V Łasiczka

Maj

Przed trzema miesiącami dostałem zamówienie na skrzynie i wielki kredens do pałacu w Asnois1, ale nie rozpoczynałem roboty. Uważałem za konieczne zobaczyć na własne oczy dom, komnatę i obrać miejsce. Piękny mebel — to jak dojrzały owoc widniejący wśród szpaleru drzew. Nie mógłby istnieć bez drzewa, a taki będzie, jakie jest drzewo.

Nie rozumiem piękności niezależnej od miejsca, co jak dziewka przystosowuje się do tego otoczenia, które jej płaci najlepiej. To Wenus2 z rozstajnych dróg. Sztuka w moim rozumieniu to członek rodziny, to dobry duch domowego ogniska, przyjaciel i towarzysz, który wypowiada wyraźnie, co sami niejasno odczuwamy. Ponieważ jest to duch domu, musisz poznać dom. Jak Bóg jest stworzony dla człowieka, tak dzieło dla miejsca, które zdobi i wypełnia. Piękne jest to, co jest najpiękniejsze w danym miejscu.

Wyruszyłem tedy poznać miejsce, gdzie miałem umieścić meble, i spędziłem tam znaczną część dnia, oczywiście nie zapominając o piciu i jedzeniu. Duch nie powinien zaniedbywać ciała, jak woźnica swego konia.

Nasyciwszy tedy ducha i ciało, wybrałem się z powrotem tą samą drogą, którą przyszedłem, i maszerowałem wesoło ku domowi. Znalazłem się niebawem na rozstaju i mimo że wiedziałem dobrze, którą drogą należy iść, zerknąłem ku drugiej ciekawie. Wiła się przez łąki pomiędzy krzewami okrytymi kwieciem.

Jakżeby to było dobrze powałęsać się tam trochę. Nie cierpię gościńca wiodącego prosto do celu. Dzień jeszcze długi, pogoda piękna, nie należy poruszać się prędzej niż boski Apollo3. I tak jakoś dojdę. Moja stara nic na tym nie straci, przeciwnie, będzie miała więcej powodu do gdakania. Jakaż piękna ta smarkata śliwka, jak czupurnie zadziera główkę. Muszę się jej przypatrzyć, to zaledwie kilka kroków. Wiatr unosi płatki jej kwiatów niby śnieg, ptaki świergocą, istny raj! A ten strumyk! Toczy się, pomrukując, pomiędzy ziołami, jak kociak goniący kłębek po dywanie. Muszę zobaczyć. Oho, zastąpiła mu drogę grupa drzew; złapany, nie ujdzie. O... płynie dalej! Którędyż się prześliznął? Tędy, tędy, przebiegł pod samą nogą starego wiązu, garbatą, sękatą i obrzmiałą. A to filut4! Ale dokądże wieść może ta drożyna?...

Tak się zabawiałem, idąc w ślad za swym gadatliwym cieniem, obłudnie udając, iż nie wiem, dokąd zdążam. Nie łżyj, Colasie! Nie łżyj, stary gałganie, nie udawaj Ulissesa. W chwili wyjścia z pałacu wiedziałeś, gdzie cię ciągnie. Godzina drogi dzieli cię od domu twej dawnej umiłowanej, Celiny. Zrobimy jej niespodziankę. Ale któż z nas dwojga będzie więcej zdziwiony? Tyle lat jej nie widziałem... Cóż się stało z jej ślicznym, złośliwym pyszczkiem, z buziaczkiem mojej łasiczki?

Chyba teraz mogę stanąć przed nią, chyba dzisiaj już nie zgryzie mego starego serca ostrymi ząbkami? Oj, to serce wyschło jak podeszwa starego buta. A czyż ona ma jeszcze te same ząbki? Oj, łasiczko moja droga, jakżeś ty umiała śmiać się i gryźć jednocześnie! Dosyć się naigrałaś z biednym Breugnonem, dosyć mu nazawracałaś głowy! Wodziłaś go za nos, prowadziłaś na lince, obracałaś wedle woli. Ale skoro ci to sprawiało przyjemność, nie gniewam się wcale. Byłem zresztą osłem dardanelskim!

Pamiętam, jak się w nią wpatrywałem, oparty łokciami o mur ogrodu mistrza Medarda Lagneau, który mnie uczył rzeźby. Po drugiej stronie podwórza, służącego za pracownię, był ogród warzywny. Celina uwijała się pośród grządek sałaty, poziomek, rzodkiewek, zielonych ogórków i złotawych melonów. Chodziła boso; miała obnażone ramiona i szyję, na które spływała ciężka fala miedzianych włosów. Ubrana jeno w krótką spódnicę po kolana, koszulę na poły rozpiętą na jędrnych piersiach, piękna, zwinna, ponętna, kołysała w prawo i lewo wielką polewaczką, miotając silnymi, opalonymi rękami rzęsisty deszcz na główki roślin, a kwiaty otwierały dziobki i piły chciwie. Ja też otwierałem dziób, który nie był mały, i stałem oczarowany, by lepiej widzieć.

Chodziła tam i z powrotem, ciągle wylewała zawartość polewaczki i napełniała ją na nowo u studni. Silnym ramieniem podnosiła jak piórko ciężar i zgrabnie stąpała wąskimi ścieżynami, przeskakując wężyki wody pięknymi nóżkami. Kolana jej były krągłe i silne, niemal chłopięce. Pożerałem ją oczyma, a ona udawała, że mnie nie widzi. Czasem tylko, gdy jej wypadło skropić grządkę pod murem, zbliżała się i nagle spozierała na mnie ogromnymi oczyma, a ja wstrząsałem się cały. Miałem wrażenie, że rzucono na mnie sieć. Prawda to, co mówi przysłowie: Oko kobiety, ręczę, niczym nici pajęcze! Czułem, że jestem schwytany i trzepię się daremnie, niby mucha, a ona oddalała się, obojętna i zimna. Siadała w kucki i pełła kapustę. Czasem tylko rzucała spod oka spojrzenie, by się przekonać, czy zdobycz nie zerwała sideł.

Widziałem jej szyderczy uśmiech. Daremnie mówiłem sobie: „Idźże, głupcze, do domu, ona kpi z ciebie!”. Nagle, bywało, wstała, przeskoczyła kilka grządek, zerwała tu kwiatek, tam kwiatek, kołyszący się na wietrze, i rozkładając ramiona, wykrzykiwała niby to do siebie:

— Oho! I ten, widzę, kocha się we mnie!

Wetknęła pęk kwiecia w rozchylenie koszuli na piersiach, pomiędzy krągłe wymionka. Nie byłem pozbawiony pewnego rodzaju śmiałości, przeto powiedziałem:

— Proszę i mnie tam wsadzić!

Wybuchnęła śmiechem, oparła dłonie na biodrach i kołysząc się tuż przede mną na szeroko rozstawionych nogach, rzekła:

— Zachciało ci się? O, nie, nie dla twoich zębów dojrzewają moje jabłuszka!

W ten sposób zapoznałem się pewnego sierpniowego wieczora z tą ślicznotką, z tą łasiczką, z tą piękną ogrodniczką. Zwano ją powszechnie łasiczką, ponieważ jak owo stworzonko o spiczastym nosku była smukła, giętka, główkę miała małą, chytry, pikardyjski5 nosek, usta wydatne i powabnie wykrojone oraz ostre ząbki zdatne do chrupania serc i orzechów. Ale jej oczy, niebieskie i zimne jak wiosenna burza, i kąciki ust, kryjące uśmiechy słodkie, a kąśliwe, zniewalały każdego, kto raz zaznał ich uroku.

Od tej pory nieraz dobre pół dnia, zamiast pracować, spędzałem u muru i dopiero stopa mistrza Medarda na pośladku oraz jego pięść przypominały mi, że należy zstąpić na ziemski padół. Czasem łasiczka, mając dość tego patrzenia, wołała gniewnie:

— Dosyć mi się napatrzyłeś z przodu i z tyłu! Cóż chcesz więcej zobaczyć? Znasz mnie już dokładnie, po cóż się gapisz?

Odpowiadałem, mrugając chytrze oczyma:

— Nie można wcale poznać oczyma, niestety, ni melona wonnego, ni smacznej kobiety!

Chętnie bym sobie odciął kawałek tego owocu, a może i owoc nie miałby nic przeciw temu. Byłem młody, miałem gorącą krew, kochałem się we wszystkich dziewczętach. Czyż ją kochałem naprawdę, ją jedną? W pewnym wieku można zakochać się w miotle ubranej w spódnicę. Nieprawda, mój stary, mówisz bluźnierstwa i nie wierzysz w nie ani na krztę. Jedynie pierwsza miłość jest prawdziwa, piękna, słuszna. Niebo ją zsyła, by zaspokoić palące nas pragnienie. I może dlatego, że nie wychyliłem jej do dna, łaknę wciąż i tak już będzie do końca życia.

Doskonaleśmy się rozumieli. Spędzaliśmy całe godziny na przekomarzaniach. Oboje mieliśmy obrotne języki. Ona miotała na mnie obelgi, ja zaś oddawałem je z nawiązką. Jedno i drugie strzępiło sobie język i zgrzytało zębami. Czasem śmieliśmy się do rozpuku. Aby się wygodniej śmiać z jakiejś złośliwości, przysiadała na grządkach zupełnie jak kura na jajkach. Wieczorem podchodziła do samego muru i rozmawialiśmy poufale. Widzę ją dziś jeszcze, jak dowcipkuje i prześmiewa się, zuchwałe spojrzenie topiąc w moich oczach, jakby mi chciała zajrzeć do głębi serca. Widzę ją, jak podnosząc ramiona, sięga do gałęzi czereśni obwieszonej czerwonymi wisiorkami owoców, tworzącymi wieniec wokół jej miedzianych włosów. Nie zrywa owoców, lecz dziobie je wprost z drzewa, pozostawiając tylko pestki wśród liści. Obraz ten jest jak doskonały i wieczny symbol młodości czerpiącej pokarm z nabrzmiałej piersi nieba. Jakże dokładnie poznałem wówczas kształty jej szyi, ramion, kibici, piersi, ust i wiele razy utrwaliłem je potem w rzeźbie mebli! Przechyliwszy się przez mur, wydzierałem jej gwałtownie gałąź i chciwie ssałem wilgotne jeszcze pestki.

W niedzielę spotykaliśmy się na przechadzkach lub w sali zabaw poczciwego Beaugy. Tańczyliśmy... Tańczyłem z pewną gracją, miłość uskrzydla, miłość, powiadają, nauczy osła tańczyć kadryla. Ani na chwilę nie ustawała między nami walka. O, jakaż była napastliwa! Zasypywała mnie przycinkami do mego koślawego, krzywego nosa albo do wielkiej, szerokiej paszczęki, gdzie, jej zdaniem, można by jak w piecu kuchennym upiec pasztet, a także do mej szewskiej brody; słowem, drwiła z całej mej postaci, która, wedle opinii proboszcza, sporządzona miała być na obraz i podobieństwo Stwórcy. Nie dawała mi ani na chwilę spokoju, a ja, naturalnie, także nie pozostawałem jej dłużny.

Walka przeciągała się i rozgrzewała coraz bardziej oboje. Czy pamiętasz, stary Colasie, winobranie u mistrza Medarda Lagneau? Łasiczka została zaproszona. Pracowaliśmy obok siebie, dotykaliśmy się głowami, a ręka ma, szukając grona, chwytała czasem — przez omyłkę — jej pośladek lub łydkę. Podnosiła wtedy zarumienioną buzię i dawała mi mocnego klapsa w gębę albo znów obryzgiwała mi nos okiem. W zamian wyszukiwałem największą i najczarniejszą jagodę i rozduszałem na jej złocistym, słońcem opalonym karczku. Broniła się jak sam diabeł. Ściskałem ją parę razy w objęciach, ale zawsze nadaremnie. Śledziliśmy się wzajem. Podniecała ogień i przyglądała się z szelmowską miną, jak płonę, a przy tym pokazywała mi figę.

— Nie będę twoją, Colasie!

Przymrużałem oczy jak kotek skromny, wygrzewający się na murze, który przez szczelinę półotwartych źrenic śledzi biegającą myszkę, i odpowiadałem:

— Zobaczymy, zobaczymy...

Raz po południu (jakoś pod koniec maja) parno się robiło. Z pobladłego nieba, niby z gorącego pieca, szedł ku ziemi żar niezmierny. Od kilku dni zbierało się na burzę, ale deszcz nie chciał spaść. Ludzie potnieli, heble oblane były wodą, a koszula lepiła mi się do ciała. Łasiczka śpiewała przed chwilą, teraz ucichła. Szukałem jej oczyma. W ogrodzie — nikogo. Nagle zobaczyłem ją w cieniu chaty. Siedziała, na poły leżąc, z głową przechyloną do tyłu. Spała. Jedno ramię zwisało z polewaczki. Widocznie obezwładnił ją nagle sen.

Leżała bezbronna, półnaga, nieruchoma, gotowa do bezwiednego oddania się jak Danae6. Poczułem w sobie moc Jowisza7. Przeskoczyłem przez mur i depcąc w biegu kapustę i sałatę, wziąłem ją w ramiona. Całowałem jej usta. Gorąca, naga, okryta potem, na poły śpiąca, poddawała się, przepojona pożądaniem rozkoszy. Nie otwierając oczu, szukała ustami moich ust, oddając mi pocałunki.

Burza huczała we mnie. Byłem pijany, szał mnie porwał, ogarniałem sobą to kochane ciało, dziękując losom, że oto gołąb pieczony wpada mi w usta. I nagle (cóż za bałwan ze mnie!) uczułem, że brak mi odwagi. Porwały mnie głupie skrupuły. Kochałem ją tak bardzo, że nie mogłem ścierpieć myśli, iż oto jeno bezwład snu mi ją daje, że tylko ciało, a nie duszę dumnej ogrodniczki trzymam w ramionach i posiąść ją mogę jeno zdradą.

Wyrwałem się, rozplotłem jej ramiona, ucałowałem usta. Ileż mnie to kosztowało, ale zwyciężyłem, to jest: uciekłem. Już temu trzydzieści pięć lat, a dotąd rumienię się, ile razy o tym wspomnę. Ach, młodość, głupota, bezdenna głupota!

Od tego dnia szatan ją opętał. W stosunku do mnie stała się wprost niemożliwa, dziwaczyła, kaprysiła, zmieniała się co chwila, jak chmury na niebie. Raz okazywała mi pogardę bolesną, to znów udawała, że mnie nie dostrzega wcale, innym razem wodziła za mną rozkochanym, pożądliwym spojrzeniem, słała mi czarowne uśmiechy albo, ukryta za drzewem, rzucała we mnie, ile razy się obróciłem, grudkami ziemi, to znów dostawałem w nos pestką ze śliwki. Wreszcie podczas przechadzki chichotała, szczebiotała, kokietowała tego i owego.

Najgorsze było to, że celem tym lepszego dokuczaniu mi wzięła w sidła drugiego wróbla, a był nim mój serdeczny przyjaciel, Quiriace Pinon. Byliśmy ze sobą jak dwa palce u jednej ręki. Niby Orestes i Pylades8, nie rozstawaliśmy się nigdy i w każdej bójce, uroczystości, zabawie, w mocowaniu, wyzwaniu na pięści czy słowa zawsze braliśmy udział razem. Quiriace był krępy, sękaty jak dąb, miał kark byka i podobny umysł: prosty, ograniczony, ale szczery. Zabiłby każdego, kto by mi chciał szkodzić. I jego to wybrała łasiczka na swe narzędzie.

Nie miała wiele trudu. Starczyło rzucić cztery zalotne spojrzenia i zrobić tuzin zwyczajnych minek, a więc: minkę niewinną, pożądliwą, bezczelną, potem zaśmiać się, poszeptać, zrobić słodki dziobek, spuścić powieki, zamrugać, pokazać ząbki, przygryźć wargi, oblizać się spiczastym języczkiem, pokręcić szyjką, zakołysać się w biodrach, podnieść trochę kuperek, jak pliszka... I już po wszystkim! Czyż jest mężczyzna, który by się oparł pokusom córki szatana?

Pinon stracił tę resztkę rozsądku, która mu jeszcze pozostała, i odtąd obaj wystawaliśmy u muru, gapiąc się na łasiczkę. Nim przyszło do słów, zamienialiśmy wściekłe spojrzenia. Łasiczka, chcąc podsycić płomień, często gęsto polewała go z koneweczki lodowatą wodą. Widząc to, śmiałem się, ale Pinon był osłem, wierzgał tedy, ryczał z gniewu, klął, odgrażał się i wrzeszczał. Nie mógł zrozumieć innego żartu oprócz swojego. (Niestety, na żartach Pinona prócz niego samego nikt się jakoś poznać nie umiał, nic mu to jednak nie przeszkadzało i śmiał się za wszystkich).

A donzella9 delektowała się tymi obelgami głuptasa jak mucha mlekiem i rzucała mu spojrzenia pełne obietnic i pełne powabu uśmiechy. Gdy jednak prostaczek chciał wyciągnąć konsekwencje i rozwijając sztandary, rzucał się do ofensywy, łasiczka śmiała mu się w nos i odprawiała z kwitkiem. Śmiałem się, oczywiście, także, a Pinon, zagniewany, przeciw mnie kierował swą wściekłość. Był pewny, że mu chcę dziewczynkę sprzątnąć sprzed nosa, toteż pewnego dnia poprosił mnie zupełnie formalnie, bym mu ustąpił miejsca. Odparłem słodkim głosem:

— Bracie, właśnie chciałem się zwrócić do ciebie z tą samą prośbą.

— A więc, drogi bracie — odparł Pinon — jeden z nas musi zginąć!

— To prawda, drogi Pinon — rzekłem — ale sprawiłoby mi to ogromną przykrość.

— To samo ja myślałem, drogi Breugnon! Dlatego też proszę cię, idź sobie! Dosyć jednego koguta w tym kojcu!

— Racja! Właśnie dlatego idź sobie ty, bowiem kokoszka jest moja!

— Twoja? Kłamiesz, pokrako! Jest moja, mam ją i nie dam nikomu!

— Drogi chłopcze! — odparłem. — Zapomniałeś chyba, jak wyglądasz, byczku z Owernii10. Siano w sam raz dla ciebie, chrupkie zaś to ciasteczko przeznaczone jest dla moich burgundzkich zębów. Nie masz tu co robić, idź się paść na łąkę.

Od słowa do słowa przyszło do starcia na pięści. Ale czuliśmy obaj wyrzuty sumienia, gdyż kochaliśmy się szczerze.

— Słuchaj, Breugnon — prosił — ustąp, ona woli mnie!

— Nie, mnie woli! — oświadczyłem.

— A więc spytajmy jej samej. Odrzucony pójdzie sobie precz!

— Zgoda! Niech wybiera!

Ale czyż warto pytać się dziewczyny o wybór, gdy cały urok leży właśnie w tym przeciąganiu decyzji? Ma zawsze czas, waży, rozważa zalety i wady tego, to znów tamtego, wysmaża na rożenku obu galantów11, wreszcie odwraca się od obu. Oczywiście, nie zdało się na nic owo pytanie. Łasiczka odpowiedziała wybuchem śmiechu.

Wróciliśmy do warsztatu i zdjęliśmy surduty.

— Ha, trudno, jeden z nas musi zginąć!

W chwili gdyśmy się mieli porwać za łby, Pinon powiedział:

— Pocałuj mnie!

Ucałowaliśmy się z dubeltówki.

— A teraz do roboty!

Zaczął się taniec jak należy. Było na co patrzeć, choćby za biletami. Pinon usiłował wgnieść mi czaszkę tuż nad oczyma, ja zaś starałem się rozpruć mu brzuch kolanami. Nikt się tak serdecznie nie bije jak przyjaciele! Za chwilę obaj ociekaliśmy krwią, która się nam obficie lała z nosów, i doprawdy nie wiem, czy któryś nie byłby naprawdę oddał ducha, gdyby nie sąsiedzi oraz majster Medard Lagneau. Wpadli i rozdzielili nas, co jednak nie było rzeczą łatwą. Musiano nas jak psy skrapiać wodą, gdyż żaden nie chciał puścić kości. Lagneau wziął od jakiegoś woźnicy bat i smagał, gdzie popadło, wiedząc, że Burgund musi dostać baty, by wrócił do równowagi.

To nareszcie odniosło skutek. Po bitce wszystko się nam obu jakoś wyklarowało w głowach. Spoglądaliśmy na siebie wzajem zawstydzeni, a wówczas zbliżył się do nas Jan Gifflard, wysoki, rudy, krągły na gębie młynarz o świdrowatych oczkach, i takie nam palnął kazanie:

— Głupie koguty! I cóż wam z tego przyjdzie, że sobie powyrywacie grzebienie, pióra i powydrapujecie oczy? Czy sądzicie, że któryś z was dostanie kwoczkę? Nieprawda! Widzicie przecież sami, że was kpi, radując się tylko z waszej bójki. Każda samiczka przepada za tym, by włóczyć za sobą czeredę adoratorów, którzy ją obwąchują ze wszystkich stron. Czy chcecie dobrej rady? Oto odwróćcie się obaj na pięcie i idźcie sobie precz! To jej zada bobu12... Widząc, że traci jednego i drugiego, będzie się musiała zdecydować. A więc... Marsz! Ruszajcie natychmiast, nie tracąc ni chwili! Trzeba to przeciąć od razu! Dalejże za mną! Chcę wam pomóc z serca, przeto gdy będziecie wędrować po kraju, ja tymczasem nie spuszczę oka z damulki, dowiem się, którego opłakuje, i nie omieszkam zawiadomić zwycięzcy. Drugi wtedy uczyni, co chce. Tak będzie najlepiej! A teraz chodźmy popić. Nie ma jak wino, gdy człowiek musi topić zmartwienie i pamięć.

Tak dokładnie topiliśmy swe nieszczęście, że straciliśmy zupełnie zastanowienie i, działając jakby pod przymusem, tegoż jeszcze wieczora, spakowawszy tłumoczki i ująwszy laski, ruszyliśmy w ciemną bezksiężycową noc, unosząc w sercach wielką wdzięczność dla zacnego Gifflarda. Nie spostrzegliśmy nawet, że oczka młynarza, błyszczące na okrągłej jego twarzy, na poły skryte pod fałdzistymi powiekami, jaśniały radością, której wprost ukryć nie był w stanie.

Nazajutrz rano zmienił się znacznie nasz nastrój. Nie przyznając się sobie do tego upadku ducha, nadrabialiśmy minami. Ale każdy myślał, rozważał i coraz bardziej zdumiewał się genialną wprost taktyką wspólnego przyjaciela i doradcy. Wszakże pozbył się w ten sposób obu i został sam w kojcu! Około południa obaj byliśmy bliscy rozpaczy. Wieczorem śledziliśmy się wzajemnie spod oka, rozmawiając jednocześnie niedbale i obojętnie o deszczu i o pogodzie. Każdy zaś myślał: „Ślicznie mówisz, przyjacielu. A mimo to rad byś mnie puścić w trąbę i sam wrócić do domu. O, nie, nic z tego! Kocham cię zbyt gorąco, by cię zostawić samego! Nie, nie, będę wstępował w twoje ślady”.

Po rozlicznych fortelach, by się wzajemnie podejść (nie opuszczaliśmy się ani na moment, nawet kiedy jeden z nas chciał sobie ulżyć), położyliśmy się wreszcie spać i każdy udawał, że chrapie. Ale gryzła nas słoma, miłość i pchły. Pinon pierwszy wyskoczył z łóżka i zawołał:

— Na miłość boską, dość tego! Nie wytrzymam! Szlag mnie trafi! Wracam do domu, i basta!

— Dobrze — odpowiedziałem. — Wracajmy!

Przez cały następny dzień szliśmy pośpiesznie ku domowi. Słońce właśnie zachodziło, gdyśmy się znaleźli pod miastem. Ale nie chcąc się wystawiać na szyderstwa przechodniów i znajomych, ukryliśmy się w pobliskim lesie, by tam doczekać nocy. Prócz tego chcieliśmy przyłapać łasiczkę na płaczu, wyrzekaniu, wyrzutach sumienia itp. „Opuściłeś mnie, najdroższy! Nie ma cię!”

Z pewnością wzdychała i gryzła palce z rozpaczy. Ale kto jest ten najdroższy? Każdy mówił sobie: „To ja...”.

Skradając się po cichutku, dostaliśmy się pod mur ogrodu. (Lekki niepokój obudził się w naszych sercach). Dom był oblany światłem księżyca. U okna łasiczki zwisała gałąź jabłoni, a na niej... Czyż to jabłko? Nie... Boże wielki... To kapelusz młynarza! Czyż mam opowiadać, co potem nastąpiło? Nazbyt przypadłoby wam to do gustu, dobrzy ludzie. Widzę wasze miny, żartownisie; nieszczęście sąsiada służy tylko waszej rozrywce. Rogacze są zawsze radzi, gdy przybywa im kompan...

Quiriace, niby ranny daniel, rzucił się naprzód jelenim skokiem (miał przecież nawet rogi), znalazł się na murze, potem na jabłoni i wpadł oknem do izby, skąd niebawem rozległy się straszliwe wrzaski, jęki, skowyty zarzynanego cielęcia, klątwy...

— Drabie! Zbóju! Kanalio! Oszuście! Na pomoc! Ratunku! Rogalu! Obłudniku! Wisielcze! Łobuzie, dam ja ci! Uszy obetnę! Wyprawię ci skórę! Nauczę moresu! Zabiję jak psa! Policja!... Gwałtu!...

Łomot, trzask, lecą szyby, dźwięczą tłuczone garnki, dudnienie padających na ziemię ciał, trzask mebli, pisk i lament kobiecy, wycie psów...

Łatwo pojąć, że te wrzaski zbudziły wszystkich i cała dzielnica zbiegła się pod okno domu łasiczki. Nie czekałem na ciąg dalszy, widziałem już dosyć. Zawróciłem w stronę, skąd przybyliśmy dopiero co. Jedno oko się śmiało, drugie płakało, nos był spuszczony na kwintę, a uszy położyłem po sobie.

— A to ci się udało, Colasie — powtarzałem raz po raz.

W głębi duszy byłem smutny, ale udawałem wobec samego siebie kpiarza. Przypomniałem sobie całą awanturę, naśladowałem to jedno, to drugie: młynarza, to znów dziewczynę, wzdychałem przy tym ciężko, jakbym zamierzał wyzionąć ducha.

— Niestety — mówiłem sobie. — To takie zabawne, że można zdechnąć ze śmiechu... nie, raczej z boleści. I omal mnie ta szelma nie wzięła pod małżeński pantofel. Ładne bym nosił rogi! Chociaż, czyż nie opłaciłoby się? Zawsze bym ją miał, chociaż... O Dalilo13, Dalilo, tromtididara!

Przez dwa tygodnie wahałem się tak między śmiechem a płaczem. Na mojej krzywej gębie malowała się cała mądrość starożytnych: raz podobny byłem do płaczliwego Heraklita14, to znów do śmiejącego się filozofa Demokryta15. Ludzie byli bez litości i kpili sobie ze mnie w żywe oczy. Czasem na myśl o mojej ukochanej pragnąłem własnej zguby. Ale chwile takie nie trwały długo. Na niebo! Pięknie jest kochać, byleby nie ginąć z owej miłości. Łaskawi państwo, my, Burgundowie, jesteśmy ludzie czynu. Niewiele posiadamy wspólnego z bohaterami romansów. Nikt się mnie nie pytał, czy chcę przychodzić na świat, i pewnie, że byłbym z tej przyjemności zrezygnował, gdybym mógł. Ale żyję, a przeto trzeba się liczyć z tym faktem, potrzebuję świata, a świat mnie. Gdy się jest Burgundem, nie ma czasu myśleć o śmierci. Dobry czy zły, nie opuścimy go z własnej woli, trzeba nas dopiero wypraszać za drzwi. Wino ściągnięte, wypijmyż je więc. Skoro wypite, ssajmy nowe z naszych piersistych pagórków. Po jakichś pięciu czy sześciu miesiącach, w miarę mijania czasu, zbyt ciężkie na me siły brzemię bólu nareszcie zostało gdzieś na drugim brzegu i powiedziałem: „Wyobraź sobie, żeś ją posiadał!”.

O, kochana, śliczna łasiczka! Nie, nie, mimo wszystko nie mogę sobie tego wyobrazić. Posiadł ją Gifflard, ten wór mąki; Gifflard, z głową jak arbuz, pieści i bawi się z nią już od lat trzydziestu przeszło. Trzydzieści kilka lat. Mój Boże, chyba zaspokoił pierwsze pragnienie! Jak mi mówiono, nie posiada go zresztą od owego pamiętnego dnia, kiedy był zmuszony ją poślubić. Dla takiego łakomca smakołyk raz połknięty traci wszelki powab.

Zresztą młynarz nie miał zgoła małżeńskich zamiarów i gdyby nie awantura wywołana przez Pinona, jego gruby paluch nie byłby trafił nigdy w małą obrączkę łasiczki. Teraz jednak musiał nastąpić ślub. Wpadł w potrzask: chcąc schwycić dziewczynę, przyciął sobie ogon. Złapali się tedy wszyscy: on, ona i... ja! Śmiej się więc, Breugnon, jest z czego!

*

Właśnie kiedy się zaśmiałem, ujrzałem w odległości dwudziestu pięciu kroków, w głębi szpaleru drzew (Boże wielki, czyż podobna, bym gadał przeszło dwie godziny?), dom o czerwonym dachu, zielonych okiennicach i białych ścianach okrytych szczelnie liśćmi winorośli. Drzwi były otwarte, a przed nimi ujrzałem pod rozłożystym orzechem, u studni ujętej w kamienne obramowanie, znaną mi, ach, jak dobrze znaną (chociaż od tylu lat niewidzianą), kobietę, która czerpała wodę. Na ten widok nogi się ugięły pode mną.

Omal nie uciekłem. Byłbym to uczynił, ale patrzyła na mnie! Spoglądała spokojnie, nie przestając czerpać wody. I oto nagle... Poznała mnie! Nie uczyniła jednego gestu, nie wydała okrzyku. Duma nie pozwalała na to; tylko wiadro wyśliznęło jej się z rąk i wpadło do studni. Gdym się zbliżył, powiedziała:

— A skądże to Bóg prowadzi?

— Widzę, że czekałaś na mnie! — odparłem pyszałkowato.

— Głupstwa pleciesz! Zapomniałam już, jak wyglądasz!

— Dalibóg, ja także! A to doskonale, wszystko tedy w porządku.

— No i cóż?

Staliśmy naprzeciw siebie. Miała ramiona mokre od wody, stała, ująwszy się pod boki, a ja również podparłem się i przybrałem swobodną postawę. Patrzyliśmy na siebie, nie widząc się jednak. Wiadro w studni napełniało się z wolna wodą.

— Wstąp na chwilę! — powiedziała.

— Chyba na minutkę. Śpieszno mi!

— Dobrze, dobrze. Cóż cię tu sprowadza?

— Mnie? Ależ nic! — zawołałem. — Ot tak, zrobiłem sobie spacer.

— Więc jesteś bogaty?

— O tak, pieniędzy wprawdzie nie posiadam, ale fantazji co niemiara!

— Nie zmieniłeś się! Zawsze taki sam wariat z ciebie! Już ten się nie wyleczy, kto dzieckiem16 mówił od rzeczy!

Weszliśmy w podwórze. Zamknęła wrota. Staliśmy zupełnie sami wśród rozgdakanych kur. Wszyscy ludzie z fermy byli w polu. Nie wiedząc, co robić, podeszła do drzwi stodoły, zatrzasnęła je (czy też otwarła, nie wiem sam) i zburczała biednego Medora. Ja także, chcąc przyjść do siebie, zacząłem gadać o jej domu, kurach, gołębiach, kogucie, psie, kocie, kaczkach, prosięciu. Byłbym wyliczył, gdyby nie przerwała, całą arkę Noego. Nagle ozwała się:

— Breugnon...

Zatkało mi oddech.

— Breugnon! — powtórzyła.

Patrzyła mi w oczy, potem rzekła:

— Pocałuj mnie.

Nie dałem się prosić! Gdy się jest tak starym, można sobie pozwolić. To nawet czasem dobrze robi. (Zawsze dobrze robi). Uczułem na swych szorstkich, pomarszczonych policzkach zwiędłe policzki Celiny i nagle rozjaśniły mi się oczy, łzami wezbrane. Uczułem teraz dopiero łzy, ale oczywiście nie rozpłakałem się.

— Broda twoja kłuje! — powiedziała.

— Szkoda, iż nie wiedziałem rano, że cię będę całował — odparłem — byłbym się ogolił. Przed trzydziestu laty broda moja była miększa, a wówczas chętnie by się też była otarła o twą okrągłą rumianą buzię!

— Więc myślisz o tym jeszcze?

— Nie, nie myślę nigdy!

Spojrzeliśmy na siebie i roześmialiśmy się oboje. Żadne za nic nie byłoby teraz spuściło oczu.

— Zuchwalcze! Uparciuchu! Hołodrygo17 jeden, jak podobniśmy byli wówczas do siebie wzajem! Upór nie opuścił cię dotąd; widzę, że nie chcesz się starzeć! Co prawda, mój drogi Breugnon, nie wyładniałeś wcale, masz woreczki pod oczyma, koślawy nos wydął ci się jeszcze bardziej, ale ponieważ nie byłeś nigdy piękny, przeto strata niewielka. Nie wylazł ci ni jeden włos z głowy, stary urwipołciu! Tu i ówdzie tylko przegląda srebrna nitka.

Odpowiedziałem:

— Głupia głowa nie łysieje!

— Co tam wam, mężczyznom! Nie trapicie się nigdy, używacie życia, i tyle. Za to my, kobiety, starzejemy się za was i za siebie. Spójrz na mnie, wszakże jestem zupełną ruiną. Gdzież się podziało moje jędrne ciało, tak miłe dla oka, a milsze jeszcze do pieszczoty, ponętny karczek, piersi, biodra, mleczna cera twarzy, słowem, wszystko, co mnie czyniło podobną do wonnego, dojrzałego owocu? Ach, wszak przepadło... Nie wiem, czy poznałbyś mnie, spotkawszy gdzieś na targu?

— Byłbym cię poznał wśród tysięcy kobiet, i to z zamkniętymi oczyma!

— Z zamkniętymi? Tak, może, ale z otwartymi trudniej. Spójrz na zapadłe policzki, bezzębne szczęki, nos cienki, suchy, podobny do haka, zaczerwienione oczy, zwiędły kark, zwiotczałe, wyschłe piersi, nieforemny brzuch...

Odparłem (tak było, niestety, jak mówiła):

— Pamiętasz przysłowie? Nie odmienisz swego lica, co łasica, to łasica!

— Więc nie dostrzegasz zmian?

— Mam dobre oczy, łasiczko!

— Ach, w cóż się zmieniła twoja łasiczka! — westchnęła ciężko.

— Biegała tędy, pamiętam, teraz gdzieś się ukryła, ale nie zapomnę nigdy jej ostrego pyszczka, świdrujących, szelmowskich oczu, tak kpiących, a tak powabnych jednocześnie. Odpychała i przyciągała do swej jamy.

— Możesz wejść, szanowny lisie, nic nie zaryzykujesz, nie stracisz tu ogona w paści18. Ho, ho, zawód miłosny nie zaszkodził, jak widzę, twej duszy!

— Wiem, moja droga, że robaka utopić nie można. Wypływa zawsze.

— Doskonale! Musimy dać pić robakowi.

Weszliśmy do domu i zasiedli do stołu. Nie wiem już dobrze, co jadłem i piłem. Dusza moja była mocno zajęta, ale zęby i gardło pilnowały się same i nie traciły jednego kęsa ni jednego łyku. Patrzyła na mnie, oparłszy łokcie na stole, potem powiedziała szyderczo:

— Mniej ci teraz dolega ból serdeczny?

— Oczywiście, znasz przecież przysłowie:

Umilkła, nie była już w stanie kpić. Ja bufonowałem dalej, plotłem koszałki opałki, ale oczy nasze wpatrywały się w siebie wzajem, a dusze myślały o przeszłości. Nagle powiedziała:

— Breugnon... Czy wiesz? Nie powiedziałam tego nikomu. Teraz mogę już, bo przepadło. Oto kochałam ciebie jednego!

Odparłem:

— Wiem o tym i wiedziałem...

— Wiedziałeś, nicponiu! I czemuż mi tego nie powiedziałeś?

— Przez samą chęć przekomarzania byłabyś powiedziała, że to nieprawda!

— To i cóż? Czułam inaczej. Całuje się przecież usta, nie słowa, które z nich wychodzą!

— Twe usta nie zadowalały się słowami. Byłem pod domem tej nocy, kiedyś wpuściła do swego młyna młynarza.

— To twoja wina. Młyn czekał na ciebie. Prawda, że i ja byłam winna, ale odpokutowałam to gorzko. Wiesz wszystko. Ale nie wiesz, że wzięłam go z rozpaczy, dowiedziawszy się o twym odejściu. O, jakże pożądałam ciebie. Pożądałam ciebie onego już dnia, gdy mną wzgardziłeś.

— Ja wzgardziłem tobą?

— Tak, tak, głuptasie. Spałam w progu domu. Przyszedłeś, a potem uciekłeś, odepchnąwszy mnie z obrzydzeniem.

Wydałem okrzyk oburzenia, a potem wyjaśniłem jej powody.

— Rozumiem, rozumiem. Nie wysilaj się na tłumaczenie... Czemuż jednak nie starałeś się tego naprawić?

— Poprawię się!

— Cymbał z ciebie! Otóż za to pokochałam cię jeszcze mocniej i dlatego zaczęłam cię dręczyć. Nie mogłam tylko wiedzieć, że puścisz haczyk, zamiast połknąć (o, jacyż wy, mężczyźni, jesteście podli!).

— Bardzo dziękuję. Smaczny jest haczyk, ale go trudno strawić, bo psuje kiszki!

Roześmiała się kątami ust i mówiła dalej:

— Gdym się dowiedziała o twej bójce z tamtym byczkiem, prałam właśnie bieliznę w rzece. Powiedziano mi, że cię dusi (zapomniałam już, jak się zwał), rzuciłam przeto kijankę19, którą porwał prąd, i depcąc bieliznę, przewracając kumoszki stojące mi na drodze, boso, pogubiwszy saboty, biegłam jak szalona. Chciałam krzyczeć: „Breugnon, durniu jakiś, co wyrabiasz, wiesz przecież, że cię kocham! Nie dajże sobie wyrywać kawałków ciała, bo chcę męża kompletnego, z wszystkimi członkami!”. Tymczasem cóż się stało? Oto ty, mój ukochany, polazłeś z tym nosorożcem do szynku, zapomniałeś zaraz, o co się biłeś, a potem pod rękę z przyjacielem poszedłeś sobie precz! (Podły to wilk, który ucieka przed owieczką!) Breugnon... w tej chwili znienawidziłam cię! Dzisiaj, oczywiście, wszystko wydaje mi się tylko śmieszne. Byłabym cię tego dnia odarła ze skóry i upiekła żywcem! Nie mogąc jednak ukarać ciebie, ukarałam siebie samą. Właśnie nawinął się młynarz. Wściekła, bezprzytomna ze złości, oddałam mu się. Tej nocy byłabym przyjęła każdego, wszystko jedno kogo! Dla jednego klienta sklepiku nie zamknę. Zemściłam się! Myślałam tylko o tobie przez cały czas, gdy on...

— Mów dalej...

— Gdy on... Mścił się na tobie za mnie. Myślałam sobie: „Niechże teraz przyjdzie i zobaczy! Dobrze ci tak, Breugnon...”. I przyszedłeś prędzej nawet, niż chciałam. Wiesz, co się stało potem. Na całe życie zostałam złączona z tamtym osłem z młyna.

Zamilkła. Wówczas powiedziałem:

— Czy jesteś przynajmniej zadowolona?

— Ot, tak sobie! — odparła, wzruszając ramionami.

— Do licha! Dom ten mógłby być rajem.

— Tak, tak! — odparła i roześmiała się.

Zaczęliśmy mówić o czym innym, o polu, o ludziach, zwierzętach, dzieciach, ale co chwila wracaliśmy do dawnych wspomnień. Chciałem ją wtajemniczyć w szczegóły mego domowego życia, ale spostrzegłem (straszna jest ciekawość samiczek), że wie wszystko najdokładniej. Oczywiście kumoszki doniosły, jak zawsze. Zaczęliśmy rzucać przysłowia, kalambury, facecyjki, aż do zachłyśnięcia. Co które ciasteczko wyszło z pieca, zostawało natychmiast połknięte na gorąco.

Śmiałem się do łez. Naraz, ocierając oczy, słyszę: bije szósta na pobliskim kościele.

— Ho, ho, muszę już iść! — powiedziałem.

— Jeszcze masz czas!

— Niedługo wróci twój mąż. Nie mam ochoty widzieć się z nim!

— Ani ja! — odparła szczerze.

Przez okno kuchni ujrzałem, że cienie zaczynają się już słać po łące. Skośne promienie wyzłociły tysiące czubów traw, ziół i krzewów. Po wygładzonych kamykach toczył się strumień. Krowa lizała z zapałem korę wierzby, opodal stały dwa konie. Jeden kary z gwiazdką na czole, drugi szpak, pięknie znaczony w jabłka ciemne. Stały, oparłszy na sobie głowy, zapadły w rozmarzenie wieczorne, syte i ciche. Zapach kwiatów szedł falą... Było tak słodko. Spojrzałem na talerzyk z przysmakiem burgundzkim, galaretką porzeczkową, i powiedziałem:

— Jakże tutaj dobrze!

Wzięła mnie za rękę i odparła:

— Mogło być tak przez całe życie...

Przyszło mi na myśl, że nie powinienem jej zostawiać rozżalonej, przeto zacząłem:

— Ej, droga łasiczko, może to i lepsze, co się stało! Zważmy, że właściwie niewiele straciłaś. Dobrze by nam było ze sobą przez kilka pierwszych dni. Ale życie całe... cha, cha, cha! Znam ja siebie dobrze, oj znam i powiadam ci: miałabyś mnie dosyć! Jestem wartogłów, próżniak, pyszałek, pijaczyna, obżartuch, gaduła, uparciuch, złośliwiec, kłótnik, marzyciel, choleryk, lunatyk! Słowem, droga łasiczko, byłabyś wprost nieszczęśliwa i mściłabyś się na mnie za swe rozczarowanie. Gdy o tym pomyślę, włosy mi stają dęba na głowie. Bóg wie, co robi! Mówię ci, lepiej się stało!

Patrzyła na mnie poważnie i odrzekła po chwili, podnosząc głowę:

— To prawda. Wiem o tym, jesteś wielkim nicponiem! (Była zgoła innego zdania). Założę się, że biłbyś mnie, a ja bym ci przyprawiała rogi. Ale to bicie i te rogi to rzecz ludzka; czyżby jednak nie lepiej było, gdyby się tak stało?

— Zapewne — odparłem — zapewne...

— Mówisz to z wahaniem?

— O nie, nie! No, ale trudno, musimy się obejść jakoś bez tych przyjemności.

Wstałem i powiedziałem na zakończenie:

— A więc nie żałuj niczego, droga łasiczko! Pamiętaj, że czyśmy się kochali, czy nie, to teraz rzecz bez znaczenia. Minęło, przeszło... A to, co było, a nie jest, nie pisze się w rejestr!

— Kłamco szkaradny! — zawołała.

(I miała rację!)

*

Pocałowałem ją i ruszyłem w drogę. Biegła za mną spojrzeniem, oparta o uszak drzwi. Przed nami słał się cień wielkiego kasztana. Nie oglądałem się, dopóki nie dotarłem do zakrętu drogi, by być pewnym, że odwróciwszy się, nie dojrzę już niczego. Wówczas stanąłem i nabrałem tchu w piersi. W dali, na łące, ryczały białe woły.

Ruszyłem dalej i chcąc skrócić sobie drogę, opuściłem gościniec, potem dostawszy się na wzgórze, skierowałem się przez winnice i nareszcie zatonąłem w lesie. Co prawda, droga tamtędy nie mogła mnie zawieść prędko do domu, gdyż oto w pół godziny później zauważyłem, że stoję ciągle na skraju lasu pod konarami dębu i przedrzeźniam sroki. Nie wiedziałem zgoła, co czynię. Myślałem i myślałem bez końca. Różowe dotąd niebo przygasało. Patrzyłem, jak nikły refleksy na drobnych, młodych listkach winorośli, połyskliwych, niby lakierowanych, soczystych i przysutych20 złotem. Słowik zaczął śpiewać. Drugi słowik, skryty w mej pamięci, w głębi osmutniałego serca, odpowiadał mu. Wspomniałem wieczór podobny. Byłem razem z moją dziewczyną. Wstępowaliśmy na wzgórze pokryte winnicami. Byliśmy młodzi, weseli, rozgadani i rozchichotani. Nagle, nie wiem, co zaszło w powietrzu. Trudno powiedzieć, czy był to ton dzwonu wieczornego, tchnienie ziemi, co się przeciąga o wieczorze, wzdycha i szepce: „Chodź do mnie”, czy też upojna melancholia płynąca z księżyca... Zamilkliśmy oboje i nagle, tknięci tym samym uczuciem ujęliśmy się za ręce i nie rzekłszy słowa, nie patrząc na siebie, zakrzepliśmy w bezruchu. W momencie tym uniósł się spośród winnic, objętych mrokiem wiosennej nocy, śpiew słowiczy. Ukryty pośród gęstwy winogradu21 — witki jego wydłużały się na wszystkie strony, szukając czegoś, by się okręcić — słowik, który nie mógł zasnąć, nucił z pełnej piersi starą, prastarą słowiczą kantylenę miłosną:

Uczułem drgnienie ręki mojej łasiczki i zrozumiałem, co znaczy: Biorę cię i wzięta jestem. Winnica rośnie i witki łączą nas!

Zeszliśmy ze wzgórza. Czując, że wracać trzeba, rozłączyliśmy się. I od tej pory byliśmy w rozłące. Ach, słowiku, ty śpiewasz ciągle dalej. I dla kogóż to, powiedz, winnico, rośniesz co wiosny? Komuż to sposobisz więzy miłosne?

Noc zeszła, ja stałem z zadartym w niebo nosem, wsparty pośladkiem na lasce, niby dzięcioł na ogonie, i gapiłem się na czub drzewa, na szczycie którego zakwitł księżyc. Starałem się otrząsnąć z czaru, co mną owładnął, i nie mogłem. Niezawodnie, drzewo spętało mnie kręgiem swego cienia, tak że zatraciłem drogę i ochotę odnalezienia tej drogi. Okrążyłem dąb raz, dwa razy, trzy razy, krążyłem ciągle wkoło i wreszcie znalazłem się, niby przykuty łańcuchem, na tym samym miejscu.

Wówczas powziąłem postanowienie i wyciągnąwszy się na trawie, zająłem na noc komnatę w gospodzie „Pod Księżycem”. Ale niewiele spałem w onej oberży. Przeżywałem melancholijnie życie swoje. Myślałem nad tym, czym by mogło być, dumałem nad straconymi marzeniami młodości. Boże, ileż smutku znaleźć można na dnie przeszłości w nocnych godzinach, kiedy duszę niemoc owładnie! Człowiek czuje się biedny i nagi, kiedy przed starcem zgorzkniałym staje postać młodzieńca okryta dostatnią szatą nadziei!... Czyniłem przegląd rachunków i pomyłek oraz liczyłem marny dorobek zamknięty w szkatułce życia. Oto mam żonę, nieładną wcale i w tejże samej mierze dobrą. Synowie są daleko, mają zgoła inne myśli, a ze mnie posiadają tylko materiał cielesny. Dumałem nad zdradą przyjaciół, szaleństwami ludzkimi, krwawo znaczącymi się systemami religijnymi, domowymi wojnami. Ujrzałem Francję rozdartą na części, marzenia ducha mego, dzieła dłuta zrabowane i poniszczone; życie me zdało mi się zmienione w garść prochu, czułem nadpływający wiew śmierci... Płakałem z cicha, oparłszy usta o pień drzewa, zwierzałem mu się z utrapień i wciskałem się pomiędzy jego korzenie, jakby pomiędzy ramiona ojca. Czułem, że mnie słucha. I niewątpliwie mówiło potem do mnie i pocieszało mnie, bo kiedy zbudziłem się w kilka godzin później, leżąc nosem w trawie i chrapiąc głośno, z melancholii mej nie zostało ni śladu. Czułem jeno jakiś ucisk w sercu i odrętwiałość w nogach.

Słońce wstało. Drzewo pełne ptaków śpiewało donośnie. Spływała zeń pieśń niby sok z grona ściskanego w rękach. Gaworzyły jak najęte wszystkie ptaki. Znalazła się tu zięba i gil, i dzięcioł, i szara piegża, co szczebioce, i kos, którego miłuję najbardziej, albowiem nic sobie nie robi z mrozu, wiatru ni deszczu, a ciągle się śmieje, zawsze zadowolony, pierwszy zaczyna śpiewać od świtu i drze się do nocy. Lubię go, gdyż jak ja, ma dziób zarumieniony trochę. Ach, jakże się rozkrzyczała ta hołotka kochana! Wyzbyła się strachów nocnych. Noc jest to wielka zdrajczyni zarzucająca co wieczora na ptactwo sieć ogromną. Dławiąc się ciemnością, myślą: „Któż z nas zginie?”. Ale skoro się jeno rozedrze zasłona nocy, wrzeszczą ucieszone: „Fari rarira”, a gdy blady uśmiech dalekiej zorzy zarumieni zlodowaciałą twarz i pobladłe wargi życia, drą się rozkosznie: „Oj ty, oj ty, la lai, la, la ladori, la rifla...” Jakimż wrzaskiem, jakim uniesieniem miłosnym święcą powrót dnia! Zapomniane wszystkie utrapienia, obawy, strachy, sen w chłodzie, ciemń nocy... Oj ty... Wszystko poszło w niepamięć. O dniu, dniu nowy! Naucz mnie, kosie, twojej sztuki odradzania się o brzasku każdego dnia wciąż z jednaką wiarą.

Kos świstał i śpiewał ciągle, a jego pełna mocy ironia rozweseliła mnie. Przykucnąwszy na ziemi, świstałem z nim w zawody.

Nagle ozwała się skryta w głębi lasu kukułka.

— Kuku biała, kuku czarna, kuku szara, niwernejska kuku, a kuku na buku...

Wstając, machnąłem koziołka, a zając, który właśnie nadbiegł, poszedł w me ślady. Roześmiał się, miał od ciągłego śmiechu rozszczepioną wargę. Wstałem i ruszyłem w drogę, śpiewając na całe gardło:

— Wszystko się wybornie ściele, przyjaciele, światów, jak nasz, niewiele. Kto pływać niezdolny, rzecz oczywista, tonie jak glista. Zmysłów pięć niby okna otwarte szeroko, świat płynie przez mą duszę, me serce i oko. Zaliż mam się na świat dąsać, że ze sobą nie da pląsać i że mi nie dał, co bym rad chciał? Gdy człek raz zacznie myśleć, co by chciał... Ach, gdyby to... Gdyby owo... Do licha... Nie ma temu końca. Wszystko się na wnętrzu kwasi i marzy się o wielu rzeczach niepodobnych do rzeczy. Weźmy bodaj pana de Nevers albo Króla Jegomości, albo Jegomości Boga Ojca... Ha, i cóż... Każdy ma granice swej mocy i każdy żyje w swojej kompanii. Czyż mam jęczeć, że nie mogę wyjść ze swej sfery? Czyżby mi lepiej gdzie indziej było? Jestem na własnych śmieciach, zostanę tu, zostanę, do kroćset tysięcy, i tak długo nie pójdę stąd, jak tylko się da. Na cóż się użalam właściwie? Nikt mi ostatecznie nic nie winien. Mogłem przecież wcale nie przyjść na świat... Mocny Boże, gdy o tym pomyślę, ciarki mnie przechodzą! Czymże by bez Breugnona był ten piękny świat, to życie? Ach, smutno by tu, zaprawdę, było, przyjaciele drodzy. Wszystko jest dobre, co jest. Siano, czego mi nie dano! Ale to, co mam, mocno trzymam w łapie, i basta!...

*

Wróciłem do Clamecy, spóźniwszy się straszliwie. Jak zostałem powitany, o tym wolę nie wspominać. Udałem się do spichrza (gdzie mam spokój) i oto spisuję na papierze wszystko, co trzeba i co nie trzeba, a pisząc, kręcę nosem, pogwizduję, wystawiam język i delektuję się przeżyciami swymi, zarówno radosnymi, jak i bolesnymi, bowiem: