim sen je ukołysze,
Drgnienia pulsu mych krajów — i czy go nie słyszę
Z odległych krańców ziemi? — Czy o los korony
Mam truchleć trwożniej niźli o serce mej żony?
Do strzeżenia mych ludów mam Albę i zbroję —
Miłości żony mojej strzeże oko moje.
KRÓLOWA
KRÓL
Mienię się najbogatszym w chrześcijańskim świecie
I słońce nie zachodzi w państw moich przestworze.
Lecz to wszystko kto inny po mnie posiąść może,
Jak posiadał przede mną. — Losu jest hojnością
Wszystkie dobro królewskie. — Filipa własnością
Sama tylko Elżbieta. — W tej jednej dziedzinie
Czuję, że śmiertelnika krew w mych żyłach płynie.
KRÓLOWA
KRÓL
Gdyby raz z tej obawy serce me zadrżało,
Już by nigdy powodu do niej nie zaznało.
zwracając się do swego otoczenia
Nie spostrzegam infanta, pierwszego w koronie?
Gdzie Don Carlos?
nikt nie odpowiada
I przerażać zaczyna; a coraz wyraźniej
Unika mnie, od czasu, jak wrócił z Alkali.
Czemu wzrok jego zimny, gdy krew w żyłach pali?
I obejście55 — czemu tak ściśle obliczone?
Zlecam wam — miejcie oczy na niego zwrócone.
ALBA
Może śmiało zasypiać, królu, oko twoje.
A jak Boże cheruby56 ku raju obronie
Tak stoi książę Alba na straży przy tronie.
LERMA
Przekonanie odmienne przed tobą otworzę.
Cześć twego majestatu zanadto mi drogą,
Abym syna potępiał tak spiesznie i srogo.
Lękam się, że krew jego ogień w żyłach chowa,
Lecz serce mnie nie trwoży.
KRÓL
Dobre są, aby ująć ojca słabą stronę.
Jako król, księciu zwierzam wsparcie i obronę.
Dosyć o tym.
zwracając się do obecnych
Gdzie mój urząd królewski wzywa mej prawicy.
Już powietrze zarazą kacerstwa cuchnieje,
Powstanie w Niderlandach coraz szerzej tleje.
Czas już koniec położyć i srogim przykładem
Zbłąkanych poprowadzić zbawczej drogi śladem.
Z przysięgi, jaką każdy panujący książę
Ślubuje chrześcijaństwu, jutro się wywiążę.
Przed pomstą mojej ręki struchleją narody!
Cały dwór mój zapraszam na te świetne gody.
Wychodząc prowadzi Królowę, za nimi dwór postępuje.
SCENA SIÓDMA
Carlos z listami w ręku, Markiz. Obaj wchodzą ze stron przeciwnych.
CARLOS
Z Flamandii. — Ona tak chce — a wola jej święta.
MARKIZ
Mówią, że książę Alba jest już w gabinecie
Naznaczon wielkorządcą.
CARLOS
Zażądam u monarchy jutro posłuchania,
O ten urząd dla siebie usilnie poproszę.
Pierwsza to w życiu prośba, jaką doń zanoszę.
Odmówić mi nie może. Dawno nieżyczliwie
Patrzy na mnie w Madrycie, więc powód szczęśliwie
Znajduje się na dobie57, by mnie trzymać z dala.
A mamże prawdę wyznać? — Mnie więcej zniewala
Ta nadzieja, Rodrygu, że mi się poszczęści
W tym spotkaniu sam na sam odzyskać choć w części
Jego dla mnie życzliwość. — On nie słyszał prawie
Jeszcze głosu natury. — Pozwól, niech wystawię
Na próbę, mój Rodrygu, jakie na nim brzmienie
Tego głosu z ust moich uczyni wrażenie.
MARKIZ
Teraz jest dawny Karol w swej własnej osobie.
SCENA ÓSMA
Ciż i Hrabia Lerma.
LERMA
CARLOS
MARKIZ
pozornie oddalając się mówi z niejaką dworskością
CARLOS
Szczęśliwego przybycia do miasta. A przecie
Coś mi więcej o Flandrii jeszcze opowiecie.
do Hrabiego Lermy
Hrabia Lerma się oddala.
SCENA DZIEWIĄTA
Carlos i Markiz.
CARLOS
Dziękuję ci. Lecz przymus w twym obejściu całem
Uniewinnia jedynie obecność trzeciego.
Czyż braćmi nie jesteśmy? Niech z związku naszego
Ta komedia w godności wyrzucona będzie.
Wmów w siebie, żeśmy obaj w szalejących rzędzie
Spotkali się na balu maskowym u dworu,
Ty w szacie niewolnika, a ja dla humoru
W purpurze. I tak długo, jak trwają zapusty,
Szanujmy nasze kłamstwo. Niechaj ten żart pusty58
Osłania w nas powaga i zabawie gwoli59
Gwarnej rzeszy zostańmy wierni naszej roli.
A gdy Karol spod maski da ci znak skinieniem,
Mimochodem odpowiedz ręki uściśnieniem.
Zrozumiemy się wzajem.
MARKIZ
Czy przyszłość nie rozwieje? — Czyli60 hartu swego
Mój Karol dosyć pewny? — aby mógł zuchwale
Oprzeć się zbyt kuszącej majestatu chwale?
Mamy jeszcze przed sobą jedną wielką dobę61,
Co twój zapał rycerski wystawi na próbę.
Ja tylko ostrzec pragnę. — Oto król umiera;
Karol spadkiem po ojcu królestwo odbiera
Największe w chrześcijaństwie. Naraz niezmierzona
Przepaść ciebie oderwie od śmiertelnych grona.
Człowiek wczoraj zwyczajny, dziś bogiem się stanie.
Wzniesiony nad słabości, zgłuchniesz na wołanie
O dług winny wieczności. — Ludzkość62, która jeszcze
Dzisiaj swym wielkim słowem w twym uchu szeleszcze,
Sama ci się zaprzeda i u stóp się skruszy
Swego bożka. Współczucie zagaśnie w twej duszy
Wraz z cierpieniem — a cnota w rozkoszach hart straci.
Bogate Peru złotem szaleństwa opłaci,
A do zbrodni szatanów znajdziesz w własnym dworze.
Tak odurzon snem legniesz w to niebiańskie łoże,
Które zgraja służalców chytrością oprzędzie.
Wartości twego bóstwa sen twój miarą będzie,
A biada szaleńcowi, co by chciał to spanie
Przerwać, wiedzion litością! Cóż się ze mną stanie?
Przyjaźń szczera jest śmiałą; jej blask może razić
Twój majestat schorzały. Może cię obrazić
Zuchwałość poddanego. Ja mogę wrażliwy
Być na dumę książęcą.
CARLOS
Jest twój obraz monarchów! Tak — to prawda szczera.
Jednak zbrodniom jedynie swe serce otwiera
Rozpusta. Jam dziewiczy, w mego życia wiośnie.
Tę siłę męską, którą tysiące tak sprośnie
Zmarnowało — tę lepszą połowę duchową —
Ja ją władcy w przyszłości zachowałem zdrową.
Któż ci więc może kiedy zamknąć serce moje,
Gdy kobiety niezdolne?
MARKIZ
Bo mógłżebym do ciebie mieć to przywiązanie,
Gdybym lękać się musiał?
CARLOS
Czy ty mnie potrzebujesz? Czyli63 słabość jaka
Ciebie zniży przed tronem do roli żebraka?
Złota pragniesz? Wszak jesteś bogatszym, poddany,
Niż ja, gdy królem będę. — Czy ci pożądany
Blask chwały? — Wszak młodzieńcem masz nadmiar już sławy —
A przecież nią pogardzasz! A nie miej obawy
Stania się mym dłużnikiem — ja nim będę raczej.
Ty milczysz? To milczenie czy obawę znaczy
Przed pokusą? Truchlejesz z bojaźni przed próbą
I siebie nie dość pewny, walkę staczasz z sobą.
MARKIZ
CARLOS
MARKIZ
To słowo w swym znaczeniu obszernym i całem!
CARLOS
I wiernością dla króla zostaniesz w przyszłości?
MARKIZ
CARLOS
Robak serce niebaczne pochlebstwy64 otoczy:
Gdy zapomną łez ronić rzewne niegdyś oczy,
Gdy ucho na błaganie zgłuchnie — ty mi przecie
Niezlękłym stróżem cnoty zostaniesz na świecie.
I ducha mego wskrzesisz, jeśliby w uśpieniu
Śmiał zapomnieć o swoim wielkim przeznaczeniu!
MARKIZ
CARLOS
Zwij mnie „ty”. Kiedyś dawał innym to nazwanie,
Zazdrościłem im zawsze. „Ty” — braterstwa miano,
Pieści mile me serce równością nieznaną.
Nie przecz mi! Twą odpowiedź snadnie65 odgaduję.
Dla ciebie — wiem, to fraszką66; lecz ja ją przyjmuję,
Syn króla, jako łaskę. Chcesz więc być mi bratem?
MARKIZ
CARLOS
Stanę teraz bez trwogi. — Gdy z tobą dłoń w dłoni,
Wiek mój wyzwę do walki, śmiało stając do niej.
- krasić — czerwienić a. ozdabiać. [przypis edytorski] ↩
- czyliż to jest podobna (daw.) — czy to możliwe. [przypis edytorski] ↩
- królowę — dziś popr. forma B.lp: królową. [przypis edytorski] ↩
- niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski] ↩
- widny — tu: widoczny. [przypis edytorski] ↩
- pustota (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski] ↩
- trzymać się na baczeniu (daw.) — być ostrożnym. [przypis edytorski] ↩
- purpura — tu: godność kardynalska. [przypis edytorski] ↩
- zarozumienie — zamysł. [przypis edytorski] ↩
- pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski] ↩
- zachód — staranie, wysiłek. [przypis edytorski] ↩
- krzesło Piotra — tron papieski. [przypis edytorski] ↩
- ócz — dziś popr. forma D.lm: oczu. [przypis edytorski] ↩
- wywieść — wyprowadzić. [przypis edytorski] ↩
- igrać (daw.) — bawić się. [przypis edytorski] ↩
- Flamandia a. Flandria — kraina historyczna, obecnie część Belgii. [przypis edytorski] ↩
- siepacz (daw.) — morderca na zlecenie. [przypis edytorski] ↩
- mienić (daw.) — nazywać. [przypis edytorski] ↩
- przyrodzenie — natura. [przypis edytorski] ↩
- wolant — piłka z przyczepionym do niej pękiem piór. [przypis edytorski] ↩
- pustota (daw.) — lekkomyślność. [przypis edytorski] ↩
- rusztowanie — tu: podest, na którym kat ścina ludziom głowy. [przypis edytorski] ↩
- zdrożność — coś, co wykracza poza nakazy obyczajowe. [przypis edytorski] ↩
- wież — wie z partykułą pytajną -ż. [przypis edytorski] ↩
- furie (mit. rz.) — boginie zemsty. [przypis edytorski] ↩
- sofizm — właśc. sofizmat, fałszywy dowód, błędne rozumowanie. [przypis edytorski] ↩
- przepomnieć — dziś: zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
- pierwej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski] ↩
- La Trappe — miejscowość we Francji, gdzie znajdował się klasztor cystersów, zakonu o surowej regule. [przypis edytorski] ↩
- auto da fé — (z port.: akt wiary) końcowy etap procesu inkwizycyjnego, wiążący się z potwierdzeniem lub odrzuceniem przez oskarżonego religii katolickiej oraz spaleniem go na stosie. [przypis edytorski] ↩
- kacerstwo — heretycy. [przypis edytorski] ↩
- przedmiot — temat. [przypis edytorski] ↩
- na dobie (daw.) — w porę. [przypis edytorski] ↩
- infantka — hiszpański tytuł córki królewskiej. [przypis edytorski] ↩
- regentka — kobieta sprawująca władzę w imieniu nieletniego monarchy. [przypis edytorski] ↩
- mienić (daw.) — nazywać. [przypis edytorski] ↩
- czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
- Gwelfowie, Gibelini — skłócone stronnictwa polityczne w XII-wiecznych Włoszech. [przypis edytorski] ↩
- wiano — posag. [przypis edytorski] ↩
- bogdanka (daw.) — ukochana. [przypis edytorski] ↩
- nie tknięty — tu: nie wzruszony. [przypis edytorski] ↩
- bachancki — pijacki (od imienia Bachusa, rzymskiego boga wina). [przypis edytorski] ↩
- przywieść (daw.) — przyprowadzić. [przypis edytorski] ↩
- czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
- rusztowanie — tu: podest, na którym kat ścina ludziom głowy. [przypis edytorski] ↩
- stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski] ↩
- płonny (daw.) — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski] ↩
- znaczyć — tu: przeznaczyć. [przypis edytorski] ↩
- wyzuć (daw.) — pozbawić. [przypis edytorski] ↩
- hymenu pochodnie — ceremonia ślubna. [przypis edytorski] ↩
- rozbieranie (daw.) — rozważanie, analiza. [przypis edytorski] ↩
- Eskurial — zespół pałacowo-klasztorno-biblioteczny położony 45 km od Madrytu. [przypis edytorski] ↩
- żywot (daw.) — brzuch, łono. [przypis edytorski] ↩
- zbyć (daw.) — pozbyć się. [przypis edytorski] ↩
- obejście — zachowanie, sposób postępowania. [przypis edytorski] ↩
- cherub — anioł znajdujący się wysoko w hierarchii. [przypis edytorski] ↩
- na dobie (daw.) — w porę. [przypis edytorski] ↩
- pusty (daw.) — lekkomyślny. [przypis edytorski] ↩
- gwoli (daw.) — ze względu na. [przypis edytorski] ↩
- czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
- doba — tu: moment. [przypis edytorski] ↩
- ludzkość — tu: dobrotliwość. [przypis edytorski] ↩
- czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski] ↩
- pochlebstwy — dziś popr. forma N.lm: pochlebstwami. [przypis edytorski] ↩
- snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski] ↩
- fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Fryderyk Schiller
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Don Carlos · Okładka na podstawie: Tulip stair, mcginnly@Flickr, CC BY-SA 2.0
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: CC-BY-SA-2.0
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: cover
Don Carlos · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/schiller-don-carlos/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Konstanty Goniewski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.