Źródło i licencja tłumaczenia
I. W kamiennym pierścieniu
Szedł sobie najspokojniej, powłócząc oczami po tych cudnych i cudacznych rzeczach, których może póki życia nie miał już oglądać, gdy znienacka ozwały się1 za nim wesołe przygrywania i szmery posuwiste, jakoby od nadciągającej ciżby2. Obejrzał się, przystanął — a tu z bocznej przecznicy płynie orszak strojny z kapelą na czele. Przodem i dokoła — jak to zwykle w podobnych razach — wali tłum ciekawej gawiedzi. Wnet się też zrobiło tak ciasno, że pan Kazimierz musiał co prędzej ustąpić pod ścianę. Wprawdzie ulica nie należała bynajmniej do wąskich, ale, jak wszystkie główniejsze ulice Gdańska, była z obu stron zastawiona dwoma szeregami dużych ganków, czyli raczej tarasów, które głęboko wrzynając się w jej koryto, szczupły tylko przepływ zostawiały dla jezdnych i pieszych.
Oparł się więc o podmurowanie jednego z onych3 tarasów, a że był słuszny4, mógł ponad głowami dobrze widzieć przeciąganie wesela, bo zaraz poznał, że to weselny orszak.
Naprzód, po trzech rzędem, szli grajkowie dmący w trąby, piszczałki, fletnie5 i różne inne fujary takie pokręcone, takie pozawijane, jakby jakie świeciste węże.
Potem szła gromada młodych ludzi dość suto6 wyglądających. Buty miękkie, lejkowato rozwarte. Ubiory obcisłe, o bufiastych rękawach, niby pozszywane z pasów dwubarwnych w podłuż7 popękanych i nasianych sterczącymi wypuszczkami8. U jednych krezy9 okrągłe, u drugich już nowomodne, obwisłe kołnierze, spadające na piersi we dwa trójkątne, koronkowe końce. U ramion krótkie płaszczyki, tak zwane wówczas „półmancia”. Nad tym wszystkim kapelusze ogromne, o wywiniętym skrzydle i kiściastych piórach.
Jeden tylko pan młody nie miał pióra; miał za to inną ozdobę, która naszemu widzowi mile wpadła w oczy; były to dwa malutkie, zieloniuchne wianeczki, wzajemnie w siebie zadzierzgnięte10, jakby dwa ogniwa łańcucha, i przytwierdzone do główki kapelusza, gdzie tworzyły rodzaj kokardy mirtowej11, a dla bystrych oczu — hieroglif miłości.
Za kawalerami szły panny także po trzy rzędem. Ubrania ich pstrzyły się różnymi barwami, ale krój miały jeden nieodmienny. Suknia sztywna w ciągnione floresowe12 wzory, z tyłu mocno powłóczysta, u dołu strefowana kilku pasamonami13 z ciemnych taśm kamelorowych14 albo z czarnego aksamitu. Na przód spódnicy spuszczał się długi a wąski fartuszek, w domu zwykle płócienny, a od stroju rąbkowy, powiewny, jakby biała szarfa. Stanik twardy i długi dosadnie zarysowywał utoczenie kibici. Rękawy, podobne do męskich, wydęte, rozporkami15 zatrzęsione, ściągały się u dłoni pod koronkowy mankiet, a z ramion tworzyły dwie wypukłe bańki, niby dwie podpórki mające podtrzymywać równowagę krezy. Ta ostatnia bywała najrozmaitszych rodzajów; czasem grubo rurkowana, a mała w obwodzie, czasem znów cieniuchna, ledwie troszeczkę falująca, a za to szeroka jakby tarcza. Z jej środka, niby pisklę z gniazda, wystawała główka gładka16 i mydłkowata17, bo przy krezie wszelkie bogatsze ufryzowanie stawało się niemożebnym18; głowa musiała być maleńką i okrągluchną, ażeby mogła poruszać się swobodnie w tej ciasnej, ostro prążkowanej konsze19. Toteż wszystkie włosy podczesywano w górę i zaplatano w jeden warkocz, którego kręgi ukrywały się z tyłu pod czarną aksamitną bramką20 lub pod czółkiem21 z różnobarwnych wstążek.
Białogłowa22, idąca do kościoła, zarzucała jeszcze na suknię płaszczyk osobliwszy a prześliczny; kładł on się pod krezę, z którą stanowił niby jedną całość; uszyty po prostu w kwadrat z muślinu23 lub lekkiej wełny, nie miał rękawów ani żadnych ozdób, tylko pod szyją był lekko zmarszczony i cały w podłuż karbowany, tak że kobieta szła spowinięta od stóp do głowy w jeden wielki a miękki wachlarz.
Czasem, gdy płaszczyk się odchylił, można było dojrzeć jeszcze inny szczegół cechujący ubranie ówczesnej gdańszczanki; na przykład cięgaturę, czyli ów sznur nieodstępny, jakim się okręcała w pasie, a którego jeden koniec opadał na fartuszek, podczas kiedy drugi, opatrzony całym pękiem kluczyków, igielników, nożyczek i szydełek, wpuszczony był zazwyczaj do bocznej kieszeni. Na tym sznurze przewieszano też i facolet, czyli chustkę od nosa, gdy rączka strudziła się jej trzymaniem; a i chustka była wzorzysta, chwaścikami24 u czterech rogów zakończona i rączka schludnie zawinięta w rękawicę o misternych wyszywaniach.
Panowie i panny widocznie byli zadowoleni ze swojej strojności, bo szli z piersią wydętą jak u pawia, zerkając na przyglądające im się tłumy. Ale pan Kazimierz patrzył obojętnie; podobnych strojów, mniej lub więcej wykwintnych, mógł co dzień widywać krocie; podobny orszak weselny to w ludnym Gdańsku nie nowina. Dopiero za szeregami panien dostrzegł coś takiego, co go naprawdę zadziwiło, coś tak nadzwyczajnego, że oparł obie ręce o czekanik25, aby wspiąć się na palce i lepiej zobaczyć.
Szła panna młoda między dwiema druhnami. Wszystkie trzy miały suknie z najprzedniejszej26 białopłowej „pawłoki” (która, jak wiadomo, była uprzywilejowaną tkanką27 szat koronacyjnych), a na sukniach płaszcze okrągłe, purpurowe, z gronostajowymi wyłogami u przodu, z bogatą klamrą u spięcia. I, o dziwo! Płaszcze te w górze nie wywijały się żadnym kołnierzem, ale były wszyte w obramowanie złote i wycięte kołem tak szerokim, że nie tylko szyja, ale i skrawek popiersia wykwitały z nich bez osłony.
Włosy też wolne od pęt codziennych, jakby drugi płaszcz rozpuszczono, wiły się po ramionach i spływały po barkach.
Na włosach każda z nich miała koronę złotą, cudnie wyrobioną w różne liściowe przezrocza i strzeliste pąki.
Korona panny młodej była najwyższa. Wzrostem także oblubienica górowała nad parą swoich towarzyszek i postawę miała okazałą, i w obliczu taką powagę, że ludzie przed nią się rozstępowali jakby przed urodzoną królową.
W czasach kiedy rosnąca ciągle srogość praw przeciwzbytkowych28 wykluczała z ubiorów mieszczańskich wszelkie cenniejsze tkaniny i futra, a zwłaszcza wszelkie drogie kruszce i kamienie, w czasach kiedy protestantyzm, coraz bardziej zacinający się i posępniejący, zaczynał narzucać już nie tylko duszom, ale i sukniom purytańską29 surowość — w takich czasach te łabędzie szyje, te szkarłaty i złota mogły słusznie zadziwiać na ulicach Gdańska i pan Kazimierz teraz dopiero zrozumiał, dlaczego tak wielka ciżba leciała za tym orszakiem.
Po drodze też ciągle przybywało śledzących oczu; na wszystkich piętrach zapalały się one poza wypukłymi szybkami; niejedno okno zabrzękło roztwierane30 co żywo31 dla przepuszczenia kilku głów natłoczonych.
Ale widowisko krótko trwało. Trzy koronne32 postacie przepłynęły jakby widziadła. Za nimi pokazali się rodzice państwa młodych otoczeni starszyzną. Tu, między mężatkami, znowu karbowane kołnierze i płaszcze, znowu suknie sztywne, tylko już bez fartuszków, na głowach czarne bramki, ale już obszyte koronką tworzącą z nich diademowe półkornecie33. Między starszymi mężczyznami więcej biretów34 niżeli kapeluszy, więcej futrzanych armmantelów35 niżeli obcisłych kabatów36.
Na koniec wysypała się ostatnia kupka ciekawych, orszak skręcił w inny poprzeczny zaułek, fletnie i stąpania powoli przycichły i pan Kazimierz znów się znalazł na pustej ulicy.
„A to mi panna młoda! — pomyślał. — Ustrojona jakoby druga Ester37. Taką prowadzić do ołtarza to splendor. Ona wszystkim królowa, a pan mąż jej król. Niech no ja tylko stanę kiedy na ślubnym kobiercu, to moja panna musi bez pardonu38 mieć takowy płaszcz i koronę. Będą ci tam, co prawda, panowie bracia u nas wydziwiali nad oną39 komedią, ależ morskiemu człeku40 wolno przecie ustroić żonę per modum Gedanensem41. Będzie tedy42 tak obleczona43, jeno44 buzię musi mieć inakszą45, bo ta nijak nie przypadła mi do serca; okrutnie46 pyszna i na dobitkę włosy jak u kruka. Żona kruk to i mruk. Wedle47 mego widzimisię żonka powinna być nie za duża, ustrugana jako48 ta łątka49, ze złotymi kędziorkami, z turkusikowymi50 oczkami, a wiecznie śmiejąca się jako ten mały ptaszek, co to zawdy51 podskakiwa, podśpiewywa52, a jak chcesz, to z ręki je, a jak chcesz, to dzióbka daje. Rzecze kto, że o taką łatwo, a nieprawda. Jam już niemało świata objachał53, no i jeszczem54 nie nalazł55 owej, co mi się śni”.
Tu pan Kazimierz trochę sobie westchnął i — jak zwykle czynią ci, którzy wzdychają — podniósł w górę oczy.
Ledwie podniósł, a tu cały się wzdrygnął, złożył ręce i szepnął:
— Jezu najsłodszy! A wszak56 ci to akurat ona!
Mówiąc te słowa, patrzył w najwyższe okno domu, który stał naprzeciw niego po drugiej stronie ulicy. Okno to, wycięte w samym szczycie budynku, było zupełnie okrągłe, obrębione sznurową rzeźbą. W tym kamiennym pierścieniu rozkwitało coś podobnego do wielkiej stokrotki; kreza biała, przejrzysta, drobno prążkowana, wypełniała prawie całe okienko, a jak w środku białej stokrotki połyska złota kulka, tak w tym okrągłym kołnierzyku świeciła główka złotowłosa, bramką z niebieskich wstążek przepasana, bijąca słonecznym blaskiem świeżej cery, wdzięku i figlarności, z ustami jak maliny, z oczami jak turkusiki.
Oczy te były ciekawie wpatrzone w pana Kazimierza. I miały na co patrzeć. Już i podczas pochodu weselnego niejedna głowa zwracała się ku niemu, niejedno spojrzenie skrzyżowało się z jego wzrokiem.
Bo też imci57 pan Kazimierz Korycki, porucznik od Marynarki Jego Królewskiej Mości Władysława IV, był wyraźnie stworzony do dwóch rzeczy: do bicia nieprzyjaciół i podbijania serduszek. Wysoki a smukły, mocny a zwinny, wdzięczący się a zuchowaty, lubił każdemu i każdej blisko zaglądać w oczy. Twarz miał ogorzałą porządnie od morskich nawałności58 a jędrną jak spiż i przy każdym wzruszeniu buchającą rumieńcami, które przelatywały szybko niby błyśnięcie lontu. I piwne jego źrenice były tak pełne iskier, że gdy się w kogo bystro wpatrzył, to go tymi oczyma siekł jakby rózgami płomiennymi. Siarczysty kawaler.
Ubrany był dość osobliwie: na wpół po naszemu, a na wpół z cudzoziemska, bo też tak mniej więcej wyglądała cała flota pucka, w której urządzeniu wzorowano się z początku na marynarkach obcych, a zwłaszcza na szwedzkiej, najbliższej nam wedle sąsiedztwa i najlepiej znanej z powodu częstych zbrojnych sporów.
Miał więc pan Kazimierz obcisły kaftan, czyli tak zwany kolet z łosiej skóry, na ukos przepasany czarnym rzemiennym bandoletem59, u którego wisiał obosieczny, nieco zakrzywiony kordelas60. Rajtuzy, uszyte z granatowej rasy61, pod kolanem były przewiązane i wpuszczone w obuwie składające się nie ze zwykłych butów, ale ze zgrabnych półbucików bez cholew, żeglarz bowiem jak góral potrzebował nóg lekkich dla uwijania się po stromych piąterkach62 i oślizgłych wklęsłościach ówczesnych okrętow.
Na kolecie nosił półkopieniak63 z kroju dość podobny do burki64, ciemny i włochaty po wierzchu, więc dobry na słotę lub wichury, ale dobry i na pogodę, bo podbity czerwonymi nicami65, które w dzień jasny odrzucały się na ramiona i rozweselały ubranie.
Głowa pana Kazimierza nie była podgoloną66; mało kto jeszcze wtedy u nas oszpecał się owym dzikim, tatarskim wymysłem. Włosy jego, drobno skędzierzawione. przypominały ten sposób uczesania, jaki później został nazwany à la Titus67, a który na ówczesnych wizerunkach już często daje się spostrzegać.
Włosy te pan Kazimierz przykrywał nie spiczastym, szwedzkim ani okrągłym, niemieckim kapeluszem, ale kosmatą, szczeropolską czapką, jedną z owych prześlicznych, fantastycznych czapek, jakie u nas kwitły za Wazów. Brzegi jej były w górę wywinięte i przeróżnie ponacinane, a u przodu stała kitka czarna, przytwierdzona zanklem68 srebrnym z emalią, gdzie drobniutko wymalowany kraśniał69 herb marynarki puckiej, ten sam, co był wyszyty na banderze królewskiej, mianowicie: ręka po ramię obnażona, trzymająca dobyty miecz; wszystko w polu czerwonym.
Jednak ta czapka, choć tak piękna, stała się teraz dla pana Kazimierza narzędziem niepomyślnej próby. Ledwie bowiem spostrzegł, że panienka z okienka na niego spogląda, zerwał ową czapkę z głowy i bardzo układnie się ukłonił. Tymczasem skutek zawiódł oczekiwanie. Panienka nie tylko nie oddała ukłonu, ale przestraszona zaczepką nieznajomego zapłoniła się70 gwałtownie (przez co — wedle uwagi pana Kazimierza — obrazek uległ takiej zmianie, jakby kto w złote serduszko stokrotki wetknął czerwony pączek róży), wycofała głowę z okienka i znikła w jego ciemnej głębi.
— Szkoda! — mruknął pan Kazimierz. — Spłoszyłem oną śliczną aparycję71. Trzeba rzecz naprawić. Czasem dobra wiolencja72, a czasem pacjencja73. Zażyjmy teraz tej wtórej74. Powiedają75, że kiedy diabeł nie może białogłowy na żaden lep ułowić, to zawsze w końcu weźmie ją na ciekawość. Poczekajmyż. Może i ta panienusia z ciekawości raz jeszcze wyściubi swój aniołkowaty pyszczek.
Dalej więc stał i wpatrywał się w kamienny pierścień. Czasem wodził oczami po niższych trzech piętrach kamienicy dla sprawdzenia, czy panienka nie wygląda jakim innym oknem. A tak patrząc, dziwił się i piękności domu.
— Dalibóg, nie dom, jeno templum76. Że też to ta cackana struktura77 nie wpadła mi jeszcze nigdy w oczy?!... Rzecz łatwo się tłumaczyła. Zajęty swoją wodną służbą, pan porucznik rzadko bywał w Gdańsku, a jeżeli się tam pokazał, to tylko na kilka godzin dla przelotnej uciechy; wtedy chodził najczęściej po ulicy Długiej, która jest najludniejszą i najweselszą w Gdańsku, a choć czasem przeszedł się po innej, to wolał patrzeć na buziaki niżeli na domy.
Dzisiaj wszakże, nie mając nic innego przed oczami, dobrze się przypatrzył „cackanej” kamienicy.
Należała ona do węższych, dwuokiennych, ale do najspójniejszych. Oko nie mogło się tam doszukać ani skrawka nagiego muru; od góry do dołu była to jedna kaskada złoceń, rzeźb, szkiełek i malowań.
A najprzód78 część dolna wysuwała się do widza tarasem (tak zwanym przez miejscowych mieszkańców beischlagiem), na który prowadziło pięć schodków kamiennych. Taras był ubrany w kwitnące donice i obwiedziony kratką wykutą, a raczej wydzierganą z żelaza; sploty jej, pogięte w zakrętne gałązki, miały nawet wiele części suto pozłacanych, zwłaszcza tam, gdzie kowacz79 powypuszczał z nich liście, szyszki i jabłuszka. Pozłocił on i poręcze od schodków oparte na dwóch kamiennych kulach, owych sławnych kulach przedgankowych, które zawsze stanowiły jedną ze znamiennych cech budownictwa gdańskiego.
Na taras wychodziło dolne okno zaplecione także wyzłacaną kratą i drzwi o jednym skrzydle, dębowe, przepięte świecącymi antabami80, wprawione w odrzwia kamienne, których łuk okrągły wywijał się w górę lekką igłą.
Każde z wyższych piąter81 przedstawiało dla oka trzy filary przedzielone dwoma wysokimi oknami. W tych oknach już nie było zakratowań, tylko siatka z ołowianych oczek, w których szyby, drobne a wypukłe na kształt kukiełek, błyszczały pod słońcem z iście brylantową rzęsistością.
Na pierwszym piętrze do filarów grubych i bogatych przyparte były posągi trzech mężów. Patrzący mógł dobrze się z nimi poznajomić, bo na podstawach wyrżnięto ich imiona. W środku, między oknami, przyobleczony po cesarsku, z globusem i krzyżem w ręku, stał Carolus Magnus82. Po dwóch bokach, zbrojni w rzymskie hełmy i rynsztunki, wspierali się na włóczniach Grakchus83 i Machabeus84 Jaka myśl kierowała rzeźbiarzem, gdy zaślubiał te trzy postacie, to pozostanie jedną z tysiącznych tajemnic, które fantazja dawnych mistrzów zaklęła w stare kamienie.
Na drugim piętrze, przy filarach już dużo lżejszych i smuklejszych, bielały także trzy posągi, tu już same kobiece. Wszystkie trzy były prześliczne, chociaż — prawdę mówiąc — nie bardzo budujące, bo tylko rozpuszczonymi włosami odziane. Pan Kazimierz pomyślał sobie, że to jest zapewne Matka Ewa, trudno jednak przypuścić, aby artysta powtarzał aż trzy razy jeden pomysł; musiały to być raczej gracje85, tym bardziej że wszystkie trzy unosiły w rękach jedną wielką plecionkę z kwiatów, która, spuszczając się pod okna, całą tę część budowli ubierała w świąteczne wieńce.
Na trzecim piętrze już nie było posągów, tylko medaliony o tłach złotych, a na nich namalowane kosze pełne róż, winogron i dzióbiących je ptaszków.
Na koniec, nad owymi ptaszkami, wystrzelał szczyt domu, nie prosty trójkąt, jak u gockich86 dachów, ale rodzaj liry wygiętej we dwa esy, pochylone ku sobie i związane w górze. Ze związania tego, niby klucz sklepieniowy87, kręto wywijał się smok złoty o zielonych połyskach spiżu, wysuwający na powietrze swoje skrzelaste skrzydła i łuszczkowaną88 głowę, którą podejrzliwie zwracał ku domowi, jakby strzegł skarbów tam zaklętych.
Pod tymi to właśnie skrzydłami, w środku rzekomej liry, otwierało się owo tajemnicze okienko, do którego ciągle wracały oczy imci pana Kazimierza.
Oczy jego wracały, ale „aparycja” nie wracała. Po kryjomu też zaglądać nie mogła, bo w pierścieniu okiennym nie było ani szybek, ani żadnych zasłon. Raz, co prawda, wydało się patrzącemu, jakby jakiś obłoczek przepłynął po czarnym denku; ale czy to było złudzenie strudzonego wzroku, czy panienka na widok szpiega cofnęła się po raz drugi, dość że okienko pozostało pustym89, a pan Kazimierz wielce markotnym.
Na koniec złości go wzięły.
— Cóż u licha? Czy ja taki nieciekawy do widzenia? Czy ona znowu taka święta? Oj, będziesz ty jeszcze mi się przypatrowała90, moja ty święta z fimfami91! No i to czy nie istny ferał92, abym ją dopiero dzisia93 zdybał94, dzisia, w ostatni dzień! A, żeby tak dostać się do tej kamienicznej fortecy? Dobra inspiracja, dalibóg95, jeno jaki tu asumpt96 wziąć? Abo97 ja wiem, kto tam siedzi? Czy jakowe miłosierne dusze, czy srogie Menelausy98?
Gdy tak sobie rzeczy rozbierał99, tymczasem w głębi ulicy ozwały się kroki nadchodzącego człowieka. Był to pachołek miejski w ubiorze pasiastym o pręgach granatowych i brunatnych; w ręku miał berdysz100 oparty na ramieniu. Szedł dosyć ospale, nie śpiesząc się, może tylko dla pilnowania spokoju na ulicach, a może miał wypuszczać jakiego więźnia z wieży albo miejskie zegary ponakręcać, bo w drugim ręku niósł kilka dużych kluczy.
Pan Kazimierz go zaczepił.
— Na usługi pana łeficerza103!
— Do kogo to przynależy ta kamienica?
— Jeśli łaska waszej wielmożności, która?
— No ta, z figurami.
— A, ta? Oho! Zara widać, jako104 wasza dostojność wysiada zza morza, kiej105 się pyta o takową106 rzecz, co każdy dzieciak u nas wie. Toć to Bursztynowy Dom.
— Nie kpij, chłopie. Nie widzę tu ni szczypty bursztynu. Cegła i kamień jako u jenszych107.
— Proszę ja waszej wielmożności, kto by to z onego108 kadzidła miał domy ulepiać? I sam król Dawid, kiedy budował swoją świętą wieżę, to urobił ją z kości109, a nie z bursztynu, bo to rzecz za droga i za mało jej Pan Bóg dał na świecie, tyla110 jeno, co u nas rośnie wedle111 morza, więcej nie ma nigdzie ani krzty.
— Za cóż tedy112 ten dom tak zową?
— Za to, co w nim żywie113 największy kupiec na bursztyny. Drugiego takiego nie ma w całkim114 Gdańsku, he! Pono115 i w całkiej Hanzie116.
— A co to za jeden zacz?
— Johann Schultz.
— Pfu! Niemiec!
— Nie ze wszystkim117. Ociec jego jeszcze nie gadał, ale on już gada, i nieźle, i pono dosyć się kocha w naszych królech118. Sam też sprawuje urząd miejski. To jeden ze stu panów rajców.
— Taki znaczny człek119?
— Oj, haniebnie znaczny! U niego całkie komory120 pełne bursztynowych jasełek. Wszystkie wójty i ławniki, ba! i burmistrze do niego chodzom. A temu sześć czy siedem roków121 to sam król nieboszczyk, pan nasz Zygmunt Trzeci122, przysyłał do niego pisanie.
— Proszę! Czego to król mógł chcieć?
— Ludzie gadali, co chce mieć tron całki z bursztynu. Aleć123 ja tego nie wiem. To jeno wiem, że posłaniec z Warszawy był, bom ja sam drogę jemu pokazował124, właśnie aż tu, do tych drzwiów125.
— A ludzki też to człek?
— Tak sobie, dosyć. Jeno zawdy szkoda, co pół-Niemiec i pies luter126.
— Aha, to on z tamtych! No, ale ty przynajmniej nie luter?
— A niechże Pan Bóg uchowa! Ja Kaszuba, Jakub Grubasek, z dobrych Kaszubów, z tłustych Żuław.
— Jam też zara127 to poznał po twojej tłustej gębie.
— Dziękuję waszej dostojności. U nas, chwała Bogu, chleba w bród. Żeby jeno lutry nie bijały się z naszymi po ulicech128, toby my mieli święte życie. Tera129 już kęs czasu130 nie było bijatyki, to i cicho, i człek się wypasa131. Co jeszcze pan łeficerz każe?
Kazimierz byłby jeszcze chętnie zapytał, czy pan Schultz ma córkę lub młodziuchną żonę, ale sobie pomyślał:
„E! Wstyd mi wdawać się ze stróżem w takowe kordialne132 konfidencje133”.
Rzekł więc tylko:
— Już nic. Bóg wam zapłać, mój Grubasku.
— Sługa pokorny — odpowiedział tamten, przy czym, zdjąwszy swój szafirowy beret, nisko się pokłonił i odszedł powoli, pobrzękując kluczami.
Pan Kazimierz klasnął w dłonie.
— Wiwat! Jest asumpt! Pójdziem134 po bursztyny. Co prawda, mieszek135 już okrutnie chudy, aleć potargować zawdy wolno, za to na gardle nie karzą136. A więc do lin! I brać karawelę137.
Rzekł, przemierzył wszerz ulicę, skoczył na taras i, ująwszy pięknie rzeźbioną kołatkę, zaczął nią bić po kawalersku we drzwi Bursztynowego Domu.
- ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski] ↩
- ciżba — wielka liczba stłoczonych ludzi; tłum. [przypis edytorski] ↩
- on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego; tu C. lm onych: tych. [przypis edytorski] ↩
- słuszny (daw.) — o człowieku: słusznego wzrostu i postury; wysoki, postawny. [przypis edytorski] ↩
- fletnia — instrument muzyczny złożony z drewnianych piszczałek. [przypis edytorski] ↩
- suto — obficie. [przypis edytorski] ↩
- w podłuż (daw.) — wzdłuż. [przypis edytorski] ↩
- wypuszczka — dziś: wypustka. [przypis edytorski] ↩
- kreza a. kryza — kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI–XVII w. [przypis edytorski] ↩
- zadzierzgnięty — zawiązany, mocno ściśnięty w węzeł lub pętlę. [przypis edytorski] ↩
- mirt — krzew śródziemnomorski o wonnych liściach; symbol miłości i męstwa. [przypis edytorski] ↩
- floresy (z łac. flores: kwiaty) — ozdoby, ornamenty przedstawiające gałązki, łodygi i kwiaty. [przypis edytorski] ↩
- pasamon (daw.) — ozdobna taśma, używana do obszywania sukien, liberii i in. strojów. [przypis edytorski] ↩
- kamelorowy (daw.) — zrobiony z kameloru; kamelor (z niem. Kamelhaar: wełna wielbłądzia): grube nici wełniane. [przypis edytorski] ↩
- rozporek — tu ogólnie: rozcięcie zrobione w ubraniu. [przypis edytorski] ↩
- gładki (daw.) — urodziwy, piękny. [przypis edytorski] ↩
- mydłkowata — tu: mało wyrazista. [przypis edytorski] ↩
- niemożebne (daw.) — niemożliwe. [przypis edytorski] ↩
- koncha — muszla. [przypis edytorski] ↩
- bramka (daw.) — kobieca ozdoba na czoło i głowę; zdr. od bram, por. obramowanie. [przypis edytorski] ↩
- czółko (daw.) — opaska używana jako ozdoba głowy kobiecej. [przypis edytorski] ↩
- białogłowa (daw.) — kobieta. [przypis edytorski] ↩
- muślin — rodzaj lekkiej, półprzezroczystej tkaniny. [przypis edytorski] ↩
- chwaścik — popr.: chwościk, frędzelek; od daw. chwost: ogon. [przypis edytorski] ↩
- czekanik — mały czekan, daw. broń w postaci wąskiego toporka osadzonego na długiej rękojeści. [przypis edytorski] ↩
- przedni (daw.) — znakomity. [przypis edytorski] ↩
- tkanka (daw.) — tkanina. [przypis edytorski] ↩
- prawa przeciwzbytkowe — strój był oznaką statusu społecznego, dlatego obowiązywały rozporządzenia zakazujące mieszczanom noszenia zbyt bogatych strojów i ozdób, które nobilitowałyby właścicieli i upodabniałyby do szlachty. Przepisy regulowały rodzaje dozwolonych materiałów, krój i barwę odzienia oraz wartość ozdób. [przypis edytorski] ↩
- purytański — właściwy purytanom (z łac. puritas: czystość), wyznawcom ruchu religijnego dążącego w XVI-XVII w. do zwiększenia czystości doktrynalnej kościoła anglikańskiego oraz propagującego surowe zasady moralne i obyczaje. [przypis edytorski] ↩
- roztwierać (daw.) — otwierać. [przypis edytorski] ↩
- co żywo (daw.) — jak najszybciej. [przypis edytorski] ↩
- koronny (przestarz.) — noszący koronę, ukoronowany. [przypis edytorski] ↩
- półkornecie (daw.) — mniej bogaty, nieco niższy rodzaj kornetu, kobiecego nakrycia głowy w postaci wysokiego czepca. [przypis edytorski] ↩
- biret — kwadratowa lub okrągła czapka bez daszka będąca dziś częścią oficjalnego stroju senatu akademickiego, profesury, przedstawicieli sądownictwa, duchownych. [przypis edytorski] ↩
- armmantel (niem.) — płaszcz z długimi rękawami. [przypis edytorski] ↩
- kabat (daw.) — krótki kaftan. [przypis edytorski] ↩
- Ester a. Estera — bohaterka biblijnej Księgi Estery, dziewczyna żydowska, która została żoną króla perskiego Achaszwerosza, wybraną spośród wielu piękności kraju. [przypis edytorski] ↩
- bez pardonu — bez wybaczenia, bez litości; tu: bez zważania na cokolwiek. [przypis edytorski] ↩
- on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego;; tu N. lp r.ż.: oną: tą. [przypis edytorski] ↩
- człeku (daw.) — dziś popr. forma C. lp: człekowi (człowiekowi). [przypis edytorski] ↩
- per modum Gedanensem (łac.) — na sposób gdański. [przypis edytorski] ↩
- tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski] ↩
- obleczony — ubrany. [przypis edytorski] ↩
- jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- inakszy (daw.) — inny, odmienny. [przypis edytorski] ↩
- okrutnie (daw.) — bardzo, niezmiernie. [przypis edytorski] ↩
- wedle (daw.) — według. [przypis edytorski] ↩
- jako (daw., gw.) — jak. [przypis edytorski] ↩
- łątka (daw.) — lalka; kukiełka. [przypis edytorski] ↩
- turkus — kamień szlachetny o barwie niebieskiej z odcieniem zielonego. [przypis edytorski] ↩
- zawdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski] ↩
- podskakiwa, podśpiewywa — dziś: podskakuje, podśpiewuje. [przypis edytorski] ↩
- jachać (daw.) — jechać; objachać: objechać. [przypis edytorski] ↩
- jeszczem nie nalazł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, znaczenie: jeszcze nie znalazłem. [przypis edytorski] ↩
- naleźć (daw.) — znaleźć. [przypis edytorski] ↩
- wszak (daw.) — przecież. [przypis edytorski] ↩
- imci, właśc. imć — skrót od wyrażenia grzecznościowego jego miłość, stawianego przeważnie przed nazwiskiem. [przypis edytorski] ↩
- nawałność (daw.) — nawałnica, gwałtowna burza z silnym wiatrem. [przypis edytorski] ↩
- bandolet (wojsk., z fr.) — szeroki pas wojskowy noszony na ukos przez ramię. [przypis edytorski] ↩
- kordelas — długi nóż myśliwski, służący do oprawiania upolowanej zwierzyny; niegdyś również element uzbrojenia. [przypis edytorski] ↩
- rasa (daw.) a. haras — daw. lekka tkanina wełniana; od fr. miasta Arras. [przypis edytorski] ↩
- piąterko — dziś popr.: pięterko. [przypis edytorski] ↩
- półkopieniak (daw.) — krótsza odmiana kopieniaka, sięgająca nieco poniżej pasa; kopieniak: daw. okrycie wierzchnie bez rękawów. [przypis edytorski] ↩
- burka — dawne wierzchnie okrycie z grubej tkaniny, rodzaj obszernej peleryny z kapturem, zwykle używanej podczas podróży. [przypis edytorski] ↩
- nica (lp) a. nice (lm) (daw.) — lewa, odwrotna strona czegoś, szczególnie tkaniny a. ubrania; podszewka. [przypis edytorski] ↩
- nie była podgoloną — dziś raczej: nie była podgolona. [przypis edytorski] ↩
- à la Titus (fr.) — na wzór Tytusa. [przypis edytorski] ↩
- zankiel a. zamkiel (daw. niem. Senkel) — klamra, sprzączka. [przypis edytorski] ↩
- kraśnieć — czerwienieć; daw. także: przyciągać wzrok barwą, pięknością (daw. krasny: czerwony, jaskrawy; ładny, piękny). [przypis edytorski] ↩
- zapłonić się (daw.) — zaczerwienić się, oblać się rumieńcem. [przypis edytorski] ↩
- aparycja (z łac. aparitio: ukazanie się, zjawienie się) — tu: ktoś wyjątkowy, kto się ukazał; zjawisko. [przypis edytorski] ↩
- wiolencja (z łac. violentia) — przemoc; gwałtowność, porywczość. [przypis edytorski] ↩
- pacjencja (z łac. patientia) — cierpliwość. [przypis edytorski] ↩
- wtóry (daw.) — drugi. [przypis edytorski] ↩
- powiedać (daw.) — powiadać. [przypis edytorski] ↩
- templum (łac.) — świątynia. [przypis edytorski] ↩
- struktura — tu dosł. z łac. structura: budynek, budowla. [przypis edytorski] ↩
- najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski] ↩
- kowacz — rzemieślnik zajmujący się wykuwaniem przedmiotów z metalu. [przypis edytorski] ↩
- antaba (z niem. Handhabe: rękojeść) — dzierżak; metalowy uchwyt na kufrze, drzwiach, bramie, złożony z dwóch części, jednej stanowiącej umocowanie i drugiej (często ruchomej) służącej do chwytania; antaby na drzwiach stanowiły zarazem kołatkę. [przypis edytorski] ↩
- piątro — dziś popr.: piętro. [przypis edytorski] ↩
- Carolus Magnus (łac.), Karol Wielki (ok. 742/747–814) — król Franków, sławny dzięki sukcesom militarnym i dyplomatycznym. Władca mocarstwa rozciągającego się na ziemiach dzisiejszych Niemiec, Francji, Austrii, zachodniej Hiszpanii i północnych Włoch. W r. 800 otrzymał od papieża tytuł cesarza rzymskiego. [przypis edytorski] ↩
- Grakchus (łac. Gracchus) — imię znanej rodziny rzymskiej, w której najsłynniejsi byli bracia Tyberiusz Semproniusz Grakchus (ok. 162–133 p.n.e.) i Gajusz Semproniusz Grakchus (ok. 152–121 p.n.e.), trybuni ludowi, którzy przeprowadzili reformy prawa rolnego na rzecz ubogich obywateli. Prześladowani przez przeciwników polit., obaj zginęli tragicznie podczas zamieszek. [przypis edytorski] ↩
- Machabeus — tu zapewne Juda Machabeusz, jeden z pięciu synów żydowskiego kapłana, który wraz z nimi w 167 p.n.e. zainicjował powstanie przeciw władzy Seleucydów i stanął na jego czele, po śmierci Judy przywództwo powstania objęli jego bracia; po zwycięstwie niezależnym państwem żydowskim rządziła ich dynastia, zw. dynastią Machabeuszy (do 37 p.n.e.). [przypis edytorski] ↩
- Gracje (mit. rzym.) — boginie radości, wdzięku i piękna; ich gr. odpowiednik to Charyty. [przypis edytorski] ↩
- gocki — tu: gotycki, charakterystyczny dla archit. stylu gotyckiego. [przypis edytorski] ↩
- klucz sklepieniowy (archit.) — zwornik, element wiążący sklepienie. [przypis edytorski] ↩
- łuszczkowany (daw.) — pokryty łuskami, łuskowy; od daw. łuszczka: zdr. od łuska. [przypis edytorski] ↩
- okienko pozostało pustym (...) a pan Kazimierz (...) markotnym — dziś: okienko pozostało puste, a pan Kazimierz markotny. [przypis edytorski] ↩
- przypatrowała — dziś: przypatrywała. [przypis edytorski] ↩
- fimfa a. finfa (daw.) — złośliwy żart. [przypis edytorski] ↩
- ferał (daw.) — coś feralnego, niepomyślnego: tu: niefortunny przypadek, pech. [przypis edytorski] ↩
- dzisia (daw.) — dziś: dzisiaj. [przypis edytorski] ↩
- zdybać (daw.) — spotkać. [przypis edytorski] ↩
- dalibóg (daw.) — doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski] ↩
- asumpt (przest.) — powód; zachęta. [przypis edytorski] ↩
- abo (daw.) — albo; tu: czy. [przypis edytorski] ↩
- Menelaus (łac.) a. Menelaos (gr.) — król Sparty; jego żona Helena została uprowadzona przez Parysa, co doprowadziło do wojny trojańskiej. [przypis edytorski] ↩
- rozbierać (daw.) — rozważać, analizować. [przypis edytorski] ↩
- berdysz — szeroki, ciężki topór na bardzo długim drzewcu. [przypis edytorski] ↩
- sam (daw.) — tutaj, tędy; używane orzeczeniowo: sam a. sam tu: chodź, podejdź. [przypis edytorski] ↩
- drab (daw.) — żołnierz piechoty, zbrojny pachołek, sługa. [przypis edytorski] ↩
- łeficerz — oficer. [przypis edytorski] ↩
- jako (daw., gw.) — że. [przypis edytorski] ↩
- kiej (gw.) — kiedy, skoro. [przypis edytorski] ↩
- takowy (daw.) — taki. [przypis edytorski] ↩
- jenszy (gw.) — inny. [przypis edytorski] ↩
- on, onego (daw.) — ten, tego a. on, jego; tu D. lp r.n. onego: tego. [przypis edytorski] ↩
- król Dawid, kiedy budował swoją świętą wieżę, to urobił ją z kości — w biblijnej Pieśni nad pieśniami występuje wzmianka o warownej wieży zbudowanej przez żydowskiego króla Dawida (Pnp 4, 4), którą utożsamia się z występującą w innym porównaniu wieżą z kości słoniowej (Pnp 7, 5). [przypis edytorski] ↩
- tyla — dziś: tyle. [przypis edytorski] ↩
- wedle (daw.) — obok, przy. [przypis edytorski] ↩
- za cóż tedy (daw.) — zatem z jakiego powodu. [przypis edytorski] ↩
- żywie (daw.) — żyje. [przypis edytorski] ↩
- całki (reg.) — cały. [przypis edytorski] ↩
- pono (daw., gw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski] ↩
- Hanza, Liga Hanzeatycka — powstały w XIII w. związek miast handlowych, pierwotnie Niemiec płn. i środk.; w XIV–XV w. Hanza liczyła ok. 160 miast i gromadziła niemal wszystkie miasta wybrzeży Morza Północnego i Bałtyckiego. Na terenach swojego działania uzyskała monopol handlowy, zapewniający wielkie zyski oraz poważne wpływy polityczne. Dominującym językiem handlowym w Hanzie był dolnoniemiecki. Od pocz. XVI w. pozycja Hanzy osłabła z powodu wzrostu potęgi państw skandynawskich i ustanowienia szlaków handlowych z Indiami i Ameryką. W 1669 odbył się ostatni zjazd delegatów miast hanzeatyckich, na którym pojawili się przedstawiciele tylko 9 miast. Do Hanzy należały m.in.: Szczecin, Kołobrzeg, Gdańsk, Toruń, Elbląg, Kraków, Poznań i Wrocław. [przypis edytorski] ↩
- nie ze wszystkim — nie całkiem. [przypis edytorski] ↩
- królech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: królach. [przypis edytorski] ↩
- człek (daw., gw.) — człowiek. [przypis edytorski] ↩
- komora (daw.) — izba, komnata, pokój mieszkalny; także: pomieszczenie służące jako skład, magazyn. [przypis edytorski] ↩
- roki, roków (daw., gw.) — lata, lat. [przypis edytorski] ↩
- Zygmunt III Waza (1566–1632) — król Polski w latach 1587–1632. [przypis edytorski] ↩
- aleć — spójnik ale z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski] ↩
- pokazować (daw.) — pokazywać. [przypis edytorski] ↩
- drzwiów — dziś popr. D.: drzwi. [przypis edytorski] ↩
- luter (daw. pot.) — wyznawca luteranizmu, protestant, heretyk. [przypis edytorski] ↩
- zara — dziś popr.: zaraz; od razu. [przypis edytorski] ↩
- ulicech (daw.) — dziś popr. Ms. lm: ulicach. [przypis edytorski] ↩
- tera — dziś popr.: teraz. [przypis edytorski] ↩
- kęs czasu (daw.) — długo. [przypis edytorski] ↩
- wypasać się — tuczyć się. [przypis edytorski] ↩
- kordialny (z łac.) — serdeczny. [przypis edytorski] ↩
- konfidencja (daw., z łac. confidentia: zaufanie) — poufałość, zażyłość. [przypis edytorski] ↩
- pójdziem (daw.) — dziś: pójdziemy. [przypis edytorski] ↩
- mieszek — sakiewka na pieniądze. [przypis edytorski] ↩
- na gardle karać — stosować karę śmierci (wykonywaną przeważnie przez ścięcie lub powieszenie). [przypis edytorski] ↩
- karawela — rodzaj jednopokładowego, szybkiego żaglowca z XV–XVII w. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Deotyma
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Panienka z okienka · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/deotyma-panienka-z-okienka/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.