AKT DRUGI

Och, jak mi zimno, jak mi zimno, a zdawało mi się, że się przy was rozgrzeję.

Ty się nigdzie nie rozgrzejesz.

Co? Przecież na to przyjechałam, żeby przy waszym szczęściu moje serce rozgrzać.

Aby je móc nagrzać, trzeba nasamprzód je mieć.

Ta-a-k?...

A tak... Ale dajmy temu wreszcie spokój. Przez cały czas naszej przechadzki,

patrzy na zegarek

a trwało to przeszło trzy godziny, dosyć już chyba komplementów sobie nagadaliśmy, może zaczniemy o czym innym mówić.

Zacznij ty... ale naprzód każ światło zapalić... tu zmrok, melancholijny ogień na kominku... skrzący blask śniegu za oknami, te miękkie dywany, portiery... Ha — ha... to niebezpieczne — to budzi niepokój, wznieca tęsknotę...

Zamyślona, ogląda się dokoła.

Czyś ty sam to mieszkanie urządzał?

Sam.

Z całą świadomością tego, co robisz?

Z całą.

A wiesz, że twoje mieszkanie jest kopią mojego.

Wiem.

A dlaczegoś to zrobił?

By moich sił spróbować, przekonać się, żem już odwykł, zapomniał, zdusił zmorę w sobie.

I na to też powiesiłeś w pracowni obraz przeze mnie malowany, który ci darowałam?

Byłaś w mojej pracowni?

Przez noc całą w przeddzień twego przyjazdu.

I coś tam robiła?

Com ja robiła?... Byłam szczęśliwa, że mnie kochasz i za mną tęsknisz.

Tym razem mocno się pomyliłaś.

Nie, nie, ja się nie pomyliłam. Twoja pracownia wygląda raczej na tę świątynię, w której godzinami całymi odrywasz się od twojego szczęścia, od twego ciepłego zakątka, od koralowych ust Bronki, aby tam szarpać sobie serce i tęsknić za tym, co ci dziwną rozkosz sprawia, wszystkimi siłami pragnąć tego, co ci krew w szał wpędza. Och! pragnąć, tęsknić, tęsknić...

Za czym?

Za tym, co ci ból i pragnienie niezaspokojone sprawia. Tyś do walki stworzony — tyś marzył kiedyś być wodzem, nowe światy tworzyć. Przystanąć na to tylko, by śród trupów i rumowisk zdjąć szyszak z głowy, by tylko uznojone czoło obetrzeć... Nie dla ciebie ciche zakątki, miękkie dywany, wesołe kominki. Dobre to dla twego brata, któremu dusza spopielała.

Przede wszystkim, powiedz mi, po coś tu przyjechała? Bo przecież chyba nie masz takich zbrodniczych instynktów, by przemocą burzyć szczęście dwojga ludzi, i to człowieka, któremu o mało co życia nie zniszczyłaś.

O mało co... Jaka szkoda, żem cię tak prędko z moich rąk wypuściła.

Tyś mnie nie puszczała, ja się sam oderwałem.

Tak, to prawda. Podziwiałam twoją siłę i wtedy dopiero cię pokochałam...

Wiem już, wiem. Ale pozwól tylko, bo mi ustawicznie przerywasz. Odpowiedz mi wreszcie na moje pytanie: po coś tu przyjechała?

To nie wiesz, że Bronka usilnie mnie prosiła? Że może nawet uciekła się do niewinnego kłamstwa, by mnie tu sprowadzić: pisała mi, że jest chora.

Nie powinnaś była przyjeżdżać.

Dlaczego? Przecież mnie ustawicznie wołałeś, przecież ustawicznie za mną tęskniłeś!

Ja za tobą tęskniłem, ja ciebie wołałem!? Ależ ja zupełnie o tobie zapomniałem.

Tyś o mnie nie zapomniał. Cały twój dom jest mną przesiąknięty. Jak tylko przekroczyłam próg twego domu, czułam, że to mój dom, że tu niepodzielnie panuję, że sama jedna wypełniam wszystko naokół.

Ha... ha... myślisz o meblach. No, więc ci powiem, że umyślnie starałem się wzorować na twoich pokojach, bo, widzisz, jeżeli na przykład pijak odzwyczaja się od wódki i chce się przekonać, czy się rzeczywiście odzwyczaił, to pomimo wstrętu wypija raz po raz jeden, dwa kieliszki. Jeżeli nie zapragnie całej flaszki, to znak, że się z pęt nałogu wyzwolił. Rozumiesz? Umyślnie tak się urządziłem, by wszystko mi ciebie przypominało...

A jednak...

Jednak nigdy o tobie nie myślałem, nawet we śnie mi się nie zamajaczyłaś.

Nacierpiałeś się, biedaku. W twojej duszy musiała być straszna kłótnia i swar, i rozterka. Mieć wszystkie warunki do szczęścia i być bogatym, mieć wszystko na skinienie, przy tym żonę, która kocha i którą się kocha... A kochasz ty ją rzeczywiście? Możeś ty tylko syt walki i bólu, i cierpień, a teraz przez chwilę śród trupów i rumowisk zdjąłeś bojowy szyszak i ocierasz potem uznojone czoło?

Bawiły mnie kiedyś twoje przenośnie, dziś mi już nic nie mówią.

Tyś tylko dlatego szczęśliwy, by móc spocząć w najzieleńszej z dolin, by góry szturmować...

Odwraca się znowu zamyślona do komina.

Ach, jakbym ja cię wtedy kochała.

Słuchaj, Ewa, ty musisz opuścić mój dom. Przestańmy się bawić w domyślniki i niedopowiedziane słówka. Wiesz, jak cię kochałem. Śnieg, biały, miękki śnieg, przyprószył wszystkie wspomnienia, i ból, i walki, i cierpienia, a gdy śnieg zniknie...

No, to i cóż?

To byłoby źle.

Dla kogo?

Dla ciebie, dla mnie, a przede wszystkim dla Bronki.

Dla Bronki, dla Bronki. Och, ja ją bardzo kocham...

po chwili

Bronka będzie bardzo nieszczęśliwą...

Słuchaj, ale słuchaj dobrze i postaraj się zrozumieć to, co ci powiem. Masz zwyczaj udawać, że nie słyszysz, ale teraz bądź łaskawa poświęcić ten piękny zwyczaj, bo ta zabawka nie na miejscu.

Słucham i postaram się zrozumieć.

Przyznam się szczerze, że jestem rzeczywiście rozdrażniony i zaniepokojony, więcej ci jeszcze powiem, często nawet myślałem o tobie, tęskniłem nawet za tym cierpieniem, któreś mi dawała, być może tęskniłem za tą męką, którą przy tobie przeżyłem, ale teraz zostaw mnie w spokoju. Bronkę kocham, przy Bronce zostanę.

Zostaniesz, to ją zamęczysz. Rany w twoim sercu odnowiły się, lecisz w ogień jak ćma, od chwili, jak posłyszałeś mój głos za tą kotarą, runął od razu ten pałac z kart, który tak mozolnie i z takim trudem wybudowałeś, a nazwałeś swoim szczęściem.

ironicznie

He... he... mnie nie okłamiesz. Tobie ciasno tu w tym cichym, ciepłym zakątku. W tobie rwie się wszystko, zapory łamać, światy zdobywać! Tyś ostatni z tego wielkiego, pięknego rodu konkwistadorów, którym głupi zakątek, zwany Europą, nie wystarczał.

Pięknie dziękuję za te nowe światy, które mogę zdobyć tym, że wyrżnę jakieś niewinne, głupie stado baranów.

To nie to. Trzeba nasamprzód morze ujarzmić, góry rozkopać, trzeba przejść wszystkie męczarnie i wszystkie rozkosze, by się ten nowy świat przed oczyma odsłonił, a to, że przypadkowo taki konkwistador żelazną nogą nastąpi na jakiś kwiat, cóż to znaczy.

przeciągle i jakby ospale

Cóż z tego, że wytnie się, choćby najpiękniejszy las, by oczy swoje nowym i nieznanym jeszcze cudem upoić...

I cóż dalej... dalej...

Z wolna... z wolna...

Nagle śmieje się.

Ha... ha... jak się w tobie ustawicznie burzy namiętna, żarna krew konkwistadora.

patrzy na niego i znowu opada

Trzeba naprzód morze ujarzmić, góry rozkopać, żelazną stopą zgnieść jakiś kwiat.

O Bronce myślisz?

O Bronce?

Zgadłeś.

Ewo, proszę cię, błagam, zostaw nas w spokoju.

Ależ ty już spokoju mieć nie będziesz.

Wiem, wiem już o tym, ale Bronka go będzie przynajmniej miała.

Widzisz, Tadeuszu, tyś już oślepł na wszystko, co cię otacza. Czy nie widziałeś, jak cię śledziła niespokojnymi oczyma, jak jej oczy wylękłe jak spłoszone jaskółki spoczywały na mnie i na tobie... Och, ja ją bardzo kocham... Nie widziałeś, jak była podniecona tym nienaturalnym podrażnieniem, jak się ustawicznie zwracała do Kazimierza, jakby u niego pomocy szukać chciała...

Hm... sądzisz więc, żem na to stworzony, by nowe światy zdobywać. Po co?

By żyć pięknie i być pięknym.

A jeżeli się nie umie zdobyć?

To legnie się, i to jest pięknym.

A jeżeli to wszystko jest daremną szarpaniną, bezmyślnym niszczeniem siebie i wszystkiego naokół?

I to jest piękne. Człowiek, który się szarpie i targa, męczy i pragnie czegoś, chociaż nie osiągnie nigdy celu, jest piękny.

A jeżeli pragnie tylko ciszy, spokoju, cichego zakątka, ciepłego kominka?

To dla Kazimierza.

A dla mnie?

Dla ciebie? — ja — tylko ja — jedyna ja.

Dlaczego, dlaczego wtedy, gdym wszystko kładł u twych stóp, wtedy, gdym z tobą i przez ciebie mógł był zdobyć te nowe światy, o których mi teraz mówisz, dlaczegoś mnie wtedy odpychała i odrzucała?

Boś nie umiał być moim panem.

A teraz?

Teraz cię kocham, kocham za to, żeś chciał o mnie zapomnieć, za to, żeś chciał się przełamać, bo tylko silni umieją się przełamać. Kocham cię całą tęsknotą i lękiem, że nie zechcesz być moim.

Trzeba lampę zapalić. Bronka lada chwila nadejdzie. Gotowa twoje literackie urojenia urzeczywistnić i mnie posadzić, że spędzani z tobą słodkie heures de confidence1.

Zapala lampę. Milczenie.

Długo się tak po świecie włóczyłeś?

A długo, prawie dwa lata.

Podobno w Afryce byłeś?

Byłem, ale tam wszystko, co było do odkrycia, to już Stanley2 odkrył, a ja się zabawiałem polowaniem na tygrysy... Masz rację... ha... ha... ha... Ja jestem stworzony na konkwistadora. Kiedy w moich oczach tygrys dwóch Murzynów rozszarpał, tom doprawdy nie miał uczucia triumfu...

Tylko?

I... najprostsza myśl przeleciała mi przez głowę, że teraz na mnie kolej przyjdzie.

I nie miałeś broni przy sobie?

Naboje zamokły.

I nie lękałeś się śmierci?

Pragnąłem jej. Toć to także piękne — być rozszarpanym przez jakieś królewskie zwierzę.

Tak, to piękne... Ale słyszę, że Bronka wraca.

Słychać, jak drzwi od przedpokoju się otwierają; głośna rozmowa Bronki z Kazimierzem.

Ach, gdybyście wiedzieli, co za cudna jazda była. Och, te skry śniegu zmarzłego na lodzie, księżyc, księżyc... ach, jakie to cudowne. Co, Kaziu, sam mówiłeś, że to cudowne.

zwrócona do Ewy

Jutro koniecznie musisz iść z nami, to wszystko jakby dla ciebie stworzone: śnieg, księżyc i Kazio, Kazio. Ha... ha... ha... patrz, Kazio taki znudzony, a nie widziałam człowieka, który by się tak pięknie ślizgał.

Bronka, jak zwykle, przesadza, wcale tak cudownie nie było. Staw nie był cały zamieciony, a kochana moja bratowa bawiła się tym, żeby brnąć w śniegu po kolana.

Ach, jak on kłamie, jak on kłamie... O ty niedobry...

nagle do Tadeusza

Tadziu, możeś niezadowolony, że tak długo pozwoliłam sobie wolności używać? Ale widzisz, kochanie, wiedziałam, że jesteś z moją drogą Ewą, chciałam umyślnie, byście razem zostali, chciałam, żebyś wreszcie po roku zrzucił ten kitel chreczkosieja i z Ewą pobujał tam, gdzie mnie biednej za wysoko.

Tuli się do Ewy.

Och, jakaś ty, Ewo, szczęśliwa, tyś całkiem inna niż my wszystkie. Ach, jak cię dobrze pamiętam, wtedy, gdy po moich zaręczynach przyjechałam do ciebie. Słyszysz, Tadziu? Pokój był taki sam, taki samiuteńki, jak ten, w którym teraz siedzimy...

jakby się ze snu budziła

Ewa, to dziwne, ten pokój był zupełnie tak samo umeblowany jak nasz.

Ależ, Broniu, cóż w tym dziwnego, to chyba już zupełnie przypadkowe.

Widocznie ten sam tapicer urządzał mieszkanie panny Ewy i moje.

Hm... oczywiście. Pamiętasz, Ewciu, jak siedziałyśmy przy kominku? Patrzyłaś w ogień, a ja ci opowiadałam bez końca, bez końca, nie wiem już nawet, co paplałam, tyś była taka dobra, taka cierpliwa...

Wybucha nagle śmiechem, Tadeusz podchodzi ku niej czule.

Co tobie, dziecko kochane, coś ty dziś taka nerwowa?

Widzisz, ja bym chciała latać, latać wysoko jak ptak, a tylko tak biję skrzydłami o ziemię i tak tęsknię, i tak pragnę, pragnę się wzbić, a skrzydła jak ołów...

do Ewy

Ach, Ewo, jakaś ty szczęśliwa.

Widzisz, nie mówiłem ci, że taki forsowny sport jest niezdrowy? Tyle cię nabłagałem, naprosiłem, nie chciałaś mnie słuchać, a teraz będziesz musiała tę całą romantyczną ślizgawkę odpokutować.

Otóż nie, właśnie nie, ja mam dosyć tych nerwowych przypadłości, jestem głupie, rozkapryszone dziecko

Wybucha nagle płaczem, wybiega do przyległego pokoju. Ewa się zrywa, chce iść za nią.

Niech pani tu pozostanie, ja ją sam wkrótce uspokoję.

Wychodzi za Bronką.

Bronka chyba chora, cały dzień była niespokojna, taka jakaś sztucznie podniecona...

Sama jestem zdziwiona, nie widziałam jej jeszcze takiej.

Ale pani zauważyła, że Bronka od wczoraj się zmieniła?

Przed chwilą powiedziałam to samo bratu pana.

Zauważyła pani jej niepokój wczoraj podczas wieczerzy i dziś przez cały dzień?

Właśnie, zdziwiona jestem.

I nie przypuszcza pani, co by mogło być przyczyną tej nagłej zmiany?

Nie.

Hm... Ale pani zauważyła pewno, że i Tadeusz nieswój, zamyślony, roztargniony...

Innego go nie znałam.

Ale ja za to: przyjechał wesoły, szczęśliwy, stęskniony za Bronką, dawno go już nie widziałem tak pewnego siły i wiary w siebie i swe szczęście.

Więc co?

Otóż nie rozumiem takiego nagłego przełomu.

Pan, zdaje mi się, mnie przypisuje winę tej nagłej zmiany humoru?

Czy zauważyła pani, że Bronka dziś na śniadanie przyszła z zaczerwienionymi oczyma? Mógłbym przysiąc, że całą noc płakała.

Pan sądzi, że ja temu jestem winna?

Ale gdzież tam, ani mi przez głowę nie przeszło panią o coś posądzać... Otóż tu chodzi zupełnie o co innego... Nie chciałbym, aby pani choć na sekundę myślała, że ja mam zamiar panią badać, ale od wczoraj tak dziwnie i widocznie sytuacja się zmieniła... Czuję w powietrzu jakąś mglistą zagadkę, którą rad bym rozwiązać... Widzi pani, jestem człowiekiem nerwowym, a tacy ludzie nie znoszą parności przed burzą.

Parności przed burzą?

Tak, tak, wszystko jedno jak to nazwiemy, w każdym razie, jest coś w powietrzu, co taka wrażliwa dusza jak Bronka instynktem odczuwa... O, słyszy pani, jak płacze?

Słyszy pani?

Cicho... cicho...

Bądźmy szczerzy, ja pani nie znam, ale to, co słyszałem od Bronki i od Tadeusza wystarczy mi, by sobie dość jasne pojęcie o duszy pani odtworzyć.

Panie, nie męcz mnie pan teraz. Ja wiem przecież wszystko, co mi pan chce powiedzieć.

Nie, nie, pani tego nie wie... Ja nigdy się nie mieszałem do niczyich spraw, nawet do takich, które moich najbliższych, najukochańszych, a więc Bronki i Tadeusza dotyczą...

Więc mówmy otwarcie: pan wie od Tadeusza, że jego i mnie łączyły ścisłe stosunki, wiem, że często do pana listy pisywał, w których oczywiście odsłonił przed panem stan swojej duszy sprzed trzech, czterech lat. Pan wie o tym, że mnie kochał. Pan wie również, że taką miłość śnieg przyprószyć może, ale na to, by ją ogrzać, silniejszą i namiętniejszą jeszcze uczynić.

To właśnie chciałem powiedzieć.

Bronka opowiadała panu, że ją szalenie kochałam, że byłyśmy nierozdzielne w pensjonacie. Wszak to wszystko panu powiedziała?

Tak. Wczoraj długo o tym mówiła.

Szczery pan jesteś, więc i ja będę szczerą. W parę lat później przyjechała jeszcze do mnie jako narzeczona Tadeusza, rozkoszna, szczęśliwa, och, tak szczęśliwa, że chociaż moje serce darło się na strzępy, pogodziłam się z tą myślą, że zostanie żoną człowieka, którego ja tak namiętnie kochałam.

Pani go kochała?

Tak, wtedy, gdym go utraciła...

Patrzą chwilę na siebie.

A teraz pan chce się zapytać, dlaczego przyjeżdżam burzyć szczęście mojej przyjaciółki, nieprawdaż?

Może być, że przez chwilę nasunęło mi się takie pytanie, ale to przecież zupełnie niedorzeczne... mówię otwarcie, że zbytniej sympatii do pani nie żywię. Nie, nie, nie to chciałem powiedzieć. Tylko, że mamy bardzo mało wspólnych cech, ale to mi nie przeszkadza być sprawiedliwym...

nagle

Pani zawsze tęskniła?

Pani zawsze rwała się do czegoś, o czym pani wiedziała, że dosięgnąć nie może.

Całym pragnieniem życia pani — związać i wlec za sobą człowieka, który z nigdy nieugaszoną tęsknotą na oślep za panią pójdzie.

Tak.

I tym człowiekiem jest Tadeusz?

Tak!

A Bronka?

Słyszy pan, jak się teraz szczęśliwie śmieje... Wie pan, co teraz nastąpi?

No?

Wejdzie Bronka, rzuci mi się na szyję i będzie mnie tak gorąco, gorąco przepraszać, że scenę zrobiła... Panie... księżyc świeci — podaj mi pan moje futro... przejdźmy się trochę... znajdziemy może jeszcze szczersze akcenty w naszych zwierzeniach

Patrzy długo na Kazimierza.

Pan — wszak się pan nie zaprze tego?

Czego?

Pan Bronkę kocha!

Tak.

Słyszy pan jej śmiech? Och ten piękny, srebrny, dziewczęcy śmiech.

Chodźmy już, chodźmy.

Droga, kochana moja Ewciu. Tak dawno przecież już mnie znasz. Wyście wszyscy byli za dobrzy dla mnie. Tyś mnie psuła swoją dobrocią. Tadeusz doszczętnie mnie zepsuł. Ewuchna, ty wiesz, że ja jestem wariatka, mam takie chwile, w których jestem całkiem niepoczytalna.

Czemuś taka smutna, za co ty mnie przepraszasz?

Głaszcze ją po twarzy.

Och, ty mimozo moja, jakaś ty nerwowa i przeczulona...

Dzieciakowi można było wybaczyć, że nie może zapanować nad swoimi kaprysami, ale mnie — nie wolno.

nerwowo, szybko i bezładnie

Widzisz, czasem mnie takie ciężkie myśli opadają. Nie, to nie to, to nie to. To tak jest, jak wtedy... Nie, to nie jest właściwie przeczucie nieszczęścia... to tylko dalekie, dalekie wspomnienie tych strasznych godzin, jakie dzieckiem przeżyłam, kiedy nadaremnie po całym folwarku szukałam mej siostry. Wiedziałam, że się coś złego z nią stało. Czułam to, czułam. Las cały obszukałam, cały brzeg rzeki obleciałam, wróciłam przerażona i zdyszana do domu.

Coraz więcej przerażona, tuli się coraz silniej do Ewy.

Ewciu! Ewciu! Zdawało mi się, że coś mnie ściga, że coś mnie targa za włosy... padłam przed werandą w trawę. Twarz całą wtuliłam w dłonie, aby nie spojrzeć za siebie, a oni szli... szli...

EWA