Utwór 21 z 21

Figlik mojego dziadka

Pro publico bono1...

Mój dziadek (niechaj mu światłość świeci)
Był i po mieczu2 i po kądzieli3
Szczery4 karmazyn5, człek od Waszeci;
Przódkowie jego w bójkach słynęli —
I on ku temu zawsze był gotów,
I dużo szramów6 miał na łysinie,
Nawet z węgierska znał po łacinie;
Lecz — nie wiem za co — w zbiorze Klejnotów
Jego szanowne miano nie słynie.

Raz, gdy wspomnieniem bójek, biesiadek,
Wieczne mu chmury z czoła zegnano,
Wesołym gestem przyzwał mnie dziadek,
Ja osiodłałem jego kolano,
A on mi prawił taki wypadek:

„Dawno to było, lepszymi laty —
Ciołek7 się rozsiadł na tronie Piasta,
A w starym Barze konfederaty,
A w kraju obcy żołdak się szasta.
Mnie wówczas szkolnym karmiono pyłem;
Lecz Mars pomazał Muzeczkom plany:
Bowiem praeruptus animo8 byłem,
To jest, w gorącej wodzie kąpany.
Więc wziąłem na kieł9: bądź zdrów, Alwarze!
Cichaczem zbieram swoje manatki,
Kęs chleba, soli — w jednej czamarze10 —
Szabelka przy mnie — czmychnąłem z klatki.

Dzień prawie cały biegłem bez ducha
Przez rowy, lasy, kwitnące niwy;
Aż głód zawzięty, w gardle posucha
Dały mi wiedzieć, żem przecie żywy.
Tedy do siebie przyszedłem wreszcie;
Lecz kapsa11 chora, a głód uciska,
A tu do Baru mil ze trzydzieście,
A tam, co poczniesz sam bez koniska?
Krótko, gorąco — widzę najjaśniej;
Ściska za serce troska zajadła;
Chciałem już wracać — kiedy, jak w baśni,
Biała przedemną chatka usiadła.
Prawda, że młynka coś nie wywija,
Wkoło murawa, schludny podwórek:
Więc dla odwagi — Zdrowaś Maryja,
I het do chatki na podwieczórek.

W chacie staruszka, cudo kobiéty,
Wita pątnika ludzkiemi słowy;
Gdy mi Abaddon, czart pospolity,
Trefny12 swój kruczek13 wsadził do głowy.

A trzeba wiedzieć, że u nas w szkole.
Miało swą łyżkę każde pacholę14.

Więc gdy mi prawi: że mąż leśniczy
Gdzieś za borsukiem po nocy brodzi;
Że jej Marysia, kwiatek dziewiczy,
Czysta oskoma dla wszystkiej młodzi;
Gdy mnie pociesza wżyciu sierocém
Dobrą otuchą zieleńszej doli —
Ja do niej rzekłem tollere vocem15:
„Dajcie jeść, matko, tylko bez soli!
Każdemu jakąś cząstkę sądzono:
Bóg daje łyżkę na moję dolę.
Przynieś potrawę nieosoloną;
Ja swoją łyżką wnet ją osolę;
Choćby jak trawa była, mospanie,
Zmieszam ją tylko — słoną się stanie!”

Jęła16 się krzątać babka ruchawa;
Ja do tłomoka skoczyłem żwawie,
Łyżkę do ręki — sól do rękawa,
Mieszam potrawę, i baśnię17 prawię:
„Że przeznaczenie (cześć mu i dzięki)
Nie tylko w łyżce cuda zawarło,
Lecz królom Gallów wlało do ręki,
By swym poddanym leczyli gardło.
A jak ów kamień, co rubin zową
Przez wieki płonąc, ognia nie traci,
Toż samo z łyżką i z ręką ową —
Zysk wiekuisty dla ludzkiej braci”.

Patrzy się na mnie, dziwi babula,
Ja kończę baśnię18, z rękawa solę...
Wyszło — accepit fidem fabula19.
To jest, staruszkę wywiodłem w pole.
Wraz targ o łyżkę — po krótkiej chwili
Schwyciłem za nią piękne talary;
Ale do Baru za to przybyli
Gorący chłopiec i konik kary.

Poszliśmy w taniec20 — rotati poli21,
Płacili dług swój i krwią, i pracą;
Lecz Bóg tak zechciał w świętej swej woli,
Że w końcu bić się nie było za co...

Skoro wróciłem — pomnę jak dzisia —
Wraz22 do leśniczych poszedłem z kieską...
Tam... co to gadać!... owa Marysia
To twoja babka, moja pralesko23!”

Pro publico bono (łac.) — dla dobra publicznego. [przypis edytorski] ↩
po mieczu — w linii męskiej. [przypis edytorski] ↩
po kądzieli — w linii żeńskiej. [przypis edytorski] ↩
szczery (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski] ↩
karmazyn — szlachcic z prawem do noszenia karmazynowego żupana. [przypis edytorski] ↩
szramów — dziś popr. forma D.lm: szram. [przypis edytorski] ↩
Ciołek — herb Stanisława Augusta Poniatowskiego. [przypis edytorski] ↩
praeruptus animo (łac.) — gwałtownego ducha. [przypis edytorski] ↩
wziąć na kieł — (o koniu) ponieść. [przypis edytorski] ↩
czamara (daw.) — męskie okrycie wierzchnie. [przypis edytorski] ↩
kapsa (z czes.) — kieszeń. [przypis edytorski] ↩
trefny (daw.) — tu: żartobliwy. [przypis edytorski] ↩
kruczek — sztuczka. [przypis edytorski] ↩
pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski] ↩
tollere vocem (łac.) — podniósłszy głos. [przypis edytorski] ↩
jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski] ↩
baśnię — dziś popr. forma B.lp: baśń. [przypis edytorski] ↩
baśnię — dziś popr. forma B.lp: baśń. [przypis edytorski] ↩
accepit fidem fabula (łac.) — opowieść zyskałą wiarę. [przypis edytorski] ↩
taniec (daw.) — omowne określenie na bitwę. [przypis edytorski] ↩
rotati poli (łac.) — gdy obracały się bieguny (Abl. abs.). [przypis edytorski] ↩
wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski] ↩
praleska — pierwiosnek; tu wyraz użyty pieszczotliwie. [przypis edytorski] ↩