Źródło i licencja tłumaczenia
Monachomachia czyli wojna mnichów
Pieśń I
Ani ten śmiały, co się zwierzchnie2 sroży3:
Zewnętrzna postać nie czyni natury,
Serce, nie odzież, ośmiela lub trwoży.
Dzierżały4 miejsca szyszaków5 kaptury,
Nieraz rycerzem bywał sługa boży;
Wkrada się zjadłość6 i w kąty spokojne —
Taką ja śpiewać przedsięwziąłem wojnę.
Wojnę okrutną, bez broni, bez miecza,
Rycerzów bosych i nagich po trosze7;
Samo ich tylko męstwo ubezpiecza —
Wojnę mnichowską. Nie śmiejcie się, proszę:
Godna litości ułomność człowiecza!
Śmiejcie się wreszcie, mimo wasze śmiéchy
Przecież ja powiem, co robiły mnichy.
Nic to albowiem do rzeczy nie przyda,
W mieście, ponieważ zbiór pustek tak zowiem,
W godnem siedlisku i chłopa, i Żyda,
W mieście (gród, ziemstwo trzymało albowiem
Stare zamczysko, pustoty ohyda)
Były trzy karczmy, bram cztery ułomki,
Klasztorów dziewięć i gdzieniegdzie domki.
Wielebne głupstwo od wieków siedziało;
Pod starożytnem schronieniem świątnicy
Prawych czcicielów swoich utuczało.
Zbiegał się wierny lud, a w okolicy
Wszystko odgłosem uwielbienia brzmiało.
Święta prostoto! Ach, któż cię wychwali!
Wiekuj9 szczęśliwie!... Ale mówmy daléj!
Ci, co za niego tworzyli wiek złoty.
Szczęśliwszy przeor jadący poczwórnie11,
Szczęśliwszy lektor mistycznej roboty12,
Szczęśliwszy ociec, po trzecim nokturnie13
W puchu topiący chórowe kłopoty,
Szczęśliwszy z braci, gdy kaganek zgasnął,
Co w słodkiem miodu wytrawieniu zasnął.
Świętych próżniaków. Ach, losie zdradliwy!
Ty, co z niewczesnych14 odmian masz igrzysko15
I nieszczęść ludzkich jesteś tylko chciwy,
Ma świat z dziwactwa twego widowisko16.
Jęczy pod ciężkiem jarzmem człek cnotliwy;
Mniejsza, żeś państwa, trony, berła skruszył;
Będziesz tak śmiałym, żebyś kaptur17 ruszył?
Którym się niegdyś świat zdumiały dziwił.
Już seraficzny zakon18 był spokojny,
Już Karmelowi19nikt się nie przeciwił;
Już kaznodziejski20 wzrok mniej bogobojny
Oka na kaptur śpiczasty21nie krzywił;
Dawnych niechęci mgłę rozniosły wiatry,
Szczęśliwe nawet były bonifratry22.
I samem tylko nieszczęściem się pasie,
Jędza niezgody23, co Parysa zbiega
Znalazła niegdyś na górnym Idasie24,
Słodki raj mnichów gdy w locie postrzega,
Jęknęła w złości i zatrzymała się;
Widząc fortunny los spokojnych mężów,
Świsnęła żądły25 najeżonych wężów.
Iskry na dachy i wieże wypadły;
Wskroś przebijają gmachy rozłożyste,
Już się w zakąty najciaśniejsze wkradły —
A gdzie milczenie bywało wieczyste,
Wszczyna się rozruch i odgłos zajadły.
Rażą umysły jędze26 rozjuszone,
Budzą się mnichy letargiem uśpione.
Ociec Hilary obudzić się raczył.
Wtenczas ksiądz przeor, porwawszy się z puchu,
Pierwszy raz w życiu jutrzenkę obaczył.
Klął ociec doktor27 czułość swego słuchu,
Wstał i widokiem swym ojców uraczył,
I, co się rzadko w zgromadzeniu zdarza,
Pędem niezwykłym wpadł do refektarza28.
Pod rzędem kuflów garcowych29 uklękły:
Biegli ojcowie za mistrzem w zawody.
Ten, strachem zdjęty i srodze przelękły,
Wprzód otarł z potu mięsiste jagody30,
Siadł, ławy pod nim dubeltowe31 jękły,
Siadł, strząsnął mycką32, kaptura poprawił
I tak wspaniałe wyroki objawił:
Cóż to za rozruch u nas niesłychany?
Czy do piwnicy wkradli się złodzieje?
Czy wyschły kufle, gęsiory i dzbany?
Mówcie!... Cóżkolwiek bądź — srodze boleję!
Trzeba wam pokój wrócić pożądany...”
Wtem się zakrztusił, jęknął, łzami zalał;
Przeor tymczasem pełny kubek nalał.
Doktor, gdy postrzegł likwor34 przeźroczysty.
Wódka to była, co ją zwą kminkową,
Przy niej toruński piernik pozłocisty,
Sucharki, masą oblane cukrową,
Dar przeoryszy35 niegdyś uroczysty.
Zachęca przeor, w urzędzie chwalebny:
„Racz się posilić, ojcze przewielebny!”
Któż ci się oprzeć, któż sprzeciwić zdoła?
Tak łagodnemi zniewolony słowy,
Wziął doktor kubek w pocie swego czoła,
Łyknął dla zdrowia posiłek gotowy —
Lecz, żeby jeszcze myśl przyszła wesoła,
W świętym orszaku, w gronie miłych dzieci
Raczył się napić raz, drugi i trzeci.
W pierwszem świtaniu rumienią się zorze,
Uwiędłe ziółka wdzięczna rosa moczy
I rzeźwi kwiatki w tak przyjemnej porze —
Wyiskrzyły się przewielebne oczy
Po słodko-dzielnym wódczanym likworze.
Odchrząknął żwawo, niby się uśmiéchnął,
Przymrużył oczy, nadął się i kichnął.
Według godności i starszeństwa stali,
Najprzyzwoitszym poruszeni względem,
„Wiwat!” chórowym tonem zawołali.
Ociec Honorat, najbliższy urzędem,
Którego bracia wielce szanowali,
Niegdyś promotor sławny różańcowy36,
Temi najpierwszy aplaudował37 słowy:
Kiedy prowadził wojnę z Baktryjany39,
Iż wpośrzód bitwy na licyjskiem40 polu,
Od wojska swego będąc odbieżany41,
Stanął, a wody czerpnąwszy z Paktolu42,
Tak się orzeźwił, iż zgnębił pogany.
Stąd poszło lemma43 na marmurze ryte:
Pereat umbra!44 — Lemma znamienite.
Po ciemnej nocy że jasny dzień wschodzi.
Na godnym kiedy cnota majestacie46
Siędzie, o szczęściu wątpić się nie godzi.
Czegóż się, mili bracia, obawiacie?
Z nami jest ociec doktor i dobrodziéj.
Dał szczęsne hasło, orzeźwił swym wzrokiem;
Cieszmy się pewnym Fortuny47 wyrokiem”.
Ociec Gaudenty z urzędu się wtoczył,
A znieść nie mogąc swojego frasunku,
Na pół drzemiące oczy łzami zmoczył,
Rzekł: „Okoliczność złego jest gatunku!
Nie chcę ja, żebym pochlebstwem wykroczył:
Rozruch dzisiejszy smutne wieści głosi.
Wiem ja, ojcowie, na co się zanosi.
Zgnębić niewinnych pragnie w tych krainach.
Już jad z pokątnych kryjówek wynurza,
Chce się sadowić na naszych ruinach.
Od gór Karmelu niebo się zachmurza,
Równa zajadłość w Augustyna synach48;
I tym, co z cicha działają49, nie wierzmy:
Pókiśmy w siłach, na wszystkich uderzmy!”
Co trzykroć braci i siostry odnowił51,
Nim puścił strumień łagodnej wymowy,
Naprzód starszyznę i braci pozdrowił:
Słodkiemi serca zniewalając słowy,
Miękczył umysły i nadzieje wznosił.
„Wierzcie — rzekł — bracia, zgrzybiałej siwiźnie:
Rzadko się płochość z ust starych wyśliźnie.
Znam, co są ludzie, wiem, co są zakony.
Wkrada się zazdrość, wkrada niechęć wszędzie —
I święty kaptur, chociaż uwielbiony,
Nigdy tak mocnym, tak dzielnym nie będzie,
Żeby człek pod nim był ubezpieczony.
Choć w zacność, mądrość każdy z was zamożny,
Niech będzie czuły52, niech będzie ostrożny!
Jakie to były niegdyś wasze przodki!
Inaczej wtenczas niż teraz myśleli;
Insze sposoby były, insze śrzodki.
Lepiej się działo; byliśmy weseli;
Teraz, nieczułe i gnuśne wyrodki,
Albo zbyt trwożni, albo zbyt zuchwali,
Nie ważym rzeczy na roztropnej szali.
Tych, co się nad nas gwałtownie wynoszą.
Niech znają bronie jeszcze niezepsute,
Niechaj litości zwyciężeni proszą!
A za najsroższą hardości53 pokutę
Niech oni sami nasze laury głoszą!
Wyjdziemy sławni z niesłusznej potwarzy,
Zgnębim potwarców... Tak robili starzy”.
Przeor odetchnął, lektor przetarł oczy;
Makary, co się słuchaniem utrudził,
Wymknął się cicho i ku celi toczy.
Ociec Ildefons, co równie się znudził,
Bryknął jak rześki rumak na poboczy54.
Morfeusz55, patrząc na dzieci kochane,
Siał słodkie spania i sny pożądane.
- z góry — tu: z wierzchu. [przypis edytorski] ↩
- zwierzchnie — powierzchownie, zewnętrznie. [przypis edytorski] ↩
- srożyć się (przestarz.) — złościć się, gniewać, przybierać srogą minę. [przypis edytorski] ↩
- dzierżyć — trzymać, mieć; dzierżały miejsce: zajmowały miejsce. [przypis edytorski] ↩
- szyszak — rodzaj hełmu; osłona głowy rycerza. [przypis edytorski] ↩
- zjadłość — zajadłość, zapamiętanie w gniewie a. walce. [przypis edytorski] ↩
- bosych i nagich po trosze — żart. aluzja do niektórych strojów zakonnych, np. karmelici bosi i bernardyni chodzili przez cały rok w sandałach zakładanych na gołą stopę, zaś pod habitem nie nosili żadnego ubrania. [przypis edytorski] ↩
- zawołany — sławny. [przypis edytorski] ↩
- wiekuj — zapewne: żyj na wieki. [przypis edytorski] ↩
- Saturn — staroitalski bóg urodzaju, w mit. rzym. ojciec Jowisza; według podania, wypędzony z nieba przez swego syna panował w Lacjum tak dobrotliwie, że okres jego panowania nazwano złotym wiekiem, czyli okresem szczęśliwości ludzkiej na ziemi. [przypis redakcyjny] ↩
- jadący poczwórnie — jeżdżący karotą zaprzężoną w cztery konie; czworokonną karetą miał prawo jeździć prowincjał (tj. przełożony zakonników na terenie całego kraju) dominikanów i jezuitów. [przypis edytorski] ↩
- lektor mistycznej roboty — zakonnik wykładający teologię mistyczną. [przypis edytorski] ↩
- nokturn — część nabożeństwa, zwanego jutrznią, odprawianego przed wschodem słońca. [przypis redakcyjny] ↩
- niewczesny — mający miejsce w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski] ↩
- igrzysko — zabawa. [przypis edytorski] ↩
- Ma świat z dziwactwa twego widowisko — w innym wyd.: „Masz świat, dziwactwa twego widowisko”. [przypis edytorski] ↩
- kaptur — kaptur, jako element stroju mnicha stanowi tu metaforyczne określenie całego stanu mnisiego. [przypis edytorski] ↩
- zakon seraficzny a. zakon seraficki — nazwa używana w odniesieniu do wszystkich trzech gałęzi zakonu franciszkanów, związana z legendą mówiącą, że kiedy św. Franciszek otrzymał dar stygmatów na górze La Verna (łac. Alvernia) w Toskanii, ukazał mu się Jezus pod postacią Serafina, czyli anioła o sześciu skrzydłach. W miejscu tego objawienia założono pustelnię franciszkańską. [przypis edytorski] ↩
- Karmel — góra Karmel, na której wiódł życie pustelnicze prorok Eliasz; tu: zakon karmelitów. [przypis redakcyjny] ↩
- Kaznodziejski — chodzi tu o zakon kaznodziejski, czyli dominikanów. [przypis edytorski] ↩
- kaptur spiczasty — element ubioru franciszkanów; tu metaforyczne określenie członków zakonu franciszkanów. [przypis redakcyjny] ↩
- bonifratry — dziś popr. bonifratrzy (z łac. bonus frater: dobry brat), katolicki zakon szpitalny założony przez św. Jana Bożego, znany szczególnie z zajmowania się ziołolecznictwem oraz opieki nad chorymi umysłowo. [przypis edytorski] ↩
- jędza niezgody — Eris, w mit. gr. bogini kłótni i chaosu. To ona rzuciła między trzy boginie, Herę, Atenę i Afrodytę, złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, co doprowadziło ostatecznie do wojny trojańskiej, kiedy Parys rozstrzygnął, że jabłko należy się bogini miłości. Tu: atrybuty takie jak pochodnie trzymane w rękach i węże świadczą o skrzyżowaniu postaci Eris z wizerunkiem Erynii (rzym. Furii), bogiń zemsty, gniewu i kary. [przypis redakcyjny] ↩
- na górnym Idasie — Parys, królewicz trojański, spędził dzieciństwo i młodość jako pasterz na górze Ida. Tam też dokonał rozstrzygnięcia sporu, której bogini należy się złote jabłko z napisem „Najpiękniejszej”. [przypis edytorski] ↩
- żądły — dziś N. lm: żądłami. [przypis edytorski] ↩
- jędze — w innym wyd.: żądze. [przypis edytorski] ↩
- doktor — najwyższy tytuł naukowy. W zakonach uwalniał od cięższych obowiązków zakonnych i pozwalał na wygodniejsze życie. [przypis redakcyjny] ↩
- refektarz — sala jadalna w klasztorze. [przypis edytorski] ↩
- kufel garcowy — kufel o pojemności jednego garnca (tj.3–4 litrów, zależnie od regionu Polski); inaczej: kusz. [przypis edytorski] ↩
- jagody (daw.) — policzki. [przypis edytorski] ↩
- dubeltowy — podwójny. [przypis edytorski] ↩
- mycka — malutka czapeczka noszona na ciemieniu. [przypis edytorski] ↩
- perora — długa przemowa. [przypis edytorski] ↩
- likwor — płyn, trunek. [przypis edytorski] ↩
- przeorysza — przełożona zakonu żeńskiego. [przypis edytorski] ↩
- promotor (...) różańcowy — zakonnik prowadzący bractwo różańcowe, czyli dewocyjne stowarzyszenie osób świeckich; bractwa różańcowe tworzyli wyłącznie dominikanie. [przypis edytorski] ↩
- aplaudować — wyrażać uznanie, zadowolenie. [przypis edytorski] ↩
- Chryzyppus — właśc. Chryzyp z Soloi, filozof grecki żyjący w III w. p.n.e.; czołowy przedstawiciel stoicyzmu. [przypis redakcyjny] ↩
- Baktrianie — lud, który zamieszkiwał daw. prowincję perską, Baktrię; tu: daw. forma N. lm: (z) Batryjany. [przypis redakcyjny] ↩
- licyjski — położony na terenie Licji (Likii), krainy w Azji Mniejszej leżącej w płd.-zach. części prowincji Antalya w dzisiejszej Turcji. [przypis edytorski] ↩
- od wojska (...) odbieżany — opuszczony przez wojsko. [przypis edytorski] ↩
- Paktol — złotonośna rzeka w Licji. [przypis redakcyjny] ↩
- lemma (gr.) — twierdzenie, hasło. [przypis redakcyjny] ↩
- pereat umbra (łac.) — niech giną ciemności. [przypis redakcyjny] ↩
- Tostat — właśc. Tostado, Alonso (1400–1455), biskup Avila, teolog i erudyta, niezwykle płodny pisarsko. [przypis edytorski] ↩
- majestat — tu: tron. [przypis edytorski] ↩
- Fortuna (mit. rzym.) — bogini szczęścia, powodzenia; niekiedy uosobienie losu. [przypis edytorski] ↩
- Augustyna synowie — augustianie. [przypis edytorski] ↩
- tym, co z cicha działają — chodzi najprawdopodobniej o jezuitów. [przypis edytorski] ↩
- Nestor różańcowy — najstarszy z zakonników odmawiających różaniec; Nestor to imię sędziwego wodza greckiego z Iliady Homera, cenionego z uwagi na doświadczenie i mądre rady. [przypis redakcyjny] ↩
- trzykroć braci i siostry odnowił — przeżył trzy pokolenia zakonników i zakonnic a. trzy pokolenia członków stowarzyszenia różańcowego. [przypis edytorski] ↩
- czuły — tu: czujny. [przypis edytorski] ↩
- hardość — duma, pycha. [przypis edytorski] ↩
- na poboczy — na wodzy, spięty cuglami. [przypis edytorski] ↩
- Morfeusz (mit. gr.) — bożek snu. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Ignacy Krasicki
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Monachomachia · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/monachomachia/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.