Rozdział dwudziesty trzeci Przedziwny koszyczek

Starogrodzki oddział mglistego „Miecza i Lemiesza” wraz z zuchami „Szybkopaku” utworzył długi ogonek przed składem „Chlebproduktu”. Przechodnie zatrzymywali się.

— Za czym tu stoją? — pytali obywatele.

W kolejce stojącej przed składem zawsze znajdzie się jakiś człowiek, którego język swędzi tym więcej, im dalej stoi od drzwi składu. A najdalej stał Polesow.

— Ładne czasy — mówił komendant straży ogniowej — chyba wkrótce zaczniemy się żywić trawą. Nawet w dwudziestym roku nie było tak źle. Mąki w mieście starczy raptem na cztery dni.

Obywatele nieufnie podkręcali wąsy, wdawali się z Polesowem w dyskusję i powoływali się na „Starogrodzką Prawdę”. Udowodniwszy Polesowowi czarno na białym, że w mieście jest mąki w bród i że nie ma najmniejszego powodu do paniki, biegli ci obywatele do domu, brali z sobą całą gotówkę i przyłączali się do mącznego ogonka.

Zuchy z „Szybkopaku”, wykupiwszy całą mąkę, rzucili się na towary kolonialne i utworzyli cukrowo-herbacianą kolejkę.

W ciągu trzech dni w Starogrodzie nastąpił kryzys żywnościowy.

Do chwili przybycia znajdujących się w drodze transportów żywności ograniczono sprzedaż towarów do jednego funta cukru i pięciu funtów mąki na osobę.

Nazajutrz wynaleziono antidotum.

W kolejce cukrowej pierwszy stanął Alchen. Za nim — żona jego, Saszchen, Pasza Emiliewicz, czterej Jakowlewicze i wszystkie piętnaście pupilek — staruszek w tandetnych szarych strojach. Wypompowawszy ze składu Stargiko pół puda1 cukru, Alchen powiódł swoją gromadkę do innej kooperatywy. Po drodze sklął siarczyście Paszę Emiliewicza, który zdążył już wsunąć przypadającą na niego rację cukru. Pasza sypał sobie cukier na rękę, a następnie wrzucał do swej szerokiej paszczęki. Alchen uwijał się calutki dzień. Celem uniknięcia straty na wadze wskutek przetrzymywania towaru wyłączył z kolejki Paszę Emiliewicza i poruczył2 mu przenoszenie zdobyczy na rynek. Tam Alchen z zażenowaniem sprzedawał do prywatnych sklepików zdobyty przed chwilą cukier, mąkę, herbatę i markizetę3.

Polesow wystawał w ogonkach głównie dla zasady. Pieniędzy nie miał i tak czy owak nabyć niczego nie mógł. Wędrował z jednego ogonka do drugiego, przysłuchiwał się rozmowom, robił zjadliwe uwagi, znacząco marszczył brwi i prorokował. Skutek jego półsłówek był taki, że w mieście zaczęły krążyć głuche wieści o przyjeździe spiskowej organizacji.

Gubernator Diadiew zarobił w ciągu jednego dnia dziesięć tysiączków. lle zarobił prezes rady giełdowej, Kislarski, nie wiedziała nawet jego żona.

Świadomość, że należy do tajnej organizacji, nie dawała Kislarskiemu spokoju. Szerzące się po mieście pogłoski przeraziły go ostatecznie. Spędziwszy bezsennie noc, prezes rady giełdowej zadecydował, że jedynie szczere przyznanie się do winy może wpłynąć na skrócenie okresu kary więziennej.

— Słuchaj, Henrieto — powiedział do żony — manufakturę trzeba przenieść do szwagra.

— Bo co, czy przyjdą? — spytała Henrieta Kislarska.

— Mogą przyjść. Gdy w kraju nie ma wolności handlu, to muszą mnie chyba kiedyś wreszcie przymknąć.

— A więc przygotować ci bieliznę? Biada mi, biada! Ciągle nosić do więzienia wałówki. Właściwie dlaczego ty nie wstępujesz do służby sowieckiej? Przecież szwagier należy do związku zawodowego i nic! A temu zachciewa się na gwałt być czerwonym kupcem!

Henrieta nie wiedziała o tym, że los wysunął jej męża na stanowisko prezesa rady giełdowej. Dlatego też była stosunkowo spokojna.

— Gdybym nie wrócił na noc — powiedział Kislarski — to przynieś mi jutro wałówkę. Tylko, bardzo cię proszę, nie przynoś mi czasem pierożków. Jakiż smak mogą mieć zimne pierożki?!

— A może byś wziął ze sobą prymus?

— Akurat pozwolą mi na trzymanie w celi prymusa! Daj mi mój koszyczek.

Kislarski miał specjalny, zrobiony na zamówienie, koszyk. Uniwersalny koszyk. Gdy się go rozkładało zupełnie, mógł służyć jako łóżko, gdy się rozkładało do połowy — jako stolik, poza tym zastępował z powodzeniem szafę — były tam półeczki wszelakie, haki i szufladki. Żona włożyła do uniwersalnego koszyka zimną kolację i świeżą bieliznę.

— Możesz mnie nie odprowadzać — rzekł doświadczony małżonek. — Jeżeli Rubens przyjdzie po pieniądze, powiedz, że nie ma pieniędzy. Do widzenia. Rubens może zaczekać.

I Kislarski z całą powagą wyszedł na ulicę, trzymając w ręku koszyk.

— Dokąd spieszycie, obywatelu Kislarski? — zagadnął go Polesow.

Polesow stał koło słupa telegraficznego i głośnymi okrzykami zagrzewał robotnika wspinającego się po słupie i pragnącego dotrzeć do izolatorów.

— Idę przyznać się — odrzekł Kislarski.

— Do czego?

— Do miecza i lemiesza.

Wiktor Michałowicz oniemiał. A Kislarki, wysunąwszy naprzód jajowaty brzuszek przepasany szerokim pasem z kieszonką na zegarek, zmierzał wolnym kroczkiem do Gubprokuratury.

Wiktor Michałowicz załopotał skrzydłami i pocwałował do Diadiewa.

— Kislarski jest prowokatorem! — zawołał komendant straży. — Przed chwilą poszedł zasypać4 nas. Jeszcze go widać.

— Jak to? I koszyk wziął z sobą? — przeraził się starogrodzki gubernator.

— Wziął.

Diadiew pocałował żonę, zapowiedział, by Rubensowi, jeśli przyjdzie, pieniędzy nie dawać, i jak strzała wybiegł na ulicę.

Wiktor Michałowicz pokręcił się chwilę, jęknął jak kura, która zniosła jajko, po czym pobiegł do Wołodii i Nikieszy.

Tymczasem obywatel Kislarski spacerowym krokiem zbliżał się do Gubprokuratury. Po drodze spotkał Rubensa i długo z nim gawędził.

— A jak będzie z pieniędzmi? — spytał Rubens.

— Po pieniądze zgłosi się pan do żony.

— A dlaczego wziął pan z sobą koszyk? — wypytywał nieufnie Rubens.

— Idę do łaźni.

— No, to wszystkiego dobrego.

Następnie Kislarski wstąpił do cukierni SSPO, dawniej „Bonbons de Varsovie”5, i pokrzepił się filiżanką kawy i drożdżowym ciastkiem. Czas już był pójść do Kanossy6. Prezes rady giełdowej wszedł do poczekalni Gubprokuratury. Było tam pusto. Kislarski podszedł do drzwi, na których wisiał napis: „Gubernialny prokurator”, i uprzejmie zapukał.

— Proszę! — rozległ się głos znany dobrze Kislarskiemu.

Kislarski wszedł i stanął jak wryty. Jego jajowaty brzuszek oklapł od razu i pomarszczył się jak figa. To, co ujrzał, było dla niego całkiem nieoczekiwane.

Biurko, przy którym siedział prokurator, otaczali członkowie potężnej organizacji „Miecza i Lemiesza”. Wnioskując z ich gestów, przyznawali się do wszystkiego.

— Mamy go — zawołał Diadiew — to najważniejszy październikowiec.

— Po pierwsze — rzekł Kislarski, stawiając na podłodze koszyk i zbliżając się do biurka — po pierwsze nie jestem październikowcem. Następnie zawsze byłem zwolennikiem sowieckiej władzy, a po trzecie — najważniejszy nie jestem ja, lecz towarzysz Czarusznikow, który mieszka...

— Ulica Czerwonej Gwardii! — krzyknął Diadiew.

— Liczba trzy! — zakomunikowali chóralnie Wołodia i Nikiesza.

— W podwórzu na lewo — dodał Wiktor Michałowicz — mogę wskazać.

W ciągu dwudziestu minut przywieziono Czarusznikowa, który przede wszystkim oświadczył, że nikogo z osób obecnych w gabinecie nigdy w życiu nie widział. Następnie jednym tchem zadenuncjował Helenę Stanisławównę.

Prezes rady giełdowej odczuł prawdziwą ulgę dopiero w celi więziennej, gdy zmienił bieliznę i wyciągnął się na swym koszyku.

Madame Grycacujewa-Bender zdążyła podczas kryzysu zaopatrzyć się w produkty żywnościowe i towary do swego kramiku co najmniej na cztery miesiące. Pozbywszy się kłopotów, zaczęła znów tęsknić do młodego małżonka, trawiącego czas na posiedzeniach Małego Sownarkomu. Wizyta u wróżki nie przyniosła jej żadnej ulgi.

Helena Stanisławówna, przestraszona zniknięciem całego starogrodzkiego areopagu7, stawiała kabałę z oburzającym niedbalstwem. Karty zwiastowały bądź koniec świata, bądź dodatek do pensji, bądź też spotkanie z mężem w rządowym domu i w obecności nieżyczliwego króla pik.

Samo wróżenie też jakoś dziwnie się skończyło. Przyszli agenci — królowie z kart — i uprowadzili wróżkę do rządowego domu: do prokuratora.

Wdowa została sam na sam z papugą. Wielce przerażona miała właśnie zamiar wyjść, gdy nagle papuga uderzyła dziobem o pręty klatki i po raz pierwszy w życiu przemówiła ludzkim językiem:

— Doczekaliśmy się — powiedziała szyderczo, nakryła głowę skrzydłem i wydarła sobie piórko.

Madame Grycacujewa-Bender rzuciła się ze strachu do drzwi. Za nią biegły namiętne i szybkie słowa papugi. Wiekowy ptak tak był wstrząśnięty wizytą agentów i uprowadzeniem gospodyni do rządowego domu, że zaczął wykrzykiwać wszystkie znane słowa. Najwięcej miejsca w repertuarze jego zajmował Wiktor Michałowicz Polesow.

— Ewentualnie aczkolwiek — rzekł wzburzony ptak.

I zwisnąwszy na pręcie głową na dół, mrugał na skamieniałą pod drzwiami wdówkę, jak gdyby mówiąc: „No i cóż ty na to, wdówko?”.

— Rany boskie! — krzyknęła Grycacujewa.

— W jakim pułku pan służył? — spytała papuga głosem Bendera. — Kr-r-r-ach... Europa przyjdzie nam z pomocą.

Po ucieczce wdowy papuga otrząsnęła się i wypowiedziała te słowa, które usiłowano bezskutecznie wydobyć z niej w ciągu trzydziestu lat:

— Jestem głupia.

Wdowa biegła po ulicy i zawodziła. A w domu czekał na nią pokraczny staruszek. Był to Bartłomiejewicz.

— Na skutek ogłoszenia — oświadczył Bartłomiejewicz — już dwie godziny czekam na pannę.

Ciężkie kopyto przeczucia uderzyło Grycacujewą wprost w serce.

— Och! — westchnęła wdowa. — Ledwo już żyję.

— To panią, jeśli się nie mylę, opuścił obywatel Bender? Pani dała ogłoszenie do gazety?

Wdowa upadła na worki z mąką.

— Ma pani delikatne zdrowie — rzekł słodko Bartłomiejewicz — chciałbym na sam przód wedle wynagrodzenia pomówić...

— Och!... Wszystko sobie zabierz! Niczego mi już teraz nie żal! — zawodziła sentymentalna wdowa.

— A więc. Wiadome mi jest miejsce pobytu synka pani O. Bendera. Jaką za to otrzymam nagrodę?

— Wszystko sobie zabierz — powtórzyła wdowa.

— Dwadzieścia rubli — rzucił oschle Bartłomiejewicz.

Wdowa wstała z worków. Cała była ubabrana mąką. Mrugała oczami raz po raz.

— Ile? — spytała ponownie.

— Piętnaście rubli — opuścił Bartłomiejewicz.

Przeczuwał, że trudno będzie wyrwać choćby trzy ruble od tej nieszczęsnej kobiety.

Potykając się o paki, wdowa nacierała na starego, wzywała świętych pańskich na świadków i z ich pomocą dobiła wreszcie targu.

— Ha, trudno, niech już będzie pięć rubli. Tylko wprzód poproszę o pieniądze. Taki już mam zwyczaj.

Bartłomiejewicz wyjął z notesu dwa wycinki z gazet i nie puszczając ich z rąk, zaczął czytać:

— Zechce pani posłuchać, po kolei. A więc, pisała pani: „Błagam... wyszedł z domu towarzysz Bender... zielony garnitur, żółte trzewiki, niebieska kamizelka”... Zgadza się? To było w „Starogrodzkiej Prawdzie”. A teraz niech pani posłucha, co o jej synku piszą w stołecznych gazetach. Zaraz... „Wpadł pod konia...”. Tylko nie lamentujcie, paniusiu, posłuchajcie dalej... „wpadł pod dorożkę”... Ale żyje, żyje! Powiadam, że żyje. Czyż śmiałbym brać pieniądze za umrzyka?... A więc wpadł pod dorożkę. „Wczoraj na Placu Swierdłowa wpadł pod dorożkę nr 8947 obywatel Bender. Ofiara nie doznała żadnego szwanku, tylko się przestraszyła...”. A więc przedłożę pani te dokumenciki, tylko wpierw proszę dać pieniążki. Taki już mam zwyczaj.

Wdowa z bekiem wręczyła pieniądze. Mąż, jej drogi mąż w żółtych trzewikach leżał hen na dalekiej moskiewskiej ulicy i spieniony rumak dorożkarski tłukł go kopytem w błękitną pierś.

Wrażliwa dusza Bartłomiejewicza zadowoliła się przyzwoitym wynagrodzeniem. Wyniósł się, wytłumaczywszy wdowie, że dodatkowe ślady znajdą się niewątpliwie w redakcji gazety „Warsztat”, gdzie, oczywiście, wiedzą o wszystkim, co się dzieje.

*

Wówczas, gdy jedni bohaterzy powieści byli przekonani, że czas nie zając, inni zaś twierdzili, że czas ucieka — czas mijał całkiem normalnie. Po dusznym moskiewskim maju nastąpił duszny czerwiec. W powiatowym mieście N. samochód państwowy numer jeden wskutek uszkodzenia stał już od dwóch tygodni przy zbiegu Rynku Staropańskiego i ulicy imienia towarzysza Biurokracego i od czasu do czasu zasnuwał okolicę kłębami dymu. Ze starogrodzkiej defensywy wychodzili gęsiego zawstydzeni uczestnicy spisku „Miecza i Lemiesza” — zobowiązali się pisemnie do nieopuszczenia miasta. Wdowa Grycacujewa wróciła do swego kolonialnego sklepiku. Nałożono na nią karę w wysokości piętnastu rubli za to, że nie wywiesiła na widocznym miejscu cennika na mydło, pieprz, farbkę i inne drobiazgi — roztargnienie, które łatwo można darować kobiecie o gorącym sercu.

Droga moja Katiu!

Spadło na mnie nowe zmartwienie, ale o tym potem. Pieniądze otrzymałem na czas, za co serdecznie ci dziękuję. Po przybyciu do Rostowa pobiegłem od razu według wskazanego adresu. Noworoscement — bardzo duża instytucja — nikt tam nie znał inżyniera Brunsa. Byłem kompletnie zrozpaczony, lecz dano mi dobrą radę. Idź, bracie, powiedzieli, do biura adresowego, niech tam poszperają w aktach. Poszedłem do tego biura. Poprosiłem. Tak, powiedzieli mi, był taki u nas, miał odpowiedzialne stanowisko, lecz niestety, powiadają, w ubiegłym roku odszedł od nas. Przekabacili go do Baku8, do służby w Aznefcie9, w charakterze speca do spraw techniki bezpieczeństwa.

Jak widzisz, złotko moje, podróż moja zanosi się na dłużej, niż myśleliśmy. Piszesz, że oszczędności nasze kończą się. Trudna rada, Katarzyno Aleksandrówno. Już rychło będzie koniec. Uzbrój się w cierpliwość i — wola boska — sprzedaj mój studencki mundur. Trzeba będzie ponieść jeszcze większe ofiary. Bądź na wszystko gotowa.

Drożyzna w Rostowie okropna. Za numer10 w hotelu zapłaciłem dwa ruble i dwadzieścia kopiejek. Pieniędzy starczy mi zaledwie na podróż do Baku. Stamtąd w razie niepowodzenia zatelefonuję.

Bardzo tu skwarno. Palto trzymam w ręce. Boję się zostawić je w hotelu — ani się obejrzę, jak mi świsną. Ludziska nie budzą tu zaufania.

Nie podoba mi się miasto Rostów. Co do liczby ludności i położenia geograficznego pozostaje daleko w tyle za Charkowem. Lecz to nic, droga moja, da Bóg, pojedziemy sobie jeszcze razem do Moskwy. Zobaczysz, Moskwa to prawdziwie europejskie miasto. A potem zamieszkamy na stałe w Samarze — w pobliżu naszej fabryczki.

Czy Worobianinow już wrócił? Gdzie też on teraz węszy? Czy Jewstigniejew stołuje się jeszcze u nas? Jak po praniu wygląda moja sutanna? Wszystkich znajomych zapewniaj, że jestem przy wezgłowiu chorej ciotki. Guleńce napisz to samo. Prawda! Z kretesem zapomniałem opowiedzieć ci o strasznym wypadku, który mnie dziś spotkał.

Rozkoszując się ciszą Donu11, stałem na moście, pogrążony w marzeniach o naszym przyszłym dobrobycie. Nagle zerwał się wiatr i poniósł do rzeki kaszkiet brata twego, piekarza. Przepadł bez śladu. Musiałem ponieść nowy wydatek — kupiłem sobie angielską czapkę za dwa ruble i trzydzieści kopiejek. Bratu twemu, piekarzowi, nie mów nic o tym zdarzeniu. Zapewnij go, że jestem w Woroneżu.

Kiepsko tylko, uważasz, z bielizną. Wieczorem piorę, a jeśli nie zdąży wyschnąć do rana, wkładam wilgotną. Przy obecnym upale jest to nawet przyjemne.

Całuję ciebie i ściskam.

Do grobowej deski mąż twój, Fiedia.