Loreva
Loreva

Rozdział 14 z 19

Mindows

I

W Krywiczan grodzie1 zgiełk i zamięszanie2; 
W murach zamkowych kunigasów3 poczty4 
Bajoras5 stoją, zbrojne ludu tłumy. 
Konie rżą, wyją psy i gwarzą ludzie. 
Ale nie poznasz po ich czołach, z mowy, 
Co ich przygnało, co tutaj spędziło. 
Stoją, nie jako na ligi zwołani, 
Nie na wesołą ucztę, ni na wojnę, 
Nie jak kiedy się ze zwycięztwa6 cieszą, 
I brańców7 palą wielkim Bogóm8 Litwy. 
Na ich obliczu, zwycięztwa radości 
Nie znać, ni żądzy łupów ani boju. 
Twarze ich blade i usta ich drżące, 
A oczy raz wraz na zamkowe mury 
Z trwogą, nadzieją, łzami się podnoszą. — 
Jedni upadli na wałach znużeni, 
Jakby z dalekiéj tylko co podróży, 
Głowy oparli na żylastéj dłoni, 
Drudzy cóś9 radzą, cóś po cichu gwarzą, 
A gdy się sługa przybliży zamkowy, 
Milkną i patrzą, czekają i idą 
Przeciw słów jego żebrzącém wejrzeniem, 
Jak gdyby wieść im przynosił żądaną — 
Straszną? Wesołą? Nie poznasz po licu — 
Cóż to, czy sąsiad stos wojny zapalił? 
Czy z ruskiéj wieści złe przyszły wyprawy? 
Czy Duńczyk na brzeg morski wylądował, 
Czy Mongoł w Litwę i Ruś z ogniem kroczy? 
Co ich spędziło? Czy łupu nadzieja? 
Czyli10 potrzeba obrony od wroga? 
I czemuż wszyscy pospuszczali głowy, 
Ciągle patrzając ku bramie zamkowéj? 
O! nie strach wojny spędził kunigasów 
Z Żemajtys11, Kuru12, z Rusi13 i Jaćwieży14 — 
Głos poszedł Litwą — Ryngold15 wielki kona; — 
I jak w posuchę pożar błota pali 
Ognistym pasem, sunąc coraz daléj, 
Tak wieść leciała skrzydły16 sokolemi, 
Przez siedém puszczy17, aż do siódméj ziemi; 
I wszyscy wstali i miecz biały wzięli, 
I szłyk18 na głowę i puklerz19 do ręki. 
Siedli na konie, dzień i noc jechali, 
Aż do Kryniczan grodu się dostali. 
A Ryngold konał, ciężko, jak zwierz leśny, 
Którego strzelec srogą raną zwali, 
Siły mu weźmie nie wyrwawszy życia — 
Konał i skonać nie mógł olbrzym stary.  
I z Nowogródka, od łoża Xiążęcia20, 
Biegł głos po Litwie w głąb puszczy i lasów — 
Ryngold umiéra — Lud padał od trwogi; 
Gdy Ryngold umrze, wnet odżyją wrogi, 
A Litwa, którą cisnął w silnéj dłoni, 
Na sto rozpadnie części rozerwana, 
Bezbronna stanie, sąsiadóm21 gospodą, 
Pastwiskiem koni Mogułów22 i Lachów. 
Szła wieść jak Maras23 blada, aż do morza, 
A kędy przeszła, twarze pobielały, 
Zadrżały ręce, serca zastukały — 
Starcy schylili ku mogiłom głowy, 
Młodym oszczepy w rękach się zachwiały, 
A matki dzieci do piersi tuliły, 
Jakby już wieścią wojny się straszyły. 
Na zamkach wały sypali bajoras, 
Po kiemach24 łuki gięli, smoląc strzały, 
Wszędzie milczenie głuche, smutek cichy. 
A kunigasy, bajoras ciągnęli 
Do Nowogródka zamknąć ojcu oczy, 
Zobaczyć, kogo posadzi po sobie, 
Któremu z synów odda miecz i czapkę, 
Którego Krewe25 ludowi ogłosi. — 
I cicho było w Litwie jak przed burzą, 
Gdy niebem ciągnie czarny obłok z dala, 
Milczący jeszcze. Słonce świéci z góry, 
A oczy ludzi patrzą już na chmury, 
I widzą burzę, co przyjdzie przed nocą. 
W Krywiczan grodzie, na zamku, na górze, 
W największéj izbie, przed ogniem gasnącym, 
Ryngold spoczywał na niedźwiedziéj skórze. 
Nie olbrzym Ryngold, nie Kunigas wielki, 
Lecz starzec bliski stosu i mogiły — 
I widać było w bladéj jego twarzy, 
Jak gasło życie, siły uciekały, — 
Bo w twarzy ludzkiéj maluje się dusza, 
Jak kwiat nadbrzeżny w przezroczach jeziora. 
I widać było, jak płomień żywota 
Czasem się wzmógłszy rumienił jagody, 
Poruszał usta i oczy zapałał, 
To znów przygasał, i oczy zmrużone 
Mdłym wzrokiem patrząc w Wschód, wieczności stronę, 
Zdały się żegnać świat ten, witać drugi. 
Ryngold umiérał, jak żył, w ciężkim boju, 
I ponad łożem, na którém26 spoczywał, 
Duch jego walkę z ciałem jeszcze toczył. 
On rwał się uciec do ojców krainy, 
A długiém27 życiem niestargane ciało, 
Nazad na ziemię, na świat ten ściągało. 
Lecz już za walką, widny był zgon bliski, 
Bo coraz rzadsze zgasłych oczów28 błyski 
I coraz ciężéj słowa z ust się rwały, 
Jak dropie29 w polu spłoszone, co długo 
Skrzydłami miecą, nim w górę podlecą. 
Ręce olbrzyma zimny pot obléwał, 
I już po biały miecz ów nie sięgały, 
Którego podnieść ani by zdołały; 
Okiem nie wzywał towarzyszów30 boju, 
Uchem nie czekał, rychło31 róg zadzwoni, 
Konał milczący, na Wschód poglądając, 
Skonać nie mogąc, a skonać żądając. 
— Synów zawołać — synów! rzekł nareście32, 
Podnosząc głowę po długiém milczeniu; 
Niech przyjdą tutaj i Montwiłł, i Trajnys33, 
Niech Mindows przyjdzie. Gdzie synowie moi? — 
Wyrzekł i skinął — znowu padł milczący, 
Znów na Wschód patrzał oczy zamkniętemi. 
Wtém we drzwiach czarna zadrżała zasłona, 
Wzniosła się, Montwiłł wszedł, za nim opadła. 
Zadrżała znowu, i Trajnys wszedł drugi, 
Wstrzęsła się jeszcze i Mindows najmłodszy 
Z braćmi przed ojca łoże się przybliżył. 
Mindows, którego Ryngold przyznał synem34, 
Choć z niewolnicy ruskiéj się urodził, 
Najmłodszy wiekiem, najwyższy postawą, 
Co się przy braciach jak jastrząb wydawał 
W wróbli spod strzechy wypłoszoném stadzie. 
Mindows Ryngoldów35 syn, w którego oku 
Błyszczała żądza boju, krwi pragnienie, 
Nienasycona duma, wzgarda ludzi. 
Prosty jak sosna, silny jak dąb stary, 
Mądry jak Żaltis36, którego czczą w Litwie. 
Wszyscy trzéj padli twarzą przed olbrzymem, 
I szaty jego kraje całowali, 
I żałośnemi jęki37 go witali; 
Ale łzy w oczach żadnego nie było, 
Tylko w Mindowsa oku rosy kropla 
Świéciła jedna, samotnie zwieszona.  
— Powstańcie — Ryngold rzekł; wstali w milczeniu, 
Jeden drugiego pożera oczyma. 
Stoją; a radzi rzucić się na siebie; 
Tak ich nienawiść wzajemna rozpala; 
Wtém głos Ryngolda w uszach im zatętni. — 
Starzec się podniósł i oparł na dłoni, 
I oczy wlepił w synów, resztą ognia 
Płonące jeszcze. — Widzicie, rzekł z cicha. 
Mnie czas umiérać, dzisiaj jeszcze może 
Z ojcami będę we Wschodniéj krainie. 
Wam Litwa na trzech. Czy ją rozedrzecie 
Jak psy zbroczoną skórę po niedźwiedziu? 
Mów, Montwiłł starszy, co ty zrobisz z Litwą? — 
— Ojcze mój, panie! rzekł, Litwa spokojna, 
Wrogi jéj w jamach dyszą przestraszone — 
Nikt nie napadnie, nikt dla mnie nie groźny, 
Spokojnie będę po tobie panował, 
Z zamku do zamku przejeżdżał na łowy, 
Od kunigasów pobiérał daniny — 
Z Rusi mi srébro i futra przyniosą, 
Znad morza będą słać wory bursztynu, 
I białe miecze, i błyszczące zbroje. 
Spokojną, oddam synom Litwę twoję, 
Kiedy już nogą nie sięgnę strzemienia, 
I w dłoni łuku napiąć nie potrafię, 
Ani oszczepem strzaskać łba wilkowi. 
Nic mi nie braknie! — Już żonę i dzieci 
Bogowie dali, dni starych pociechę. 
A Litwa moja rozkwitnie w pokoju, 
Bo jéj wróg dotknąć nie będzie śmiał długo. — 
Ryngold srébrzystą potrząsł38 tylko głową 
I szemrał — Pokój! o pokoju marzy, 
Łowach, daninach, o żonie i dzieciach! 
Ślepy! — Z pogardą twarz zmarszczoną zwrócił, 
Dał znak, a Trajnys po bracie jął39 mówić.  
— Ojcze! twojemu nie dam spocząć mieczu40, 
Póki nie zgromię butnych kunigasów, 
Póki zaległych nie ściągnę haraczów, 
Mojéj nad sobą nie uznają władzy. 
Wiém, twemu sercu gorzéj bolą swoi, 
Co się z obcemi łączą, niżli wrogi41. 
Ja ich pogniotę. I każdy z wydziału 
Co rok przyniesie i pokłon mi winny, 
I dań zaległą. — Nie dam się im burzyć 
I wiązać z sobą i z nieprzyjacioły, 
Jedną pić wodę; — własną krew rozléwać. 
Nie zasnę, łuku nie zdejmę z ramienia, 
Póki na Litwie sam nie będę panem! — 
Ryngold wzniósł głowę, słuchał głosu syna, 
I oczy blaskiem żywszym mu jaśniały, 
Ustami ruszał i dłonie mu drżały — 
Mówił, on słuchał; skończył, spuścił głowę — 
— Ty to dokonasz? rzekł, Trajnys! ty słaby! 
Ty! — I znów z wzgardą oczy precz odwrócił. 
Kądziel prząść tobie i nócić42 piosenki, 
A nie miecz biały i łuk brać do ręki, 
Nie za haraczem złych ścigać poddanych. — 
Spójrzał43, a Mindows oczy iskrzącemi44 
Ojca wzrok spotkał — lecz milczał ponuro. 
Nic nic rzekł — Tobie koléj, — Ryngold cicho. 
— Napróżne45 słowa, Mindows mu odpowié, 
Po czynach męża znać, a nie po mowie. 
Patrz, ojcze, widzisz tę głównię46 z ogniska; 
Biorę, druzgoczę, tak wrogów połamię 
Jako to drzewo! Oto miecz twój biały, 
Co go niczyje nie dźwignęło ramię — 
Miecz to olbrzyma, władam nim jak kłosem, 
I biada ludóm47, na które go wzniosę. — 
Rzucił miecz, umilkł — Ryngold wstał z posłania 
Drżący, lecz siły dobywszy ostatek, 
A w oczach jego tyle życia było, 
Jakby nie konał, nie patrzał przed chwilą 
W Wschodniéj Krainy otwarte mu wrota. 
— Tyś syn mój prawy! krzyknął, ty następca, 
Im dość wydziałów48. — Tobie Litwa cała. — 
Chciałeś pokoju, Montwiłł, siedź na Litwie, 
Stara stolica moja, Kiernów, tobie, 
Chociaż na Litwie i starym Kiernowie 
Nié ma spokoju u nas i nie będzie! 
Lecz gorszy wydział na saméj granicy, 
Kędy co chwila patrzą najezdnicy. 
Nie dam Jaćwieży — Lach ci zasnąć nie da, 
Nie dam Krewiczan, tu Rusin zagląda, 
Ani Kuronów, po których już Niemcy 
Łakomą rękę z dala wyciągają. 
Chciałeś pokoju! myślisz o pokoju! 
Lecz kiedyż w Litwie było nam spokojnie? 
Weź Kiernów, Niemiec rzadki gość w Kiernowie: 
Z żoną i dziećmi przesiedzisz spokojny 
Czasy najazdu i granicznéj wojny. 
A kiedy twoją najadą dziedzinę, 
Masz się gdzie chronić, znajdziesz gdzie uciekać. 
Ty, Trajnys, lubisz bój i żądasz boju — 
Weź Żmudź, bajoras możni są na Żmudzi: 
Będziesz tam z niemi walczył o daniny, 
I patrzał, by się z Niemcem nie wąchali. 
Tobie, Mindowsie, miecz mój, Litwa cała, 
Potrafisz hardych utrzymać lenników, 
A karki krnąbrnych jak drzewce zgruchotać. 
Tyś po mnie panem, bracia ci poddani — 
Słyszycie! Kiedy na wojnę zawoła, 
Stać mu do boku, jakbym ja był żywy, 
I wołał na was. Mindows syn mój prawy, 
Bo w niego moja przelała się dusza, 
On miecz mój podniósł i nie puści z dłoni. — 
Chciał mówić, upadł na twarde posłanie. 
Sił mu zabrakło, tylko wskazał Krewie49, 
Aby ze skarbcu50 płaszcz i czapkę nieśli, 
Znamiona władzy. Naglił do pośpiechu, 
Bo już mu brakło głosu i oddechu, 
I życia reszty, ciekły, jak z naczynia 
Zbitego, woda lejąc się, ucieka. 
Montwiłł z Trajnysem milczący stanęli, 
Piérwszy raz w życiu na siebie spójrzeli51 
Bez nienawiści, zazdrości i gniewu, 
Szukali w sobie swych myśli, przeszłości. 
— Zwołać bajorów, ryczał Ryngold stary, 
Niech kunigasy, hołdownicy moi, 
Bajoras śpieszą do mnie i smerdowie — 
Niech przyjdzie Krewe — Pan wasz, schylcie głowy, 
Mnie czas do ojców, ja dosyć walczyłem, 
Powracam do nich! Zostawiam wam syna, 
On pan na Litwie, jemu miecz oddałem, 
Mieczem on moim buntownych ukarze, 
Padnijcie przed nim, i bijcie mu czołem. — 
I izba cała tłumem zaczerniała, 
A wszyscy padli i czołem mu bili. 
Krewe xiążęcą52 czapkę nań nałożył, 
Płaszczem osłonił młodzieńcze ramiona, 
Ojciec miecz oddał. — Piérwsi wstydem zlane 
Bracia mu dumne karki uchylili53, 
Ale nie dusze. Duszami szarpała 
Zazdrość, co gorzéj niż Poklus54 rwie serce, 
Gorzéj niż wilcy55 dzicy szarpią ścierwa. 
Mindowe dumném pójrzał56 po nich okiem, 
Jak niewolników zmierzył wzgardy wzrokiem, 
I hołd jak winny57 od braci przyjmował. 
Krewe Krewejta58 przed wrota zamkowe 
Wyszedł, i wołał cisnącym się tłumóm59 
Imię Mindowsa, następcy. — Schwycone 
Z ust do ust, strzałą na Litwę leciało, 
Aż się o morskie obiło gdzieś brzegi, 
I na wierzchołkach starych puszcz szumiało. 
A w izbie konał Ryngold, olbrzym stary, 
Jak gdyby z mieczem oddał resztę życia; 
Tak gasnął60 prędko. — I na Wschód patrzając61, 
Wyzionął duszę wielką — Poleciała 
Na Wschód sokolém62 skrzydłem w ojców kraju 
Spocząć po bojach — 
— Mindows u nóg jeden 
Klęczał ojcowskich i rękę całował, 
Która już zimna, bezsilna leżała — 
Martwa na wszystko, na wszystko skośniała63 — 
I tknąwszy miecza nawet nie zadrżała. — 
Mindows śmiertelny pot ocierał z czoła, 
I oczy zamknął zagasłe na wieki. 
— Teraz jam panem, rzekł do siebie wstając. — 
Spojrzał po braciach. — Jad z oczu im błyskał. 
— I biada zdrajcóm, dodał, zdrajcóm biada! 
Bo miecz Ryngolda nie będzie próżnował, 
On nie ma pochew, aby się w nie schował, 
Krwi pragnie! Dawno jéj już nie kosztował! — 
A bracia stali, patrzali na siebie, 
Ręce spuścili, czoła krwią oblane, 
Wstyd i gniew w fałdy pogiął, jako morze 
Burza najeża falami gęstemi. 
Milczeli, ale dusze ich się rwały 
Zemstą targane — Stali i skinęli 
Wzajem na siebie. — Zasłona zadrżała. 
Wyszli obydwa. — Mindows rzucił okiem. 
Dojrzał przyszłości; na smerdę64 zawołał. 
— Tikimas65, rzecze, idź, śledź braci kroki, 
Oni nie darmo za ręce się wzięli 
I wyszli zgodni. — Oni knują zdradę, 
Miej na nich oko. Znam ja moich braci, 
I wrogów, co ich nie lękam się tyle. — 
Z tamtemi w polu spotkam się, zwyciężę — 
Ci w domu, we śnie, gryźć będą jak szczury 
Drogą spokojność — i wierność lenników 
Złotem psuć swojém, łaski obietnicą. 
Ślad w ślad za niemi. — A kiedy usłyszysz 
Nie wieść o zdradzie, ale domysł zdrady, 
Do mnie powracaj. — Lekarstwo na zdradę 
W ręku mam silne — Ja ich uspokoję. — 
Tikimas głową skinął i na sercu 
Rękę położył i zniknął z komnaty. 

II.

W Krywiczan grodzie, na zamku, na górze 
Wielki stos płonie, na stosie, olbrzyma 
Ciało Ryngolda, co go wróg nie pożył66, 
Płomień pożéra; i serce mu mężne 
Wyjada naprzód, i mądrą mu głowę 
Wypala potém, i ręce mu silne 
Krępuje więzy i na piersiach siada, 
W oczy zagląda, źrenice wyjada. 
Nié ma olbrzyma! poleciał duch jego 
Do ojców kraju, złotemi skrzydłami, 
Na białym koniu żeglował przez chmury, 
Widział lud wszystek jak na Wschód wędrował, 
A sokół przed nim leciał złotopióry, 
Ogary za nim, za nim niewolnicy. 
Widzieli wszyscy, jak go orszak duchów 
We wrotach ze czcią, z radością przyjmował. 
Jak stary Kunas z długą srébrną brodą 
Rękę mu dawał, jak Kiernas, dąb Litwy, 
Konia powstrzymał i całował w głowę, 
I jak Eglona na czoło olbrzyma 
Sypała kwiaty i błogosławieństwa. 
Widzieli wszyscy, jak w ojców orszaku 
Na wieczne łowy i szczęście wędrował. 
Sutink, Iminus wiedli go pod ręce, 
Złotą doń czarę alusu67 przepili, 
A na cześć jego burtynikas68 stary 
Śpiéwał pieśń długą, jak Niemen z Wiliją69. 
Wszyscy ojcowie w milczeniu słuchali, 
Głową wstrząsali i w ręce plaskali. 
Widział i śpiéwał tilusson70 ludowi, 
Jak Ryngold ojców po kolei witał, 
Jak go ojcowie z kolei witali, 
I jak z Murgami71 poskoczył na łowy 
Z łukiem na barkach i oszczepem w ręku. 
Mindows stał jeden przy ojcowskim stosie, 
Braci nie było. Oni czoła skryli, 
I oczu na świat pokazać nie śmieli, 
W zakątach zamku bezsilni usiedli. 
I o nieszczęściu swojém rozmyślali.  
Piérwszy raz, odkąd dziećmi być przestali, 
Zeszli się bracia, Montwiłł ze Trajnysem, 
I nienawiści wzajemnéj zabyli72, 
Wspólną pałając ku Mindowsu73 bratu. 
— Trajnys! rzekł Montwiłł, pora nam o sobie 
Pomyśléć, bracie! Na łożu śmiertelném 
Ojciec postradał i serce, i głowę, 
Dał miecz obcemu, Mindowsa następcą, 
I naszym panem ogłosił po sobie. 
Będziemże cierpiéć i połknąwszy wzgardę, 
Zostaniem jego sługami na zawsze? 
Nie, Trajnys, myśmy prawa krew olbrzyma — 
Mindows nie brat nasz, Mindows syn nieprawy, 
Jemu nam służyć, nie nam schylać głowy. 
Będziemże cierpiéć? Nam Litwa na poły, 
Tobie — mnie. — Jemu służba i niewola. 
Ojciec już duszą nie na tym był świecie, 
Kiedy dziedzicem cudze wybrał dziecię. 
Damyż tak zostać? Trajnys! powiedz, bracie! — 
— Chciałem cię o to zapytać, Montwille, 
Czy scierpisz dzieci swoje poddanemi, 
I siebie w jarzmie. — Cóż ci po Kiernowie 
I brzeżku ziemi, w któréj nie panować, 
Lecz jęczeć będziesz musiał i rwać włosy, 
Ojcowskie ziemie widząc w obcych ręku. 
Wiém, rzekł po chwili, ty mnie nienawidzisz, 
Ja ciebie z twemi. — Lecz na bok niezgody, 
Nam Litwę trzeba odebrać mu wprzódy, 
A potém wrócim, gdy zechcemy, znowu 
W dawną nieprzyjaźń, w braterską nienawiść. — 
— Co poczniesz? Montwiłł mówił bratu cicho, 
Co poczniesz? jechać by nam do swych dzielnic 
I zebrać wojska, i napaść Mindowsa, 
Nim się wytrzeźwi szczęściem upojony, 
Zanim do niego głupi lud się zbieży. 
Swoich z kiernowskich włości prędko zbiorę, 
I nim się o nich dowié, tu przylecę. 
Znam zamek, mnie tu od młodości znają. 
Otworzą wrota, napadnę i zgniotę. 
Ty z swymi przybądź na czas Żmudzinami, 
Nam na wpół Litwa cała, pęta jemu, 
Lub śmierć, na którą niewolnik zasłużył. — 
A Trajnys milczał i potrząsał głową. 
— Zła, bracie, rada, nim ty do Kiernowa, 
Zanim ja na Żmudź dobiegę, on zwącha 
Co go stąd czeka. Ty nie znasz Mindowsa: 
Wzrok ma sokoli, a rękę Olbrzyma, 
Spojrzy, przeczuje, zabije nas obu! 
Zła rada, Montwiłł! — A jeśli tajemnie 
Nie weźmiem zamku, nie chwycim go w jamie, 
Myśmy zginęli, on nam nie przebaczy. 
Z nim kunigasy, bajoras, lud wielki. 
Z nami kto pójdzie?? Zła rada! — I cicho 
Jął mówić Trajnys. — Na co wojsko zbiérać? 
Daleko jechać, długo się sposobić, 
Gdy wszystko można tu i zaraz zrobić? 
Ty masz przyjaciół, i u mnie są druhy, 
Do nich idź, rękę wyciągnij, pomogą. 
Mindows przyjaciół nie ma w całym dworze, 
I nikt go nie znał do wczoraj, nie słyszał, 
Że był na świecie. Zmówić się ze swemi; 
Mindows spokojny, on pogardza nami, 
Myśli, że już nas zdeptał jak robaki, 
Że głowy podnieść nie będziemy śmieli. — 
Noc ciemna, Montwiłł, najlepiéj usłuży 
Miecz ostry w ręku. Czego czekać dłużéj? 
Dzisiaj go zabić, i paskudne ścierwo 
Krukom wyrzucić za mury zamkowe! — 
— A Montwiłł mruczał — Czy znasz ty Mindowsa? 
Chytry jak sarna, co się psom wywija — 
Wiész ty, czy da się w łożu zamordować, 
Jak stary niedźwiedź drzemiący w barłogu, 
Co nic nie słyszy, śniegiem otrząśniony? 
Cóż, jeśli chybim? — Kto nam rękę poda? 
Paść będzie tylko, dać pod nogi głowy, 
I czekać stryczka lub ciężkiéj niewoli. 
Nie mamy wojska; przyjaciół ratunek, 
Krucha podpora; nie ruszaj jéj, cała74, 
Ledwie ją dotkniesz, w proch się rozsypała — 
— A mamy złoto, srébro ruskie mamy — 
Miecze i zbroje, konie, niewolniki75, 
Kupim przyjaciół, kupim pomocniki76. — 
Tak mówił Trajnys — Montwiłł niedowierzał, 
Milczał, to mruczał — Jechać nam do dzielnic 
I zebrać wojsko, i z wojskiem uderzyć. 
— Na co nam wojsko, na jednego człeka? 
Wstyd, Montwiłł, nas dwóch, a on jeden samy77; 
Ty masz trzech synów. — Na zamku nas dzieli 
Dwie ściany tylko; straż, co u drzwi czuwa. 
Trudnoż mu życie dziś odebrać jeszcze? 
Idź ty do swoich, ja pójdę za swemi. 
Zbierzmy przyjaciół, a nim stos ojcowski 
Dogaśnie, drugą rzucim nań ofiarę, 
Pójdzie na łowy z ojcem, ulubieniec! 
Lepiéj tam jemu, szeptał Trajnys cicho, 
Na co nam czekać, czego zwlekać dłużéj? 
Żeby on stosy do wojny zapalił, 
Zgromadził ludu, zamki poosadzał, 
Kupił przyjaciół, ujął kunignsów — 
I nas bezbronnych wziął, jak w gnieździe ptaki! 
Jam widział w oczach, on nie będzie czekał, 
Nie będzie bał się, namyślał i zwlekał — 
My go nie weźmiem, on na nas uderzy — 
I nie czas będzie! Dziś, dzisiaj, Montwille, 
Dzisiaj lub nigdy. — Kto ma jutro w ręku? 
Jutro? A jutro on zabić nas może! — 
— Dobrze, rzekł Montwiłł, idę, kunigasów 
Zakupię sobie. — Ty nie żałuj srébra, 
Podarków, słodkich słów i obietnicy. — 
Spójrzeli78 w oczy sobie i odeszli, 
I oba stali milczący na progach, 
I tak myśleli w swych duszach o sobie, 
— Zabić Mindowsa i Montwiłła zabić, 
Mnie Litwa cała, na co nią się dzielić? — 
A Montwiłł myślał — Mindows syn nieprawy, 
Trajnys mój młodszy, niechaj giną razem, 
Mam ja trzech synów, im i mnie kraj cały — 
Za jedném cięciem dwóch pozbędę wrogów. — 
I poszli oba, a Tikimas wyjrzał 
Z zakąta, w którym wysłuchał rozmowy, 
Śmiał się patrzając za odchodzącemi. — 
— Nie tobie Litwa, rzekł, ni tobie panie! 
Mindows Kunigas. Nie wam z nim się mierzyć. 
Śmierć dla was obu, stosy i mogiła. 
Tikimas ogień znalazł pod popiołem — 
Pójdzie do pana, uderzy mu czołem 
I powié wszystko. Nagrodę dostanie 
Sto osadników i srébra sto rubli! 
O, poczekajcie, nie śpieszcie się cieszyć! 
Mindows się nie da ze śmiercią uprzedzić! — 
I szedł do niego, padł na twarz przed panem. 
— Kunigas didis79! rzekł, śledzić kazałeś, 
Już zwierz jest w kniei i czas iść myśliwym, 
Bracia już na twą głowę się zmówili. 
Poszli dłoń złocić bajoróm80, przyjaciół 
Kupować sobie. — Dziś nocą napadną; 
Wszystko słyszałem. — Głowy ich dojrzały, 
Czas zerwać, psóm81 twym oddać na pożarcie. — 
— Prawdaż to? krzyknął Mindows. Wnet się zrywa, 
Prawda? Tyś widział, ty słyszałeś zdradę? —  
— Na piorun Boga Perkuna, na brodę 
Przysięgam, obu słyszałem jak knuli, 
Aby Cię z życia haniebnie wyzuli. 
Każ śledzić, poszli bajorów osaczać, 
Sieci stawiają na sług twoich wierność. — 
— Sami w nie wpadną, rzekł Mindows, wiedziałem, 
Widziałem wszystko — ale nie ich oczy 
Ujrzą na stosie niewolnicy syna. 
Xiężnéj82 synowie sami pójdą przodem 
Na gody z ojcem do Wschodniego kraju. 
Zbierz ludzi, gdy zmrok padnie, przyjdziesz z niemi, 
Każdy siekierę niechaj ma i stryczek. 
Tutaj ich Mindows spotka. — Osadź wkoło 
Wiernemi swemi. — Kiedy noc zapadnie, 
Przyjdą, to wpuścić do mojéj świetlicy, 
Do łoża mego. — Teraz w ślad za niemi, 
Bież83 za ich tropem, patrz, kto będzie z niemi, 
I milcz jak mury. — Rzekł Mindows, powstaje, 
Wyprawił sługę, sam pozostał z mieczem, 
Ostrza próbował, uśmiéchał się k niemu84, 
I wyjrzał, prędko Saule85 w morze wpadnie, 
A noc nadejdzie i Menes86, i gwiazdy. 

III

Piérwsze już kury piały, w zamku cicho, 
I cicho było na świecie. Noc letnia 
Z xiężycem87, z gwiazdy88 nad ziemią wisiała, 
Nad wody para wlokła się, jak gdyby 
Kipiały rzeki i wrzały jeziora. 
W dali pełeda89 hukała samotna 
Siedząc na dębie, i derkacz90 na błotach 
Krzyczał, i żaby kumały gwarliwe, 
Jak lud, kiedy się do grodu zgromadzi, 
O wojnie, łupach lub o sobie radzi. 
Na nowogródzkim zamku cisza długa; 
Lecz po xiężycu widać było cienie, 
Tam, sam, po wałach migające w dali; 
Jacyś się ludzie schodzili, szeptali, 
W ręku oręże, oszczepy dźwigali, 
Szli, nikli, znowu wchodzili, czekali. 
A Mindows nie spał, z wiernemi bojary91, 
On czekał zdrady, gotów był do kary, 
I na Ryngolda wielkim mieczu sparty, 
Wyglądał, rychło92 bracia nań naskoczą. 
Pierwsze już kury piały, w zamku cicho, 
Bracia knowali93, odkładali zdradę — 
I trzykroć za prog94 wyszli ze sługami, 
I trzykroć nazad tchórzliwie wrócili. 
— Niech uśnie Mindows, — do siebie mówili. 
Kury znów piały. Trajnys rzekł do brata. 
— Teraz czas, idźmy. — I z Montwiłłem idą. 
Trzech synów z białym mieczem poskoczyli: 
Wikind, Towciwiłł i Erden najmłodszy. 
— Ojcze! mówili, i my pójdziem z tobą, 
Praweśmy wnuki Ryngolda, i miecz nam 
Rozpala dłonie, zemsta pierś rozdyma. 
My z tobą, ojcze, na co pomoc obca? 
Trzech, czyż jednego zdławić nie zdołamy? — 
Lecz Montwiłł wstrzymał synów swych u proga. 
— Wy nie pójdziecie, rzekł, młodeście dzieci, 
Dla was i życie, i zemsta, i boje! 
Dość nas, zostańcie. — Kto wié! Bogi wiedzą, 
Który z nas wróci, czyja krew popłynie! 
Zostańcie, byście może ojca głowę 
Pomścili potém. — 
— Co mówisz? Montwille! 
Przerwał mu Trajnys, w górę miecz podnosząc; 
Wątpisz, lękasz się! On jeden, nas tylu. 
Chodźmy! czas; jutro rozprawiać będziemy! 
Kury już piały dwa razy. — A Montwiłł 
Skinął swym synóm95, aby pozostali. 
I trzéj synowie miecze z rąk puścili, 
I oczy smutno w ziemię utopili. 
Stali na progu, za odchodzącemi 
Długo, zazdrośni walki, spoglądali. 
W ciszy szli bracia podwórcem zamkowym; 
Straży nie było, we wrotach zapory; 
I szli wciąż, idąc, z Mindowsa szydzili. 
— Tak pewny siedzi i śpi tak spokojny, 
Jak gdyby prawe dziedzictwo po ojcu 
Odebrał, jakby nie bał się nikogo. 
Patrzcie, we wrotach straży nie postawił, 
Otworem wszystko! — 
I szli daléj znowu, 
Nigdzie nikogo. — Aż u drzwi świetlicy, 
Kędy96 spał Mindows, stanęli, i razem, 
Jak gdyby Gulbi97 jaki ich zatrzymał, 
Wryci, z oddechem zapartym, jak słupy, 
Stali. Nikt naprzód drzwi nie odryglował. 
W ciemności jeden na drugich spoglądał, 
Oczyma jeden drugiego popychał. 
Aż Trajnys wyszedł i rygiel odsunął; 
Tuż za nim wszyscy wpadli do komnaty. 
Przez okno xiężyc98 świécił na róg izby; 
Kędy Mindowsa twarde łoże było, 
Rzucił się Trajnys z podniesionym mieczem, 
I Montwiłł za nim, i bajory wierne, 
Padli do łoża, padli — odskoczyli. 
— Zdrada! zawołał Montwiłł, jego nié ma! — 
— On jest!! — głos zawrzał, i z Ryngolda mieczem 
Wpadł Mindows wściekły na wylękłych braci, 
Ciął, i Trajnysa łeb rozpłatał w dwoje. 
Padł Trajnys, jęczéć nawet nie miał czasu, 
A Montwiłł ukląkł, miecz rzucił, i czołem 
Proch zmiatał podły, przed nieprawym bratem 
Błagał litości — Mindows deptał nogą 
Kark jego, pastwiąc się nad nim i szydząc. 
— Litości na dziś! wołał; jutro znowu 
Przyjdziesz tu w nocy, abyś jeszcze może 
Prosił litości. — Jakżeś, hardy bracie, 
Zgiął kark przede mną, synem niewolnicy! 
I śmierć nie lepszaż99 nad taką sromotę? 
Patrz, nogą głowę xiążęcą100 twą gniotę, 
I szydzę z ciebie, najgrawam101 z bojaźni! 
O! nie przebaczę! Nie. We Wschodniéj Ziemi 
Idź szukać ojca, ty z dziećmi twojemi. — 
— Z dziećmi, łkał Montwiłł. O! niechaj ja ginę, 
Lecz za cóż one? O! pozwól żyć synóm, 
Wydrzyj im ziemię, zostaw tylko życie — 
Odbierz ojcowską tę lichą puściznę102, 
Kiernow, co ojciec dał na pośmiewisko 
Starszemu swemu! Mindows! nie dość tobie 
Zwycięztw103 i władzy? Cóż te słabe dzieci, 
Cóż oni tobie? Niech choć one żyją! — 
— Te słabe dzieci, to wilczęta młode, 
Rzekł Mindows; teraz bawią się ze psami104, 
Lecz gdy im zęby porosną, to kiedyś 
Poduszą owce i pójdą do lasa105. 
O! nie, wybiję wilki i wilczęta! — 
Skinął, wnet sługi Montwiłła porwali. 
I w silnych rękach, za gardło schwycony, 
Skonał bełkocząc niewyraźnie — Dzieci! — 
— Tych, krzyknął Mindows, wskazując bojary106, 
Uwiązać dzikim koniom do ogonów, 
I puścić w lasy; miecza na nich szkoda; 
Precz z niémi! — Słudzy milczących powiedli, 
A zamek zawrzał, zapłonął ogniami, 
Zahuczał ludem, i nim kury trzecie 
Zapiały, dziesięć dzikich biegło koni 
Ze wrót zamkowych, po obszérnéj błoni, 
Każdy za sobą wlokąc zdrajcy ciało, 
Które się z życiem wrzeszcząc passowało107; 
I wiatr donosił z dala tentent108 koni, 
I jęki winnych. Potém tentent tylko, 
Potém szmér głuchy — i cisza głęboka, 
I krwawe tylko pozostały ślady 
Zbrodni, wycieczki i kary, i zdrady. 

IV

W ciemnicy dzieci Montwiłłowe płaczą, 
Siéroty śmierci niechybnéj czekają; 
Trzech ich. Najstarszy Wikind gniewem pała, 
Średni Towciwiłł ojca swego płacze, 
Najmłodszy Erden drży, śmierci się lęka; 
A wszyscy razem patrzą i czekają, 
Rychło siepacze drzwi lochu otworzą 
I miecz lub stryczek przyniosą od stryja. 
Lecz nié ma kata, i dzień jeden mija 
I drugi mija; o chlebie i wodzie 
Jęczą siéroty pod zamkową wieżą, 
Na mokréj słomie powiązani leżą. 
A starszy jeszcze gniewem, zemstą pała, 
I średni jeszcze ojca swego płacze, 
Najmłodszy męki lęka się i śmierci. 
Siedém dni mija, i co dzień, co rana 
Trzy dzbany wody i trzy bochny chleba 
Przynosi strażnik, kładzie i odchodzi, 
Słowa nie powié, słowem nie osłodzi 
Ciężkich mąk siérot. Na próżno go starszy 
Wyzywa słowy, na próżno doń średni 
Łzami się modli, na próżno najmłodszy 
Jękiem go błaga, on słowa nie rzecze, 
Nie spojrzy nawet, i jak wszedł, wychodzi. 
Siedzą siéroty pod zamkową wieżą, 
Liczbę dni tracą, dzień nocy podobny, 
Bo jak noc ciemny i jak noc milczący; 
I nic nie słychać, tylko brzęk łańcucha 
I jęki więźniów, dochodzące ucha 
Z dala, przewlekłe, bolesne, spod ziemi. 
Już starszy gniewu cierpieniem postradał, 
Już średni łez swych zapomniał po ojcu, 
Już młodszy śmierci lękać się zaprzestał, 
I wszyscy razem piersiami wyschłemi 
Wołali tylko — Powietrza, swobody, 
Lub śmierci prędzéj i męczarnióm109 końca! —  
A śmierć nie przyszła, i wrota zaparte 
Stały jak wprzódy, i jak wprzódy sargas110 
Milczący, co dzień chleb nosił spleśniały 
I stęchłą wodę. I milcząc spoglądał 
Na siérot troje, a jeszcze litości 
Nie uczuł w sobie, i głosu im nawet 
Z świata, z którego wygnani, nie przyniósł. 
Siedémkroć siedém błysnęło poranków, 
Siedémkroć siedém razy Saule111 świetne 
Wpadło do morza i wstało obmyte; 
Dwa razy Menes112 zmieniał twarz zrąbaną, 
A wrota stały jak wprzódy zaparte113. 
Cierpienia rosły w duszy siérot trojga, 
Jak mchy wilgotne na murach więzienia. 
Pęta się wjadły w odrętwiałe nogi, 
Wybladły lica, przygasały oczy, 
I uszy dźwięków świata zapomniały, 
A sargas ani śmierci, ni swobody, 
I nic nie przyniósł — prócz chleba i wody. 

V

Schły w ciężkich więzach Ryngoldowe wnuki, 
A Mindows nad ich głowami panował. 
Braci nie było, nie lękał się zdrady, 
A miecz Ryngolda wstrzymywał sąsiady114, 
I weszło Litwie pomyślności słońce, 
Bo kunigasy, posłuszni Mindowie, 
Kłonili czoła i nieśli daniny. 
Nikt nie śmiał szemrać, ni podnosić głowy. 
Tylko niemieckich Zakon wojowników115 
Zagrażał Żmudzi, Liwóm116 i Kuronóm117: 
Ale sie jeszcze Volquin nie odważył 
Wyciągnąć ręki po Mindowsa włości, 
Bo był sam słaby, bo już miecz Ryngolda 
Zostawił krésę118 na niemieckiéj zbroi. 
Czekali pory, czekali niezgody, 
A braci z Niemiec wołali do siebie, 
Oręże ostrząc na progach swych grodów. 
Lecz cicho było w Litwie Ryngoldowéj, 
Żmudź tylko stała przed Zakonem w trwodze. 
Kuroni w kiemach119 siedzieli spokojni. 
Jaćwieże120 z pługiem chodzili po niwach, 
Krywicze121 ruskiéj zabywali122 braci 
I dłoń braterską Litwinóm123 dawali. 
Pińsk124, Mozyr125, Siewierz126, Czerniechow127 swym grodóm128 
Sypali wały, zaborole129 bili, 
I słali Kniaziu130 bogate daniny. 
Nie było w całéj Litwie kunigasa, 
Co by Mindowsa sprzeciwił się woli, 
Co by nie stanął do zamkowéj straży, 
Ludzi nie przysłał, odmówił daniny, 
Lub skrył się w lasy i uciekł do wrogów, 
Gdy do wrót poseł kołatał xiążęcy131. 
Z krwi braci zdrajców wyrósł kwiat pokoju, 
Co ponad Litwą jasną wznosił głowę 
I liśćmi lud jéj osłaniał ubogi. 
Lammechin królik132 u Kurów panował. 
I Ryngold nawet pożyć133 go nie zdołał; 
Na próżno co rok po haracz wysyłał: 
Posłańce134 jego nigdy nie wracali, 
Lub pohańbieni, w żebraczém odzieniu, 
Do domów swoich wlekli się, nie śmiejąc 
Oczu pokazać na Krywiczan grodzie. 
Raz wyszedł Ryngold z Jaćwieżem i Litwą, 
I Lammechina kraj cały splądrował, 
I krukom ucztę na długo zgotował, 
A do ogonów końskich przywiązani 
Kurów tysiące szli litewskie pługi 
Ciągnąć i sypać horodyszczów135 wały. 
Lecz nie porosły zielono mogiły; 
Już się Lammechin znów Litwie buntował. 
Posłów Ryngolda z wieprzami postawił, 
I bez rąk nazad do pana odprawił, 
Kazawszy rzec im, że Kuronów dani136 
Unieść nie mogli i ręce stradali137. — 
A Ryngold wówczas z Ruskiemi138 wojował. 
Lew139 z Włodzimiérza, Światosław140 z Kijowa 
I Dymitr Drucki szli wojskiem nad Niemen, 
A ponad niemi stada kruków czarne 
Płynęły chmurą na pobojowisko. 
i byli z niemi Kurdasa Moguły141, 
I wielu kniaziów ruskich, i bojarów142, — 
Już byli wielki Krywiczów gród wzięli, 
I ponad Niemnem pustosząc ciągnęli. 
Spotkał ich Ryngold nad rzeką, i trzy dni 
Trwała tam walka zacięta, aż duchy 
Z ciał lecąc, jeszcze w powietrzu walczyły. 
I była uczta jastrzębióm i krukóm143. 
A pole trupy ruskiemi144 usłane 
Zwie się Mohilną, bo mogiły stoją 
Jak kretowiska po łące, széroko. 
Kniaziowie ruscy do Łucka się gnali, 
I w Łucku wojska mężnego płakali. 
A Ryngold na Żmudź szedł Zakon wojować, 
I miecz skrwawiony spłókać145 w Białém Morzu146, 
Lammechin kurski wzbił się dumą wielką, 
Bo olbrzym nie miał czasu w dół spoglądać, 
Zdeptać na ziemi drobnego robaka. 
I potém znowu Ruś Ryngold plądrował, 
Co Alexander147 kniaź mu odwetował148; 
Nabrawszy jeńców, u końskich ogonów 
W daleki połon149 Litwinów prowadził, 
Gdzieś tam nad rzeki płakać ich osadził, 
I panu pasznie uprawiać cudzemu. 
Wielu tam trupy tylko dociągnęli 
Na Ruś, i krukom za pastwę służyli; 
Wielu uciekło, i nazad do braci, 
Wpół żywi, potém zwlekli się nierychło, 
Gdy wojnie koniec i wszystko ucichło. 
Litwini potém pod Torżek gonili, 
Paląc i pędząc od pługów, od roli 
Ludu moc wielką, siwe skotu150 stada. 
Gonił Jarosław kniaź Włodzimierowicz 
Z Nowotorżany, na białym rumaku, 
Jeńców im odbił, i Litwinów wielu 
Padło daleko od swych, w obcéj ziemi. 
Twercy, Dmitrowcy, gdy pod Toropeczem 
Na kark im siedli, jak kleszcze się wpili, 
I krwią litewską napasłszy, za niemi 
Na progi domostw, do Litwy gonili. 
Kurski kunigas tymczasem spokojny 
Siedział, i Litwie urągał się dumny, 
Ro Litwa posłów swoich nie pomściła, 
Krwi swéj przelanéj, sromoty zniesionéj. 
Aż Ryngold wielki skonał. — Mindows prędko 
Wspomniał na Kurów, i znów posły151 idą, 
Ale nie prosić dani, nie targować; 
Ponieśli łyka152, winniki i strzałę, 
I miecz, i ogień. Mówili od pana. 
— Jeśli do trzech dni dani nie oddacie, 
Jeśli włos spadnie z świętéj posłów głowy, 
W dni siedém łyka przyjdą na dorosłych, 
Winniki drobnym, strzały w pierś bojaróm153; 
Miecz na twą szyję, Lammechinie dumny, 
A ogień ziemi Kuronów wszérz i wzdłuż. — 
Lammechin słuchał, lecz posłów nie skrzywdził, 
Tylko dzień jeden nic nie rzekłszy wstrzymał, 
I myślał, radził zwoławszy bojary, 
I znowu radził, aż do trzech dni zwlekał; 
Na czwarty dań im zaległą oddali, 
I dary Kniaziu bogate wysłali, 
Konie i futra, srébra i bursztyny. 
Lammechin uznał Mindowsa nad sobą, 
I przysiągł na swą brodę, z Kuronami 
Stanąć, gdy stosy wojenne zapalą. — 
Tak wielki Mindows, nie podniosłszy miecza, 
Kurów zwojował postrachem wyprawy, 
A sam Lammechin do Krywiczan grodu 
Przyszedł bić czołem Ryngolda synowi. 

VI

Świéciło słońce litewskiemu światu, 
A Montwiłłowi synowie, w ciemnicy 
Siedząc, płakali, ni słońca, ni drogiéj 
Nie widząc ziemi. I młode ich lata 
Płynęły, jako strumień trzęsawiskiem, 
Błoty czarnemi i ciemnemi bory154. 
I nikt nie przyszedł słowem ich pocieszyć, 
I nikt nie przyszedł pokarmić nadzieją. 
A lata biegły na Litwie szczęśliwéj 
Jasne, jako dni Karwilis155 miesiąca, 
Spokojne, ciche, jak noce pogodne. 
Mindows sam jeden na Litwie panował, 
A wróg i lennik Mindowsa szanował. 
Raz na Krywiczan zamku, letnią porą, 
Spoczął Kunigas po łowach szczęśliwych, 
Kiernowskie lasy z łukiem i oszczepem 
Przebiegłszy, wrócił; za nim na stu wozach 
Wieziono żubry, łosie i jelenie, 
Dziki, niedźwiedzie. W zamkowym podwórcu 
Wisiały skóry sączące posoką; 
Na progu sługi łuki naciągali. 
Śmieli się, gwarząc i prawiąc o łowach. 
Wtém sargas156, któren157 wrót zamkowych strzeże, 
Rozdjął158 podwoje, wyglądał na drogę, 
Jak gdyby gościa przeczuwał na szlaku. 
— A, na Budintoj159 — rzekł, do zamku jedzie 
Poseł Krewejty160, z białą laską w ręku, 
Z wieńcem na głowie. — Poznałem z daleka. 
Na święto jakie, czy woła na wojnę? 
Nie darmo do nas z krzywą laską śpieszy. — 
Mówił, a szlakiem z daleka migała, 
Z laską podróżną, postać jakaś biała. 
I widać było pobożnych wieśniaków 
Tłumem za posłem biegących z pól, numów161, 
Jak szaty jego białe całowali, 
Czołem mu bili i zatrzymywali. 
On chwilę stawał, i znowu szedł skoro162 
Pruskim gościńcem do Krywiczan grodu. 
A sargas patrzał; kiedy wrót był blisko, 
Wrota na rozcież przed posłem otworzył, 
I upadł na twarz: przeszedł wejdalota 
Most, zaborole, na podwórce śpieszył. 
Słudzy na jego widok się porwali, 
Czekając słowa, milczeli i stali. 
On z białą laską szedł aż do świetlicy, 
Gdzie starszy smerda u ogniska siedział, 
I przyjął posła czarą miodu pełną, 
Prosząc, by spoczął, aż oznajmi panu. 
Poszedł: znużony usiadł wejdalota 
U gościnnego ogniska i dumał. 
A wkoło cicho niewolnicy stali, 
Słowa czekali, skinienia patrzali. 
Przyszły kobiéty, i znużone nogi 
Wodą obmyły, i szytym163 ręcznikiem 
Otarły — potém pokarmy przyniosły,  
Których połowę oddał wejdalota 
Kobolóm zamku, pół sługom zamkowym. 
Sam wody napił się, placka skosztował. 
Aż wrócił smerda. — Kunigas was czeka, 
Rzekł — Idźcie za mną. — Otworzył podwoje, 
I w głąb na zamek Ryngoldow prowadził. 
W prostéj komnacie pan Litwy spoczywał, 
Na ziemi leżał na niedźwiedziéj skórze; 
Dwa psy ogromne nogi mu lizały; 
Na berle, w kącie, drzémał sokół biały; 
Tuż tarcz wisiała, złotemi gwoździami 
Nabita, świecąc, jak niebo gwiazdami. 
Po ścianach łuki, oszczepy i strzały, 
Szłyki bogate, wielkie miecze białe. 
Nad drzwiami, w murze, Kobol z żubrzą głową, 
Sparty na kiju, nieruchomy stoi. 
W oknie zasłona wzniesiona, a przez nie 
Widać gród cały, i wzgórza dalekie, 
I lasy w głębi jak sinieją stare. 
Wszedł wejdalota — Pokój tobie, panie, 
I szczęście — rzecze u progu; twarz skłonił 
I Kobolowi oddał cześć pokorną. — 
Krewe Krewejta Alleps mnie wysyła; 
Z Romnowe164 idę, od dębu świętego, 
Od straszliwego Perkuna ołtarza. 
Krewe chce widzieć Mindowsa w Romnowe; 
On Bogów wolę ma jemu objawić, 
I głos, co z dębu słyszał Bogów usty165, 
Przyszłość wróżący. Nim siedém dni minie, 
Czeka was Krewe. — Co Kunigas wielki 
Odpowie Krewie? Ja nazad powracam. — 
A Mindows podniósł pochyloną głowę, 
Słuchał i milczał — Potém rzekł kapłanu166. 
— Nim siedém razy słońce w morze wpadnie, 
Mindows przybieży na rozkaz Krewejty. — 
Znów wejdalota skłonił się Kobolóm, 
Znów Xięciu167; zamilkł i wyszedł z świetlicy; 
I już się w izbie gościnnéj nie wstrzymał. 
Dziedzińce przebiegł, mosty, zaborole168; 
Mrucząc modlitwy, nazad śpieszył drogą. 
Słońce zapadło, w ciemnościach na szlaku 
Świéciła w dali suknia jego biała, 
Daléj i daléj coraz się migała, 
Znikła nareście169. Na zamku ruch, wrzawa; 
Nim Menes wejdzie, Kniaź wyjeżdża w drogę; 
Konie ze stajni wywodzą, siodłają, 
Słudzy biegają, psy wyją, rżą konie, 
Oręże brzęczą i szeleszczą strzały. 
Kunigas z kilką170 nie jedzie sługami, 
Niemcy tam siedzą blisko od Romnowe; 
Sto koni bierze z sobą i stu ludzi 
Zbrojnych, odważnych, Jaćwieży, Litwinów. 
Każdy na plecach ma łuk, strzał secinę, 
Każdy u boku biały miecz zza morza, 
Za pasem pałkę i procę skórzaną. 
I koń każdego doświadczony w biegu, 
Dwa dni, dwie nocy bieży bez noclegu. 
Już xiężyc171 wyszedł skrwawiony na niebo, 
Jakby zbroczony wczoraj mieczem słońca, 
I jeszcze z licem nieobmytém rosą. 
Mindows na pruskim już pędził gościńcu 
W pyłu tumanach. Wierni za nim słudzy 
Wokoł jechali milczący, a okiem 
Daleko naprzód przed konie gonili. 
Brzask wschodni niebo ukrasił czérwono, 
Gdy wpośród lasu, na łące zielonéj 
Wypocząć stali. I nim wyszło słońce, 
Jechali znowu, cały dzień bez drogi, 
Na zachód zawsze, lasy i polami, 
Przepłyli172 rzeki, darli się puszczami, 
Brzegami jezior śpiących kłusowali, 
A gdzie na drodze kiemy spotykali, 
Wychodził starszy z chlebem przeciw panu 
I bił mu czołem. Od sioła do sioła 
Wiódł ich przewodnik nieznanemi szlaki, 
Na rzekach brody wytykał mielizną, 
Brzegiem trzęsawisk twardą znaczył drogę. 
Dzień i noc jechał Mindows niecierpliwy, 
Ani dał zasnąć ludziom, spocząć koniom, 
I nim siódmy raz czyste słońce wstało, 
W dwóch rzek zakrętach ujrzeli Romnowe, 
Dokoła wodą, jak gród, opasane. 
Święte się miejsce murami czerniło, 
I starych dębów liśćmi zieleniło, 
Nad których wierzchy dym gęsty się wznosił, 
Płynący strugą niebieską do góry, 
Pod nogi wielkim trzem Bogóm173 litewskim. 
Ujrzał dąb święty Kunigas, zsiadł z konia, 
I z ludźmi ziemię pokornie całował, 
A Bogóm wylał ofiarę dziękczynną 
Za szczęsną podróż. Potém krętą drogą 
Jechali w lewo ponad rzeki brzegiem, 
Aż u bram grodu nad wałem stanęli. 
Tu już lud wielki czekał Kunigasa, 
I stary Krewe wyszedł przeciw niemu 
Z krewów, wróżbitów, wejdalotów tłumem; 
Ewarte z laską, dwakroć zakrzywioną, 
I sigonoci174, sznurem przepasani, 
Z torbą na plecach i kijami w rękach, 
Wielkim go krzykiem witali wesoło, 
Podnosząc ręce, bijąc ziemię czołem, 
Kładnąc się wszyscy na Mindowsa drodze. 
Sam jeden Alleps nie uchylił głowy; 
Szedł prosto starzec poważny ku niemu, 
I wiódł go z sobą przed Bogów ołtarze. 
Z daleka one ogniami jaśniały, 
Trzy obok święty dąb obejmowały, 
Z którego twarze trzech Bogów zczerniałe175, 
Żółtemi oczy z bursztynu patrzały. 
Pod gołém niebem trzy ognie gorzały, 
Mur tylko czarny opasał je wkoło, 
Na nim wisiały żubrów, turów rogi 
Oprawne w srébro, łuki i kołczany, 
Zbroje, w ofierze Bogóm przyniesione, 
Bursztynu bryły, i wieńce korali, 
I z muszli morskich nizane równianki, 
Kuronów dary, nadmorskich mieszkańców. 
Były tam czaszki z nieprzyjaciół głowy, 
Zbroje w niemieckich kuźniach wykowane176, 
Miecze z dalekich krajów od zachodu, 
A wśród nich w murze posągi drewniane. 
Krasnemi barwy177 i kruszcem odziane, 
Stały, jak stoją u zamczyska progu 
Słudzy xiążęcy178, — straż starszemu Bogu. 
Jedne na końskich nogach ludzkie ciała 
Dźwigały z trojgiem głów i rąk sześciorą179, 
Drugie z piersiami siedmią180 wezbranemi 
Jakby siedm181 ziemi miały karmić niemi. 
Siedziały w wieńcach ze kłosów i kwiatów. 
Ówdzie Lietuwa z kocią stała głową, 
Z mieczami w rękach, do wojny gotową. 
Daléj Ragutis gruby w saniach leżał, 
I w ręku czaszę trzymał napełnioną, 
Dwojgiem ust pijąc słodki miód kowieński. 
Walginy posąg czworo głów kończyło: 
Owcza, wołowa, ptasia i wieprzowa, 
Na cztéry strony zwrócone patrzały, 
Czworaki rodzaj zwierząt zasłaniały 
Od moru, chorób i w przednówek głodu. 
Tam Tawals, straszny kobiécemu oku, 
Śmiał się bezwstydnie, jak kozioł lubieżny, 
Na szyi dary młodzieży dźwigając: 
Sznury korali, muszli i bursztynu. 
Ogromnym wężem stał Auszlawis182 Bożek, 
Chorym pomocny, i z roztwartéj paszczy 
Srébrnym językiem zdał się ludzióm grozić; 
Na szyi jego ofiar tyle było, 
Że skórę węża i kształty zakryło, 
I u nóg jeszcze leżał stos bogatych 
Darów, któremi kupowali zdrowie 
I biedni kmiecie, i możni kniaziowie. 
Lecz nie tu wszystkich Bogów razem czczono, 
I oni tylko na Perkuna dworze, 
Resztkami ofiar żywiąc się w pokorze, 
Stali jak słudzy, strażnicy świątyni. 
W konarach dębu trzéj wielcy Bogowie 
Strasznemi głowy nad mury sięgali: 
Perkun wpośrodku, z piorunami w dłoni, 
Ze wzrokiem srogim i zmarszczoną twarzą; 
Pokole czarne z rozczochranym włosem, 
I Atrimp olbrzym, Bóg wody i morza. 
Przed niemi płonął ogień na ołtarzach, 
Żywiony ręką milczących kapłanów. 
Tu im ofiary zabijano krwawe, 
Któremi łaski błagano, lub karę 
Odwrócić chciano od skazanéj głowy. 
Tu upadł Mindows na twarz, rzucił dary. 
Sam Krewe ogień Perkuna podsycił; 
Podniósł się w górę! — płomień dobréj wróżby. 
I wejdalotów dwóch z dębu świętego 
Liści spleciony wieniec na Mindowsa 
Włożyli głowę. A gdy krew bydlęcia 
Wylano, kiedy skończono ofiarę, 
Kunigas z Krewą wyszedł, i gościnę 
Allepsa przyjął na nocleg w Romnowe. 
— Jutro, rzekł starzec, nim słońce się wzniesie. 
Staniesz sam jeden u dębu świętego; 
Tam ci ogłoszę wielkich Bogów wolę. — 
Mindows nic nie rzekł. Już dawno się Saule 
Kąpało w morzach; noc gwiazdami tkana 
Świat pod namiotem czarnym kołysała. 
Ustał gwar, ognie pogasły, i jeden 
Tlał się już tylko u dębu świętego. 
Mindows się rzucił na niedźwiedzią skórę 
I usnął twardo, jakby Brekszta183 sama 
Powiek się jego dłonią swą dotknęła, 
Lecz ledwie oczy jego się skleiły, 
Wstrząsł się — bo straszny sen stanął przed duszą, 
Krwią mu i ogniem potrząsał nad głową 
Przyszłości czarną rozdziérając szatę. 
I widział Mindows184, jak wrogi szarpały 
Ojców dziedzinę, jak Litwę rozdarli. 
W piersi jéj miecze Niemieckie stérczały, 
I ruskie pęta nogi krępowały; 
Lach z ran płynącą krew jéj pił i szalał. 
Próżno Jaćwieże wkoło matki stali, 
Próżno Litwini wroga odpędzali, 
Próżno Krywicze u nóg jéj padali. 
Trzech synów matko nieszczęsną przywiedli 
I w ręce własnych nieprzyjaciół dali. 
Widział na zamku Krywiczan krzyż złoty 
I Bogów twarzą leżących na ziemi — 
Ołtarze zbite, dęby wyrąbane; 
W świętych jeziorach mogulskie się konie 
Poiły, w gajach świętych zrąbywali 
Na drwa, na chaty, Ragan185 dęby stare, 
Jesiony, które potop pamiętały, 
Jodły, co piérwsze wyrosły na ziemi. — 
Straszny sen piersi uciskał Mindowsa; 
Widział się w więzach, a na swojéj głowie 
Koronę z kajdan złoconych ukutą, 
Widział trzech synów, chociaż nie miał dzieci — 
Dwoje ich we krwi, w czarnéj sukni trzeci. 
I widział jeszcze swych braci pomszczonych, 
Jak mu grozili, jak się najgrawali186, 
Ćmy187 wrogów pędząc na Litwę spokojną, 
Dmąc ognie, które po zasiewach biegły, 
Wsie, grody, pola i lasy wyżegły, 
Piersi Mindowsa piekły, ponad głowę 
Wznosząc ramiona czérwone i płowe.  
O, straszny sen był, i miotał się pod nim, 
Jak pod niedźwiedzim pazurem, Kunigas, 
A wyrwać nie mógł. I miotał straszliwie, 
I jęknąć nie mógł, ani ust otworzyć, 
Ni rąk poruszyć, ni ratunku wołać, 
Ni ócz188 rozewrzéć i odegnać mary. 
Tak noc ubiegła, a straszne widziadła, 
Na chwilę z piersi Mindowsa nie spadły. 
Czy Kaukie189 tak się mściły, że pokarmu 
Nocnego dla nich u łoża nie było? 
Czy Gajłę190 Poklus191 wysłał, by go dręczyć? 
Już kury piały, gdy ciężkie powieki 
Rozwarł Kunigas, i z piersi westchnienie 
Wzleciało. Spojrzał — Brzask jaśniał na wchodzie, 
A wszystko jeszcze w śnie ciężkim leżało. 
Podniósł się, czas mu do dębu świętego, 
Wyrocznią Bogów usłyszéć. Przed sobą 
Ujrzał Allepsa; starzec z siwą brodą 
Skinął nań ręką i zniknął we mroku; 
Wstał wnet i za nim, przyśpieszając kroku, 
Szedł przed ołtarze dymiące trzech Bogów. 
Już się ofiara paliła przed niemi, 
I wejdaloci ogień podsycali; 
Alleps wszedł, skinął, zniknęli kapłani; 
Mindows sam jeden ze starcem pozostał, 
Który na ogień rzucał liście suche, 
Bursztyn, żywicę, włosy z bydląt głowy, 
I len, ofiarną posoką skropiony. 
Dokoła cisza poranku leżała, 
Sam ogień tylko potrzaskiwał, syczał. 
Nagle gałęźmi stary dąb poruszył, — 
Zaszeleściały; zda się, że Perkuna 
Posąg się zatrząsł, i wpośród milczenia 
Te słowa z dębu usłyszał Mindowe. 
— W ciemnicy trzech jest — Przekleństwo nad głową! — 
Krew dwóch wylana pomsty Bogów woła. 
Trzech oddaj za dwóch. Niech idą swobodni. —  
I wstrząsł się Mindows, i usta otworzył, 
Chciał mówić, nie mógł. A milczenie znowu 
Spadło nań; tylko ogień na ołtarzu 
Trzaskał i świszczał. Weszli wejdaloci, 
A Alleps podniósł Mindowsa za rękę, 
I za świątynię czarną wyprowadził. 
— Słowa wyroczni, rzekł Mindows, co znaczą? — 
— Nie wiesz, Mindowsie, jacy to trzéj płaczą 
W ciemnicy zamku, pod nogi twojemi, 
Jakich dwóch zguba zemsty Bogów woła? — 
— Wiém, na Perkuna! Dwa wilki zabiłem, 
A troje wilcząt w ciemnicę wsadziłem. 
Puścić ich? Jutro wyduszą mi stada. 
Jutro na Litwę z wrogiem się sprzymierzą. 
Puścić ich! Lepiéj niech gniją pod wieżą! — 
A Alleps rzekł mu — Taka Bogów wola; 
Uczyń, co zechcesz, lecz pomnij, o panie, 
Straszny jest gniew ich, straszniejsze karanie 
Więcéjże straszy cię otroków192 troje, 
Niźli trzech Bogów gniew i ręka mściwa? — 
Mindows milczący tylko skinął sługóm, 
I żegnał starca. — Konia, wołał, konia! — 
Bo sen mu jego przypomniał się straszny. 
Przeczucie groźne piersi uciskało. 
Koń stał. Złotego nie tknąwszy strzemienia, 
Kunigas wsiadł nań i leciał, jak wicher, 
Gdy na ramionach czarną chmurę niesie. 
I on na czole dźwigał chmurę czarną! 
Alleps spoglądał, lecz w mrokach porannych 
Mignęły konie, potém tentent193 tylko 
Dźwięczał nad rzeki brzegami, w pagórkach, 
Odbity ciszéj, — uciekał, uciekał. — 
I znowu cisza głęboka w Romnowe. 

VII

Nad lasu wierzchołki wyniosłe 
Dwie sosny głowami sięgają, 
Na sosnach dwie pary gołębi 
Wzlatują, szczebiocą, gruchają. 
A sosny od ziemi spróchniałe, 
Podcięte siekierą bartnika, 
Zieloną gałęzią wiéwają, 
Choć z dołu pożółkłe zsychają. 
I dymią — Bo ogień dziuplami 
Ku górze się wije milczący, 
Rdzeń zjada i życie wypija. 
I chwila, a wiater, co teraz 
Gałęźmi wesoło kołysze, 
Zawieje i sosny obali, 
A łoskot po puszczy poleci, 
I gdzie się gołębie podzieją? 
Nad lasu wierzchołki wyniosłe 
Dwie sosny głowami sięgają, 
Na sosnach dwie pary gołębi 
Wzlatują, szczebiocą, gruchają. 
Puszcza myśliwych rogami dzwoniła, 
I psy śpiéwały, goniąc za jeleniem. 
Co żyło w lesie, darło się krzakami, 
Łamiąc leszczynę bokami, głowami; 
Leciały łosie i żubry z pastwiska 
Spłoszone, w ciemne ukrywać się knieje, 
A jeleń głowę uwieńczoną zwrócił, 
Słuchał, poskoczył, znów stanął, i w biegu 
Sadził przez drzewa, zawały, ruczaje. 
Tuż za nim łanie tchórzliwe, nogami 
Nie tknąwszy ziemi, leciały jak ptaki. 
I stada kozłów pierzchały zdziwione, 
Nie wiedząc, w którą uciec miały stronę. 
Z tyłu myśliwy z łukiem się zasadził, 
Z przodu ryś, zdrajca, czatował na drzewie, 
Z boku ogary łajały, i coraz 
Bliżéj ich głosy, coraz słychać było 
Wyraźniéj szczeki radośne pogoni. 
Aż meszka194 stary wywlókł się z łożyska, 
Przeciągnął, oczy zaspane otworzył, 
Najeżył szerścią195 i znowu położył; 
Tylko łeb podniósł i z pogardą słucha, 
Kto śmiał najechać bór jego spokojny. 
Wilczysko szare, co wraca z obłowu 
Obżarte, ciężkie, w głąb lasu umyka, 
Patrząc dokoła. Tam lis żółty śpieszy 
Do jamy swojéj na wzgórzu spokojnéj; 
Strurchały zając pod krzakiem przypada, 
A z drzew gałęzi zrywają się stada 
Dzikich gołębi, spłoszonych cietrzewi, 
I wron, i kruków, i gałek196, mieszkańców 
Starego lasu, które czarną chmurą 
Wznoszą się, krzycząc, i wzlatują górą. 
Sokoł197 i jastrząb usłyszeli gwary, 
I oba ciężko ze drzew się porwali, 
Oba żeglują w powietrzu spokojnie, 
Płynąc, jak łodzie po cichém jeziorze. 
Lecz któż to puszczy przerwał ciszę długą? 
Z dwóch stron dwa stada psów się odzywają, 
I przeciw sobie idą i stawają. 
Jakby wzajemnie spotkać się dziwiły.  
Mindows w podróży dzień łowóm198 przeznaczył. 
— Któż śmié w téj kniei zapuszczać ogary? — 
Mówił, i gniewny wysłał sług swych pięciu. 
— Weźcie mi śmiałka, przywiedźcie przede mnie. 
W milczeniu słudzy posłuszni skoczyli, 
Lecz się zaledwie w krzaki zapuścili, 
Dwu jeźdźców nagle stanęło przed niemi, 
A nim czas mieli wyrzec jedno słowo, 
Piérwszy ich ciężkiém przekleństwem powitał. 
— Ktoście? zkąd199? Jakiém prawem w moim lesie? 
Związać, do zamku odesłać związanych! — 
Milczeli, z strachu osłupieli słudzy — 
Wtém Mindows przeciw nieznajomym skoczył, 
Stanął — i słowa nie wyrzekł zdziwiony.  
Piérwszy był łowiec200 z posiwiałym włosem, 
Twarzą zoraną marszczki głębokiemi, 
Silny, barczysty, znać nie z meszką201 tylko 
W puszczach się dawniéj sam na sam potykał. 
Na twarzy miecza znaczne były ślady, 
Jak stare drogi zarosłe darniną; 
Jednego oka brakowało w głowie, 
Usta, przecięte wpół, sine wisiały. 
Straszny był jeszcze, ze brwią namarszczoną, 
Z czołem jak chmury piętrzącym się w wały, 
Postawą dębu starego, piorunem 
Roztrzaskanego, z zdrowemi konary, 
Wzniesioném czołem i barki silnemi, 
Któremi jeszcze wiatróm202 się urąga.  
Drugi myśliwy tak przy nim wyglądał, 
Jak kwiat, co rośnie pod dębu gałęźmi. 
Krew z mlékiem lice, wysmukły jak brzoza, 
Co ponad krzaki wyskoczy schylone, 
I wzniesie czoło liśćmi umajone. 
Długie mu włosy na barki spływały, 
Złotą przepaską tylko przytrzymane. 
Lekki łuk, lżejszy kołczan miał na barkach, 
A konik pod nim, jak śnieg piérwszy, biały, 
Strojny był w złotém wyszytą purpurę. 
Dziecię to słabe, czy młoda dziewica? 
Łatwo odgadnąć spójrzawszy203 na lica. 
Było w nich męzkie204, odważne spójrzenie, 
Uśmiéch kobiécy, rumieniec dziecięcy, 
Duma i zapał, i cóś jeszcze więcéj, 
Czego i Bojan205 żaden nie wyśpiéwa. 
I Mindows spójrzał, a serce mu w piersi 
Zabiło silniéj, niż kiedy u łoża 
Ojca ogniste polano druzgotał. 
Słudzy stanęli, szeptali, patrzyli 
Pańskiego wzroku, rozkazu czekali. 
Stary myśliwy krzyczał na Mindowsa — 
— Ktoś ty? na Bogi! — kto jesteś, zuchwały, 
Co mi tu kradniesz w moim lesie zwierza, 
I o dniu białym wypłaszasz mi knieje? 
Mów! Słyszysz! — albo tą strzałą, na dzika 
Gotową, serce harde ci przebiję. — 
— A ty ktoś taki? — rzekł Mindows spokojnie. 
— Nie pytaj! stary odpowiedział w gniewie. 
Ja pytam ciebie, jam tu pan, mam prawo; 
Jak śmiałeś w las mój puścić się z ogary? — 
— Bom pan i lasu, i twój, i téj kniei! — 
Rzekl Mindows, gniew swój hamując na chwilę. 
— Cóż to? nie znasz mnie? Znać dawno z tych lasów 
Nie wychodziłeś za domowe progi. — 
Imię twe? stary! Chcę wiedziéć! słyszałeś? — 
A stary oczy błyskał iskrzącemi. 
Wargi mu drżały, potém ciekło czoło, 
Marszczył brwi, patrzał. — Tyś Mindows! na Bogi! 
Zawołał, albo nim się tylko zowiesz, 
Abyś bezkarnie z cudzéj wyszedł kniei. — 
— Jam Mindows! groźno Kunigas powiedział; 
Uderz mi czołem, starcze, jedź do domu, 
I daléj moich nie przerywaj łowów. — 
Wahał się stary, lecz córka mu dumnie 
Krzyknie — To kłamca! Mindows w Nowogródku. 
Spójrzyj206! — Także to Kunigas wygląda? 
Z pięcią sług w obcéj sam jeden by stronie 
Polował w kniejach? — Tyś nie Mindows, kłamco! 
Hola, dodała, związać, bo uciecze207. 
To zbieg z kurońskich granic lub bajoras 
Pruski, przed mieczem Niemieckim spłoszony. — 
Wtém Mindows dobył róg oprawny w złoto, 
Zadął — I ziemia zatętniała wkoło, 
Stu sług przebiło gałęzie splątane, 
I milcząc swego otoczyli pana. — 
Starzec nic nie rzekł, okiem Kniazia zmierzył, 
Zsiadł z konia, upadł i czołem uderzył, 
A wziąwszy nogę Mindowsa całował.  
Córka na koniu przelękła została, 
I lice drobną ręką zasłaniała. 
Aż las się zatrząsł od Mindowsa śmiéchu — 
— Gościnnie moi przyjmują poddani. 
Ktoż ta Miedziojna208? Sudymuncie stary! 
Córka to twoja? — 
A bojar się podniósł 
I odrzekł — Córka, panie! — Nie mam syna, 
Jedna mi ona po żonie została. 
Córka, lecz serce męzkie209 w piersi bije; 
Z łukiem na plecach jeździ ze mną w knieje; 
A gdy raz Niemcy grodzisko napadli, 
Na wałach stała, jak dzisiaj na łowach, 
I biła Niemców, jak bije jelenie. — 
Mindows spoglądał, potrząsł czarną głową, 
Jak dzik, gdy paszczę otworzy széroką. 
— Na łowy, krzyknął, i do was, mój stary, 
Pojadę chwilę odpocząć, do grodu — 
Daleko jeszcze? — Tu w lasach, śród błota, 
Zamczysko moje, na wałundę210 drogi. — 
— Na łowy! daléj, — rzekł Mindows, i konia 
Puścił ku lasu211. — Psy zagrały znowu, 
I w ciemnéj puszczy myśliwi zniknęli. 

VIII

Nad lasy, doliny, pagórki, 
Ze grzmotem, błyskaniem, łoskotem, 
Szła burza i wszystko niszczyła, 
I ptaki się kryły na drzewach. 
I zwierza kopały się w jamy, 
I ludzie do numów212 zbiegali, 
I sokoł213, co leciał wysoko, 
Spadł z skrzydły zmokłemi na gniazdo. 
Lecz gniazdo nie było sokole, 
Drozd małe w niém tulił pisklęta; 
I sokoł znów lata wysoko. 
A piskląt już nié ma na gnieździe. — 
Trzy dni ubiegły w Sudymunta grodzie, 
Trzy dni na łowach, na ucztach, w spoczynku. 
Mindows trzy razy złotego strzemienia 
Dotykał nogą, i wracał się znowu. 
I pił, ucztował, nie mogąc odjechać. 
Czy mu miód lepiéj z Sudymunta czary 
Smakował biały, czy łowy szczęściły 
W kniejach tutejszych?? — Już dzień wschodził czwarty, 
Siodłali konie, Mindows żegnał starca. 
— Niech Marti przyjdzie, rzekł, pożegnać pana. — 
— Tak rano! Jeszcze śpi dziecię kochane. — 
— Zbudzić je, — krzyknął Mindows niecierpliwie. 
Posłali. — Wkrótce weszła piękna Marti, 
Jeszcze współsenna i rumieńcem nocy, 
Jak rosą kwiaty, pokryła. Nieśmiała 
Do nóg się pańskich żegnając schylała. 
Mindows płomienném pożerał ją okiem. 
— Pojedziesz ze mną, rzekł, wskazując na nią, 
Pojedziesz ze mną, ja cię xiężną214, moją 
uczynię żoną. Już konie gotowe. 
Pożegnaj ojca, ja biorę cię z sobą. — 
Ona spójrzała215, i w oczach niebieskich, 
Na jedném łza się srébrzysta zrodziła, 
Na drugiem radość zapaliła jasna; 
Ale gdy ojciec zajęczał boleśnie, 
Dwie łzy po białéj stoczyły się twarzy. 
— Panie! rzekł ojciec, mojemu dziecięciu 
Cześć to za wielka. — Ty żartujesz, panie! 
Marti przy ojcu do śmierci zostanie. 
Stary Sudymunt wszystko już postradał, 
Co kochał, co go cieszyło, co życie 
Słodziło starca. — Jedna pozostała, 
Jedna mu córka. Czy ten skarb ostatni 
Wydrze Kunigas?? Wszak w Litwie szérokiéj 
Tyle jest dziewcząt od Marti kraśniejszych! — 
Mindows go groźném zatrzymał milczeniem. 
— Ja chcę! — rzekł dumnie; wybieraj się w drogę. — 
I stąpił naprzód. Sydymunt mu czołem 
Uderzył do nóg — Nieszczęsne spotkanie! 
Zawołał — Biada tym łowóm i dniowi! 
Patrz, Xiążę216! siwy włos na mojéj głowie, 
Siwego włosa szczędzą i Bogowie; 
Czyż ty się nad nim nie zlitujesz? Panie! 
Czyż chcesz za wiernéj gościny nagrodę, 
Skarb mój najdroższy uprowadzić z domu? — 
Szyderskim śmiéchem Mindows odpowiedzał. 
Stary się podniósł, a w oku już nie żal, 
Nie łzy błyskały, lecz zemsty pragnienie; 
Zacisnął usta i ręce, a stojąc, 
Jak gdyby dziecię swém osłaniał ciałem, 
Raz jeszcze usty217 jął błagać sinemi — 
— Kunigas! weźmij wszystko, weźmij ziemię, 
Weź moje stada, i barcie, i ludzi, 
Zostaw mi córkę! — Dam okup, dam złota, 
Ile zaważy Marti, dwoje tyle. — 
Mindows znów śmiał się i zatrzymał chwilę. 
— Gdzież złoto? krzyknął; zkąd218 ono u ciebie? — 
— Pójdę, rzekł stary, zdobędę na wrogu, 
Zburzę mu miasta, wytnę w pień mieszkańców, 
Ile rozkażesz, przywiodę ci brańców, 
Ile rozkażesz, przyniosę ci złota, 
Lecz nie bierz córki, bo mi weźmiesz życie! — 
— Coż mi twe życie, rzekł Kunigas szydząc. 
Stary, spróchniały dębie, coś niezdatny 
Ani na belkę do chaty wieśniaka, 
Ani na twardy oszczep dla wojaka? 
— Na koń, bo miecza dobędę, na Bogi! 
Nie próbuj gniewu; gniew mój — gniew Perkuna! — 
Sudymunt jeszcze do nóg mu się rzucił 
I płakał gorzko. — Mindows pchnął starego, 
Szedł ku drzwiom, wiodąc Marti we łzach całą. 
Lecz stary powstał i drzwi zaparł sobą. 
— Nie pójdziesz! krzyknął, nie pójdziesz! chyba mnie 
We własnym domu zabijesz na progu, 
Zgwałcisz najświętsze gościnności prawo! 
Nie weźmiesz Marti! Ja bym dziecię moje 
Dał w szpony kruka, co rozdarł swych braci, 
Co stos ojcowski krwią starszych obroczył, 
Co w sercu nie ma dla sierot litości! — 
Ja bym ci drogie oddał dziecię moje!!! 
Nigdy! — Idź po mnie, zabij bezbronnego, 
I śmiercią moją kup, jeśli chcesz, żonę! — 
— Precz, Sudymuncie! — Mindows ku drzwióm kroczył, 
Odpychał starca — on stał murem wryty, 
Gniew coraz oczy bardziéj mu płomienił. 
Skinał na sługi. — I wpadli siepacze. 
Marti ojcowski oszczep pochwyciła; 
Sudymunt sługi rozmiatał prawicą, 
A Mindows, paląc się złością, szedł straszny, 
Nic już nie słyszał, o wszystkiém zapomniał. 
Pchnął; a Sudymunt upadł na kamienie 
I krwią się oblał, jęczał i przeklinał. 
Słudzy płaczącą Marti pochwycili. — 
— Na koń! wrzał Mindows, na konie i w drogę! — 
Wypadł w przedsienie, a głos gonił za nim — 
— Przeklętyś, zdrajco, przeklęty na wieki! 
Ty, twoje dzieci, ród twój, ziemia cała! — 
Przeklęty! — Będziesz w ostatniéj godzinie 
Na próżno także bronił twoich dzieci. — 
I już z podwórca zamku uciekali, 
A głos za niemi wciąż wołał — Przeklęty! — 
Pędzili pół dnia, pędzili dzień cały, 
Ptaki nad niemi i wiatry wołały, 
Drzewa szumiały i rzeki — Przeklęty! —  

IX

Marti jechała i gorzko płakała, 
Za łzami drogi nie widać jéj było, 
I słów Mindowsa nie słychać za łzami. 
Pięknéj przyszłości obrazem, nadzieją, 
Ona wpółmartwa w uszach ciągle miała 
Ojcowskie słowo ostatnie — Przeklęty. — 
A przed oczyma siwą jego głowę, 
Skrwawioną strasznie, o kamień posadzki 
Rozbitą, w prochu starzaną, zgniecioną. 
Trzy dni, trzy nocy pędzili do grodu, 
Czwartego ledwie, o zmroku, ujrzeli 
Zamczyska wieże i mury czérwone, 
Wodą, jak wstęgą siną, opasane, 
I gród dymami siniejący z dala. 
Mindows rozpuścił po gościńcu konie; 
W godzinę stali u zamkowéj bramy. 
Nazajutrz zamek zahuczał weselem. 
Zwołano kniaziów, bojarów, kapłanów; 
Kunigas Marti za żonę pojmował. 
Marti z łez jeszcze nieotarte lice 
Ukazać oczóm219 ciekawym musiała. 
Z rozpuszczonemi na barki włosami 
Siedziała w kącie Xięcia220 narzeczona, 
O ojcu jeszcze dumając, o sobie, 
I o przyszłości swojéj, krwią oblanéj. 
Siedém dni uczta weselna tam trwała; 
Mindows chciał zbrodnię zapomnieć; lecz w oku 
Gniew wrzał mu jeszcze, i zgryzoty piekły 
Serce xiążęce, i w uszach mu brzmiały 
Wciąż jedne słowa — Przeklęty! przeklęty! — 
Na próżno w rogi, w lietaury221 dzwonili, 
Na próżno śpiéwy wesołe nócili222; 
Wciąż jednym głosem w ucho Kunigasa 
Wołał duch zemsty — Przeklęty! przeklęty! — 
Złamałeś święte gościnności prawo, 
A Bogi ciebie i ród twój ukarzą. — 
Uciekał z tłumu, szedł do pięknéj Marti, 
Lecz łzy jéj ojca przypomniały znowu, 
I patrząc na nią, jakby na swą zbrodnię 
Patrzał, i srożył, gniewał się i zżymał. 
Siódmy dzień jeszcze na zamku święcili: 
Noc była czarną osłoniona chmurą, 
W świetlicach śpiéwy kobiéce dźwięczały, 
Gorzał światłami gród Krywiczan cały, 
W podwórcach beczki miód strumieniem lały, 
U stołów starsi smerdowie, przybyłych 
Przyjmując, rogi wychylali pełne. 
Mindows uciekał od wszystkich, od żony, 
Sam jeden wyszedł ku wrotóm zamkowym, 
Z spuszczoną głową, z zaiskrzoném okiem, 
Stanął na moście, oparty o wieżę, 
I szarpał suknią na piersiach wzburzonych; 
Za nim z daleka gwar został zamkowy; 
Zaledwie uszu i śpiéwy, i mowy, 
Z wiatrom dobiegły, niewyraźnym gwarem. 
Tu cicho było; sargas jeden tylko 
Z oszczepem w ręku po wałach przechodził. 
Mindows stał, słuchał, i usłyszał — jęki! 
Z głębi, zpod ziemi szły ku niemu głosy 
Płaczliwe, ciężkie — i na głowie włosy 
Wstały mu. Zdał się Sudymunta słyszéć, 
Zdał się rozeznać w nich przekleństwa nowe. 
Na ród swój cały i na swoją głowę. — 
Słuchał, lecz uszy nie zwodziły; znowu 
Głos szedł i jęki od wieży zamkowéj. 
Jeden i drugi, i trzeci, i więcéj. — 
To pojedyńczo boleśnie skomlały, 
To razem wszystkie głośniéj się wznosiły. — 
Mindows od wieży zawołał strażnika — 
— Kto tu, rzekł, jęczéć śmie w dzień mój weselny? 
Czyj to głos z ziemi na wierzch się dobywa? — 
A strażnik pobladł, i usty drżącemi 
Nie śmiał nic wyrzec, stanął martwym głazem. 
Mindows go spytał znowu, i przekleństwo 
Rzucił na sługę. — Przelękły, nieśmiało — 
— Trzéj Montwiłłowi, rzekł, siedzą synowie, 
I jak pisklęta nieustannie płaczą. 
Wnet głębiej jeszcze zrzucę ich, byś, panie 
Nie słyszał więcéj nienawistnych głosu. — 
A Mindows myślał, z zachmurzoném czołem — 
— Do mnie ich przywieść, rzekł, i zdjąć z nich pęta. — 
Odszedł, a sargas smutnie potrząsł głową. 
— Ostatnią sobie wypłakali chwilę — 
Szeptał, i zeszedł w głęboką ciemnicę. 
Na zgniłéj słomie siéroty leżały 
Z spuszczoną głową, z przygasłemi oczy; 
Twarze ich z dala wychudłe bielały, 
A zdarte suknie ledwie osłaniały 
Skostniałe członki z wilgoci i chłodu. 
Starszy na rękach opartą miał głowę, 
Średni do muru przyparł się barkami, 
Najmłodszy leżał jęczący na ziemi. 
Wszedł sługa, wszyscy obrócili oczy — 
— Śmierć nam przynosisz? rzekł Wikind do niego; 
O! niech Ci Bogi nagrodzą, człowiecze! 
Lepsza śmierć jedna, niżli tysiąc co dzień, 
W smrodliwym lochu, w pętach i niewoli; 
Gdzież stryczek, gdzie miecz i siekiera kata? 
Bracia, pójdziemy do ojca, do swoich. — 
Zerwał się Wikind, podnieśli się młodzi; 
Sargas w milczeniu pęta rozwiązywał, 
I mówił do nich — Mindows was na zamek 
Prowadzić kazał; kto wié, co gotuje, 
Swobodę może, może przebaczenie! — 
— O, nie, Wikind mu zawołał z rozpaczą, 
On ojca zabił, stryja, nas zabije. — 
I sciskał braci, rzucał się na szyję. 
— Dziś w ziemi Wschodniéj będziemy z ojcami; 
Skończone męki, życie utrapione. 
Podnieś się, Erden, wstawaj, Towciwille! 
Idziemy na śmierć! jaki dzień szczęśliwy! — 
Sargas chciał szaty zdarte im odmienić. — 
— Jakże staniecie przed nim w dzień wesela 
W łachmanach starych, jak żebrak odarci? — 
— Tak, rzekł mu Wikind, niech po sukni widzi 
Co dusza nasza, co ciało cierpiało, 
Jak się na szmaty zgniło, rozleciało— 
Niech pęt czérwone policzy znamiona, 
Bo łez i jęków nikt nam nie policzy. — 
I wyszli bracia, Montwiłłowe dzieci, 
I szli podwórcem zamkowym, wśród gwaru, 
A kto ich postrzegł z biesiadników tłumu. 
Myślał, że mary z Poklusa223 otchłani 
Na ziemię cudem z rąk mu się wyrwały.  
Tak lica blade, tak oczy zmęczone, 
Tak ciała zbite, zsiniałe, zranione. 
I szli przedsieniem, weszli do świetlicy; 
Mindows przy ogniu siedział zamyślony, 
Wzniósł oczy, spojrzał i powstał w milczeniu. 
Ale litości nie widać w nim było, 
Raczéj szyderski uśmiéch, co po wargach 
Latał, jak jastrząb lata ponad niwą. 
Wszyscy na braci oczy obrócili, 
Nie śmieli żalu pokazać, lecz w duszy 
Każdy żałował młodości zgniecionéj, 
Kwiatu, któremu dzik rozrył korzenie. 
Mindows z daleka patrzał na trzech braci — 
— Wolniście, rzekł im, w świat idźcie, gdzie chcecie. 
Na waszym ojcu zdrady się pomściłem; 
Jak umiém karać, i wyście poznali. 
Dość mi — i nie chcę znęcać się nad wami. — 
Zawołał smerdę. — Każdemu sto koni, 
Stu ludzi zbrojnych, trzy szaty, wór srébra, 
I w świat! — Wasz ojciec postradał dzielnicę, 
Wy nic nie macie. Z łaski méj wam daję 
Czém w świat się puścić. — Dokoła nas kraje, 
Łatwe zdobycze — Ruś wam stoi całą, 
Jak niegdyś ziemia Krywiczan leżała; 
Upadłe jabłko pod jabłonią starą, 
Po które tylko schylić się i zgarnąć. 
Idźcie; — trzy miecze, trzy dzielnice wasze. 
Co miecz zdobędzie, niech głowa utrzyma. 
Zbierzcie lud w Litwie, idźcie na Ruś razem, 
A jeśli Bogi poszczęscą wyprawie. 
Pomnijcie, żeście mnie winni i życie, 
I kraje wasze, i hołd, i daninę. 
Posłuszni stańcie, kiedy na was skinę. 
A kiedy stosy wojenne zapalą, 
Montwiłła dzieci niech piérwsze z oszczepem 
Poskoczą wszystkie do boku Mindowy. — 
Rzekł i na braci rzucił wzrok surowy. 
Ci stali biedzi, milczący, a w głowie, 
Jak sen im dziwny, szły Mindowsa słowa. 
Starszy padł twarzą, upadli dwaj drudzy, 
Milcząc przed panem uderzyli czołem. 
Skinął i wyszli, a wieść zamek cały 
Dziwna przebiegła — Mindows po raz piérwszy 
Przebaczył! Dzieci Montwiłła uwolnił, 
Obdarzył, z ludźmi wysłał na wyprawę! — 
I nikt nie wierzył, wszyscy się cisnęli 
Widzieć ich, dotknąć, i pytali wszyscy 
— Co znaczy łaska? co kryje łagodność?? — 

X

Siedm224 lat ubiegło, jak Montwiłła dzieci, 
Z mieczem, z nadzieją, na Ruś wyjechali. 
Mindows na Litwie swobodnie panował, 
Kuronów więzy225 przywiązał złotemi, 
Ugłaskał dzikich i połączył z swemi. 
Mindows z Zakonem Niemieckim wojował, 
Lecz Zakon jego, ani on Zakonu 
Pożyć226 nie mogli; jak dwaj zapaśnicy, 
Sparli się, stali i sił sprobowali227, 
I nieruchomi trzeciego czekali, 
Co by dopomógł zwycięztwem228 przeważyć. 
A z Rusi wieści dziwne przybiegały, 
I Mindows wierzyć nie chciał uszom swoim, 
Posłańców z wzgardą i śmiéchem odprawiał. 
Trzéj synowcowie229, Montwiłłowe dzieci, 
Poszli, na Rusi trzy xięztwa230 zdobyli, 
W trzech wielkich xięztwach siedzieli swobodni, 
Żaden daniny Mindowsu231 nie płacił, 
Żaden z pokłonem nie przysłał bojara232; 
I Mindows wierzyć nie chciał głuchéj wieści, 
Śmiał się, urągał, odgrażał, a czasem 
Za miecz porywał i na Ruś iść żądał. 
To znów miecz rzucał i oko sokole 
Zwracał na Prusy, na Zakon, co z jaja 
Kluł się, jak orzeł, coraz rosnąc w siły, 
I już do lotu skrzydła podejmował. 
Prawdą to było, czemu on nic wierzył. 
Sprzyjały Bogi siérocéj wyprawie — 
Pustą Ruś stała z mogulskich233 łupieży, 
Lud rozproszony tułał się po lasach, 
Warownych grodów wały zarastały, 
Mury waliły, zaborole gniły, 
I puszczyk z wierzchu wieży się odzywał. 
Gdzie sioła były, popioły zostały, 
Gdzie cerkwie święte — belki osmalone 
Na czarnéj ziemi leżały zbroczone — 
Na łąkach trawy spasły Tatar234 konie, 
Na polach chwast się pożółkły kołysał, 
Gdzieniegdzie tylko ślad życia pozostał 
W świéżych mogiłach, w białych jeszcze krzyżach. 
I weszli na Ruś odważne otroki235, 
Zajęli zamki, lud z lasów zwołali, 
Wały podnieśli, zaborole wbili, 
I mury puste kamieniem podparli. 
Lud wyjrzał z lasów, cisnął się pod grody, 
I zasiał sioła, zamieszkał swe chaty, 
Łąki zieloność okryła majowa. 
Pola pod pługiem czerniały na nowo, 
Cerkwie się święte żółciły na wzgórzach, 
Wróciło życie, odwaga, nadzieje. 
Tak Wikind Witebsk z garstką swego ludu 
Podbił, i w zamku xiążęcym panował, 
Towciwiłł Połock236 zajął pod moc swoją, 
Erden z Smoleńskiem237 Drucko238 opanował. 
A tyle kraju krwi nie kosztowało, 
Ni łez, ni boju, bo pustką leżało. 
Z garstką tam ludzi wygnańcy przybyli, 
Tysiące Rusi239 pod władzę podbili, 
I z ludem swoim łącząc się, na wieki, 
Litwy się Bogów, ojców swych zaparli, 
I w cerkwi świętéj chrzest wszyscy przyjęli, 
Krzyż całowali, na piersi nosili, 
Chorągwie swoje krzyżami znaczyli, 
Litewską pogan skórę precz rzucili. 
Ale w ich duszy było pogan znamię, 
Chęć zemsty trwała, gniew niezapomniany. 
Złączeni z ludem, ostrzyli oręże 
Na matkę swoją, na Mindowsa głowę. 
I przez lat siedém zemstę swą kowali. 
Siedém lat rękę kniazióm podawali, 
Siedm lat z Zakonem szeptali po cichu. 
Siedém lat wojsko tajemnie zbiérali. 
Aż silni związki240 i wojskiem stanęli. 
I rzekli — Pora za ojca, za stryja, 
Za ciężką naszą młodych lat niewolę, 
Pomścić się. Puścić ogień w Litwy lasy, 
I kopytami roznieść zboże z łanów, 
Mieczem do kropli wylać krew litewską, 
Zasiać na miejscu grodów i siół mnogich, 
Pustynie, zgliszcza, mogiły zielone — 
Tryznę241 dla duchów sprawić niepomszczonych! 

XI

W połockim zamku trzéj bracia na radzie, 
Jak Litwę zniszczyć, stryja upokorzyć. 
Każdy z nich swoje zdanie w szalę kładzie; 
Jęli się spiérać, i waśnić, i sporzyć. 
— Stójcie, rzekł Erden, najmłodszy z trzech braci; 
Nam zgody trzeba, więcéj niżli rady, 
Zgody trzem z sobą i zgody z sąsiady. 
Mistrz nam swą pomoc obiecał, poprzysiągł, 
I kniaź Daniłło242 do wojny gotowy. 
Czegóż chcieć więcéj? Iść, bić i pustoszyć! 
Na Nowogródek pociągniemy siłą, 
A nim się Mindows zdziwiony obudzi, 
Wpadniem, zabierzem; w świetlicy, gdzie ojciec, 
Gdzie stryj zginęli, krwi się ich pomściémy243. 
Mistrz Inflant244 swoich wysyła rajtarów, 
Daniłło ruskich otroków245 nam daje, 
Nasze trzy wojska nie pobiegą246 z placu. 
O ojcze! pomścim świętéj twojéj głowy, 
Na zbójcy twoim, na dzieciach i rodzie. 
Do ostatniego zgnieciem niemowlęcia! — 
— Lecz Litwę, myślisz, rzekł Wikind ponuro, 
Łatwo zwojować, jak zgnieść pisklę w ręku! 
O, nie! Ruś jeszcze Mohilnę pamięta; 
Kto wié, co czeka — zwycięstwo czy pęta? 
Śmierć może! Mindows oczyma sowiemi 
W dzień i w noc patrzy i śledzi dokoła, 
Zemstę gotuje, jak my tutaj jemu! 
Nie wierzcie, bracia, zwycięztwu łatwemu. 
Nie razem trzeba, koleją zaczepiać. 
Znużyć go walką ciągłą, nieustanną, 
I ze stron wszystkich obsaczyć247 jak zwierza, 
Miotać nim, targać, aż postrada siły, 
Wówczas dopiéro na Litwę padniemy, 
Jak jastrząb pada na zlękłego ptaka. — 
Mieczem i ogniem kraj cały przejdziemy, 
Grody zdobędziem i ziemie zajmiemy. — 
— Na imię boże! rzekł Towciwiłł średni, 
Nikt nie wié losu i końca wyprawy, 
Aż z niéj powróci, zrachować do domu 
Część łupów swoich, albo swego sromu. 
Wiedział Świętosław, że mu zponad248 Niemna 
Nad Styr aż przyjdzie bez hełmu uciekać? 
I ze Lwem249 razem z sromotnéj porażki 
Wynieść miecz tylko złamany na dwoje, 
Ranę i pamięć przegranéj, na duszy, 
Tak ciężką, jako kamień na mogile? — 
Szła Ruś naówczas w wielkiéj rati250 sile — 
Kurdas im wysłał seciny Mogułów251, 
Ściągnęli ludu chmury jak szarańczy, 
Szli tłuszczą z szumem, ze śpiéwem, i wcześnie 
Łyka na brańców kręcili po drodze. 
A jak wracali!! krwią i łzami zlani! 
Bracia! Bóg chrześcijan252 wié, co będzie z nami! 
I w imię Jego pójdziem pomścić ojca! 
Czas już, zaprawdę, bo wiek w nas przygłuszy 
I żądzę zemsty, i boju pragnienie, 
I pamięć ojca, i naszych krzywd własnych. — 
Ja pierwszy na się Mindowsa wywiodę, 
Wyślę mu z wieścią starego Litwina — 
On dani zechce, ja posły odprawię 
Z urągowiskiem; Mindows przyjdzie z swemi. 
Tu go pożyjem253; na swojém śmiecisku 
Lepiéj się walczy, niż na cudzéj ziemi. 
Ruscy go prędko z Połocka wygonią, 
My siądziem na kark, pognamy do Litwy. — 
Mówił, i wszyscy przystali na zdanie, 
Zaraz starego zwołali Litwina, 
I iść mu prosto na Litwę kazali, 
A o synowcach oznajmić Mindowie, 
Że się na Litwę zbierają i grożą, 
Że urągają Kunigasa władzy. — 
— Mów, rzekł Towciwiłł, tak, żebyś mu z serca 
Gniew dobył wielki, żebyś go zapalił, 
Żeby twéj mowy nie wysłuchał końca 
I wyszedł na nas przed zachodem słońca. 

XII

Przez bory, błota, puszczami, siołami — 
Szedł z Rusi poseł w Mindowsa stolicę. 
Zwał się on Letas254, wiek styrał na służbie 
Niewdzięcznym panóm255. Zsiwiały, schylony, 
Jeszcze im służył, choć mu sił nie stało; 
Chyba słowami, nie ręką być sługą. 
Stary lis, znał on, gdzie jak począć było, 
Gdzie chytrym, prostym, gdzie mężnym się zrobić, 
Gdzie słowy, radą, gdzie posłużyć głową, 
Gdzie ręką zbrojną i twardym oszczepem. 
Dawniéj Mindowsa towarzysz młodości 
I łowów sługa — doradźca256 swawoli. 
Niejedną sarnę objechał on w zimie, 
Nieraz na wdzięczne dziewczę naprowadził; 
Teraz on został Towciwiłła sługą, 
W Rusi wojował i przeżywał długo, 
I wrosł257 do cudzéj jak do swojéj ziemi. 
Stary znów Litwę młodych lat zobaczył, 
Litwę, któréj się widzieć nie spodziewał, 
Bo chrzest na Rusi przyjął ze swym kniaziem 
I siadł już ziemię uprawiać spokojnie. 
Z kijem wędrowca wszedł w kraj swój znajomy, 
Usłyszał język, ujrzał swojskie twarze, 
A w sercu, mchami starości porosłém, 
Iskra się jakaś młoda odżywiła, 
Którą wspomnienia jare rozdmuchały. 
Szedł i nie suchém spoziérał już okiem 
Na kraj, który go otaczał, wesoły 
Tak, jak gdy młody z mieczem go przebiegał, 
Z łukiem na plecach i procą u pasa. 
I dawne Bogi w serce kołatały, 
Dawne przesądy w głowie się plątały, 
Dawnego życia nałogi wracały. 
Powitał Kielo Dejwasa258 kamienie, 
I święte gaje, i święte strumienie, 
A choć w ich świętość dawno stracił wiarę, 
Z nałogu wracał w obyczaje stare. 
Gdy sigonotę259 spotykał na szlaku, 
Bił mu pokłony, kraj szaty całował, 
Liście świętego dębu od kapłanów 
Kupował w drodze i wieszał na szyi. 
Popiół od Znicza ołtarzy miał w torbie, 
I krew ofiarną na płótnie zsuszoną. 
Kobolóm w chatach skłaniał się pokornie, 
A gdy noc padła, idąc na postanie, 
Krzyżem się zbroił od szatańskiéj siły. — 
Bo w głowie jego dwa życia walczyły, 
Dawne i nowe, a w obliczu ziemi, 
W któréj przepędził młode swoje lata, 
Wszyslko mu młode do piersi wróciło. 
Już nowogródzki zamek witał stary, 
Znane mu mury, i wieże, i wały, 
Znane mu drzewa i domy; lud tylko 
Nieznanych twarzy, inny, wzrosł tu młody; 
Starzy ku ziemi od lat się schylili, 
Ci wzrostem, tamci wiekiem się zmienili. 
A zamek stary stał zawsze ten samy, 
Jedna mu szczerba nie przybyła w murze, 
Jedna mu cegła nie wypadła z boków. 
Woda tak płynie, jak dawniéj dokoła, 
Dwie wieże w górę harde wznoszą czoła, 
I zaborole ostry grzbiet swój jeżą. 
Za niemi widać straż wolnemi kroki 
Idącą z hełmy, szłykami na głowie, 
Mieczami w ręku, z dala świécącemi. — 
Stary wszedł na próg zamkowy, drżąc w sobie; 
Tak mu się żywo przypomniał wiek młody, 
I panowanie Ryngolda olbrzyma. 
— Bogi niech strzegą tego domu progów, 
Rzekł w wrotach. — Jestem podróżny z daleka — 
Chciałbym odpocząć — Z Rusi idę, bracie! 
Dawniéj służyłem Kniaziowi waszemu. 
Może mi dacie położyć gdzie głowę, 
I przespać precz noc w podwórcu pod wroty. — 
Sargas nań spójrzał260 i popchnął wzgardliwie. 
— Precz ztąd, włóczęgo, — poszczują cię psami — 
Zamek to pański, nie żebracza chata. — 
— Na Litwież to ja? odrzekł Letas stary — 
Nie wierzę uszóm i oczóm nie wierzę! 
Dawniéj najlichszy żebrak o gościnę 
U pana prosił i nie był popchnięty. 
A za zgwałcenie gościny szła Maras261, 
Czérwoną chustą trzęsąc nad siołami, 
I ród występnych wysłała trupami. 
Teraz. — A teraz, sargas odpowiedział, 
Idź, bo na zamek Kunigas Mindowe 
Przyjmuje tylko sług swoich i braci. — 
— I jam też sługa — Letas odpowiedział; 
Lecz stary sługa, niezdatny — dlatego 
Pod wroty leżę i psami mnie szczują. 
Spytajcie starszych, wszak Letasa znają, 
Może w twarz spójrzą, i choć mi na twarzy 
Lata deptały, poznają zmienioną. — 
Nadeszli słudzy i patrzali z dala; 
Letas niektórych zwołał po imieniu, 
A choć w żebraczém i lichém odzieniu, 
Poznany został. — Na zamek go wwiedli 
I u ogniska rozpytywać siedli. 
Kniaź wracał z łowów i postrzegł żebraka. 
Skinął nań, Letas padł do nóg Mindowsa. 
— Nie poznasz, panie, starego już sługi, 
Z torbą żebraczą i siwemi włosy. 
Jam Letas, panie, i z Rusi powracam!  
Mindows zsiadł z konia i szedł do świetlicy, 
Letasa z sobą przed ogień prowadził, 
Usiadł na skórze i jął się go pytać. 
— Wyszedłem, panie, z Towciwiłłem młodym 
Na Ruś bogatą po łup i zdobycze. 
Bogi szczęściły, podbiliśmy ziemię 
Széroką — Końca i z najwyższéj góry 
Nie zajrzysz wkoło. Lud z lasów powrócił 
Do siół spalonych, na zgliszcza domowe. 
Piękna Ruś, panie! Każdy z twych synowców 
Xięztwo262 wziął, jakie sam wybiérał sobie. 
Cuda tam, jakich nie ujrzysz na Litwie: 
Futra bogate, naczynia złocone, 
Bronie za morzem przez duchy robione, 
Zbroje z żelaza i ze stali kute, 
Stada ogromne i bydła, i koni. 
I czegóż nié ma! Lasy zwierza pełne, 
Rzeki ogromne, jeziora jak morza, 
Dęby jak słupy niebo podpiérają, 
Pola kłosami jak falą spływają. 
Takie to ziemie Montwiłłowe dzieci, 
Twoim orężem, o kniaziu, podbili. 
Ale na Litwę zapomnieli swoją, 
Na ciebie nawet zapomnieli, panie, 
Swoich się Bogów wyrzekli i wiary — 
Wszyscy chrzest w cerkwi Rusinów przyjęli, 
I zaprzysięgli się na twoją zgubę! 
Stary, jam na to nie mógł patrzéć długo, 
Ja pamiętałem, żem był twoim sługą. 
Rzuciłem wszystko, wziąłem kij żebraczy, 
I tu do Litwy zawlokłem się mojéj. — 
Mówił, a Mindows porwał się ze skóry, 
Zacisnął pięści, tocząc wzrok ponury — 
I pytał znowu, srożył się i zżymał, 
A Letas ogień wybuchły poddymał. 
I badał starca o xięztwach podbitych, 
O ziemiach tamtych, o synowców spisku. — 
Letas mu mówił, jako się zjeżdżali, 
Jak Litwę-matkę napaść zamyślali, 
Jak Mistrz Inflancki podał kniaziom rękę. 
— O hańbo! krzyknął Mindows rozjuszony. 
Jam ich na Rusi wyprawił podbicie — 
Samem na siebie podał im oręże. 
O, lepiéj było zdusić ich w ciemnicy, 
Wilczęta, których nie ugłaszcze człowiek — 
Lepiéj ich było oślepić, i z kijem 
Wyprawić żebrać i modlitwy śpiéwać — 
Lepiéj, o lepiéj stokroć jeszcze było 
Z ojcem i stryjem wyprawić ich razem! 
Lecz stójcie — Mindows ma miecz Ryngoldowy, 
Miecz ten niejednéj spróbował już głowy, 
Trzy mu się jeszcze na potém zostały, 
Lecz na trzy jeszcze ostrza mu wystarczy. — 

XIII

Wrzał Mindows gniewem, jak wrą jezior fale, 
Gdy burza wzdyma, o brzeg rzuca niemi, 
Jak wrą i szumią bory wichrem zgięte, 
Gnąc swe konary i ścieląc po ziemi; 
Jak orzeł, gdy mu z gniazda wezmą dzieci, 
Jak dzik, gdy strzała uwięźnie mu w oku. — 
Aż Letas z dala drżał przed gniewem jego. — 
A głosem Kniazia nie Krywiczan zamek, 
Nie gród Krywiczan jeden się rozlegał, 
Głos jego Litwę przelękłą przebiegał; 
Ludzie padali milczący, pobledli, 
I cicho drżący nawzajem pytali — 
Kogo Mindowsa straszny gniew obali? — 
Wpośrodku zamku, na wzgórzu, nad wodą, 
Stał stos z smolnego zrzucony łuczywa; 
Stos to wojenny. — Kiedy się zapali. 
Płoną po całéj Litwie wojny stosy, 
Każdéj się góry wierzchołek zażega, 
Z sioła do sioła ognisko przebiega, 
Stanie się odbić nad morzem Kuronów, 
Nad świętym Bugiem, nad Styru brzegami, 
Nad Wilją263, Niemnem, błotnistą Prypecią. 
I gdy stos wojny w nowogródzkim zamku 
Zapalą, wojną Litwa się rozlega. 
Co dźwignie oszczep, łuk naciągnąć może, 
Wszystko wychodzi na skinienie pana. 
Kniaziowie z zamków z swemi poczty śpieszą, 
Bojary ludzi po siołach zgarniają. 
I płacz po Litwie żon, niewiast i dzieci, 
I jęk po Litwie na płomieniach leci. 
A lud, co został po siołach bezbronny, 
Pędzi się w lasy, za błotami kryje, 
I słucha, rychło wróg wbieży w pustynie 
Z mieczem i ogniem, mszcząc się za swe klęski? 
O, stos to straszny — i długo stał zimny, 
Aż urósł wielki, jak gniew Kunigasa. 
Każdy dzień jedno dorzucał łuczywo, 
Każdy dzień gniewu do serca doléwał, 
I w wieczór jeden — płomień objął wielki 
Suchy stos wojny; — błysnęło na zamku, 
Buchły płomienie; na górach sąsiednich 
Żółte im głowy stosów wtórowały. 
A wkoło, jakeś pójrzał264, po równinie 
Płonęły wszędzie, migały z daleka. 
I słychać było płacz żon, jęki matek, 
Krzyki dorosłych, giętych łuków chrzęsty, 
I proc świstanie, i zmięszane265 głosy 
Pożegnań, pieśni, wojennego śpiéwu. 
Cała się Litwa płomieniem objęła, 
I wrzała gniewem Kunigasa swego. 
Starce, co jeszcze z Ryngoldem walczyli, 
Co piérwsi w Rusi po Mogułach266 siedli, 
Wiżos267 wdziewali, szłykiem głowę kryli, 
Z łukiem na plecach i oszczepem w dłoni, 
Z pałką za pasem, biegli w swoich grodach 
Łączyć się z starych dowodźców268 orszakiem. 
Na progach numów269 żegnał się syn z matką, 
I płakał, ciesząc270, że z łupem powróci; — 
W grodach xiążęta271, bojary, smerdowie, 
Tłumy swych ludzi szykowali zbrojne, 
A wejdalota błogosławił wojnę, 
I przepowiadał zwycięztwa i sławę; 
A burtynikas272 poległych imiona 
W pieśniach potomnym podać obiecywał, 
Nieśmiertelnemi uczynić na ziemi. 
Ówdzie się z młodą Litwin żegnał żoną, 
Dziecię na ręku jéj śpiące całował, 
Wychodził, wracał, usiadał na progu, 
Modlił Kobolóm, Kawie lał ofiary, 
I szedł, i tęském ozierał się okiem, 
Aż mu za lasem znikła chaty strzecha, 
Męztwo273 z zapałem do serca wstąpiło. 
Już gasły stosy, biegli wojownicy; 
Pod nowogródzkim zamkiem usłał niemi; 
Jakby mrówisko274 rozsypane nogą, 
Czerniało z dala — wrzało i szumiało. 
Daleko w polach, piesi, jezdni, tłumnie 
Biegali, stali, leżeli, krzyczeli, 
Pieśni śpiéwali i strzelali z łuków. 
Jeszcze Kunigas nie dał znać do boju, 
Czekali, a tuż drogami wszystkiemi 
Lał się lud zewsząd, jak na wiosnę wody 
Lecą z gór warcząc czarne, zapienione. 
O, któż wypowié, co w Mindowsa sercu 
Działo się, kiedy z okna zamkowego 
Na lud swój pójrzał, nie mógł zliczyć tłumów, 
A ciągle nowe ufce275 przybywały, 
Aż, tak jak zajrzał, doliny usłały, 
I gród ich pełen, i lasy sąsiednie, 
A gwar nad wojskiem, jak szum puszczy staréj, 
W powietrza falach ciągle się kołysze 
I mile głaszcze Kunigasa ucho. 
Pieśni wojenne nad tłumy żeglują, 
Jak śpiéw słowika wiosną ponad krzewy. 
Mindows wciąż słucha, sercem, duszą całą, 
I czeka jeszcze — jeszcze ludu mało. 
Aż gdy ich było jak piasku nad morzem, 
Jak dészczu kropli, jako gwiazd na niebie, 
Rzekł — Dość; — i z zamku na białym się koniu 
Sam ruszył naprzód — A wnet wojsko całe, 
Odgłosem jednym ochotnym zabrzmiało, 
I z rykiem wściekłym za jego śladami 
Biegło, leciało, rzucając oszczepy. 
— Ha, synowcowie276! wołał Mindows w gniewie, 
Nie chcę ja inszéj od was teraz dani, 
Jak głowy waszéj, ziem waszych i grodów, 
Które, jak wodą, ludem mym zaleję. 
Szli, aż gdzie stary dąb był ponad drogą 
Tam wejdaloci ofiarę i wieszczbę 
Czynili wojsku przed wielką wyprawą. 
I braniec Rusin, z nagiemi piersiami, 
Stał, krwią swą mając wróżyć im na drogę. 
Czemuż tak rychło Mindows ztąd ucieka, 
Czemuż do końca ofiary nie czeka? 
Nikt nie wié — ale smutni wejdaloci 
Spuścili głowy, ręce załamali. 
Biada ci, ludu, — zła wieszczba na wojnę! 
— Zła wróżba, — z cicha w tłumach powtarzają; 
I zmilkły śpiéwy i zwolniały kroki, 
I każdy westchnął, oczy zasmucone 
Zawrócił jeszcze na rodzinną stronę — 
Jakby ją żegnał, może raz ostatni. 
Mindows się pędzi na swym koniu białym, 
Za nim kniaziowie, starsi i bojary, 
Z spuszczoną głową, milcząc w tropy jadą — 
I lud się wlecze, lecz teraz leniwo. 
Zła wróżba wszystkim odwagi odjęła, 
Wojna straszniejsza niż wprzódy stanęła. 
Patrzcie! Sam Mindows pośród drogi staje. 
Coż znowu? drugaż jeszcze wróżba licha? 
Żółta tam liszka277 przez zagony sadzi — 
A liszka wrócić do domów im radzi; 
Lecz któż powróci, kiedy serce pała 
Gniewem i zemstą, kiedy siłę czuje, 
I w swój upadek i w zły los nie wierzy?  
Pojechał Mindows, wojsko się ciągnęło, 
Poszli, tylko się bojaźliwsi starzy 
W lasy rozpierzchli, do domów wrócili. 
Młodszym na sercach piekła żądza boju, 
I chciwość łupów, i sławy pragnienie. — 
Poszli w Ruś, poszli!! — a krucy278 stadami 
Lecieli kracząc wojsku nad głowami; 
I coraz większe, czarniejsze ich chmury, 
Na próżno chcą je odegnać strzałami; 
To się rozpierzchną, to w górę podniosą, 
A lecą ciągle i kraczą złowrogo; 
I gdzie się stada spotkają z nowemi, 
Garną je w siebie. — Rzekłbyś, wojsko drugie 
Powietrzem ciągnie, ostrząc dziób i szpony. 
I słychać jako Litwie urągają, 
Jak się paść trupy279 Litwinów zmawiają. 
Tylko Jaćwieże wróżby się nie boją. — 
Jaćwież się śmierci nie lęka, ni wojny; 
On w pieśniach braci żyć pewien na wieki, 
Umrze z pogodném w ustach pożegnaniem, 
Z ręką na sercu! A duch jego leci 
Prosto do Wschodniéj, do ojców ziemicy! 
Jaćwieże naprzód pędzą niezlęknieni, 
I pieśni wojny dzień i noc śpiéwają.280 
  1. gród Krywiczan — Nowogródek. [przypis autorski] ↩
  2. zamięszanie — dziś popr.: zamieszanie. [przypis edytorski] ↩
  3. kunigas (z litew.) — książę. [przypis edytorski] ↩
  4. poczet — orszak. [przypis edytorski] ↩
  5. bajoras (z litew.) — bojar, rycerz, szlachcic. [przypis edytorski] ↩
  6. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  7. brańców palą wielkim Bogóm Litwy — palą jeńców wojennych jako ofiarę dla bogów litewskich. [przypis edytorski] ↩
  8. Bogóm — dziś popr. forma C. lm: Bogom. [przypis edytorski] ↩
  9. cóś — dziś popr. pisownia: coś. [przypis edytorski] ↩
  10. czyli — tu daw.: czy, czy też. [przypis edytorski] ↩
  11. Żemajtys, dziś Żmudź, litew. Žemaitija — płn.-zach. region dzisiejszej Litwy. [przypis edytorski] ↩
  12. Kur — tu: tereny zamieszkane przez bałtycki lud Kurów a. Kuronów (litew. kuršiai), Kurlandia, dziś płd.-zach. region Łotwy. [przypis edytorski] ↩
  13. Ruś — w średniowieczu kraina (na terenach dzisiejszej Białorusi i Ukrainy) zamieszkiwana przez wschodni odłam Słowian, później podzielonych na narody rosyjski, ukraiński i białoruski. Nazwa krainy pochodzi od nordyckiego ludu Rusów, który w IX w. kolonizowali te tereny i tworzyli tam organizacje państwowe, takie jak np. Ruś Kijowska. [przypis edytorski] ↩
  14. Jaćwież — tereny zamieszkane w średniowieczu przez bałtyckie plemię Jaćwingów, położone między Niemnem a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi (dziś terytorium płd.-zach. Litwy i polskiej Suwalszczyzny). [przypis edytorski] ↩
  15. Ryngold — mityczny pierwszy wielki książę Litwinów z początku XIII w. Dziś uważa się raczej, że dopiero jego synowie, Dowsprunk (Dausprungas) i Mendog (Mindows, Mindaugas), zjednoczyli ludy litewskiej Auksztoty w jeden organizm państwowy. [przypis edytorski] ↩
  16. skrzydły sokolemi — dziś popr. forma N. lm: skrzydłami sokolimi (tj. bardzo szybko). [przypis edytorski] ↩
  17. siedém puszczy — dziś popr. forma: siedem puszcz. [przypis edytorski] ↩
  18. szłyk (daw.) — czapka z futra. [przypis edytorski] ↩
  19. puklerz (daw.) — tu: tarcza. [przypis edytorski] ↩
  20. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  21. sąsiadóm — dziś popr. forma C. lm: sąsiadom. [przypis edytorski] ↩
  22. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski] ↩
  23. Maras (z litew.) — Mór [tj. zaraza. Red. WL]. [przypis autorski] ↩
  24. kiem (z litew. kaimas) — wieś. [przypis autorski] ↩
  25. Krewe — główny kapłan pogańskiego obrządku w średniowieczu na Litwie. [przypis edytorski] ↩
  26. którém — dziś popr. forma Msc. lp r.n.: którym. [przypis edytorski] ↩
  27. długiém — dziś popr. forma Msc. lp r.n.: długim. [przypis edytorski] ↩
  28. oczów — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski] ↩
  29. drop — najcięższy latający ptak na świecie, gatunek ginący, w Polsce objęty ścisłą ochroną. [przypis edytorski] ↩
  30. towarzyszów — dziś popr. forma D. lm: towarzyszy. [przypis edytorski] ↩
  31. rychło — szybko, wkrótce; tu: czy, czy prędko. [przypis edytorski] ↩
  32. nareście — dziś popr. pisownia: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
  33. Montwiłł i Trajnys — dziś historia mówi o jednym bracie Mendoga (Mindowsa), Dowsprunku (litew. Dausprungas), odsuniętym od władzy (i być może zabitym) nieco później. Córka Dowsprunka została drugą żoną księcia Daniela Halickiego, a synem Dowsprunka był prawdopodobnie Towtywił (Towciwiłł), książę Połocka. [przypis edytorski] ↩
  34. przyznać synem (daw.) — uznać za syna. [przypis edytorski] ↩
  35. Ryngoldów (daw.) — Ryngoldowy, należący do Ryngolda. [przypis edytorski] ↩
  36. Żaltis (z litew. žaltys) — wąż [pogańscy Litwini uważali węże za zwierzęta święte, przynoszące szczęście; w mit. litew. występował mądry i dobry Król Węży, przyjaciel Słońca. Red. WL]. [przypis autorski] ↩
  37. żałośnemi jęki — dziś popr. forma N. lm: żałosnymi jękami. [przypis edytorski] ↩
  38. potrząść — dziś popr.: potrząsnąć. [przypis edytorski] ↩
  39. jąć (daw.) — wziąć (por.: ująć); tu: zacząć. [przypis edytorski] ↩
  40. mieczu — dziś popr. forma C. lm: mieczowi. [przypis edytorski] ↩
  41. wrogi — dziś popr. forma M. lm: wrogowie. [przypis edytorski] ↩
  42. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  43. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  44. oczy iskrzącemi — dziś popr. forma N. lm: iskrzącymi oczami. [przypis edytorski] ↩
  45. napróżny (daw.) — pusty, bezcelowy, niedający rezultatu. [przypis edytorski] ↩
  46. głównia — dziś popr. pisownia: głownia (tj. płonący kawałek drzewa). [przypis edytorski] ↩
  47. ludóm — dziś popr. forma C. lm: ludom. [przypis edytorski] ↩
  48. wydział — tu: przydział, wydzielona dzielnica; im dość wydziałów — im nie potrzeba więcej, niż wydzielone dzielnice. [przypis edytorski] ↩
  49. Krewe — główny kapłan pogańskiego obrządku w średniowieczu na Litwie. [przypis edytorski] ↩
  50. ze skarbcu — dziś popr. forma D. lp: ze skarbca. [przypis edytorski] ↩
  51. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  52. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  53. Piérwsi wstydem zlane bracia mu dumne karki uchylili — jego bracia jako pierwsi ukłonili mu się, schylili przed nim swoje karki spocone od wstydu. [przypis edytorski] ↩
  54. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski] ↩
  55. wilcy dzicy — dziś popr. forma M. lm: dzikie wilki. [przypis edytorski] ↩
  56. pójrzeć — spojrzeć, popatrzyć. [przypis edytorski] ↩
  57. hołd jak winny od braci przyjmował — przyjmował hołd od braci tak, jakby mu się należał. [przypis edytorski] ↩
  58. Krewe Krewejta — główny kapłan pogańskiego obrządku w średniowieczu na Litwie. [przypis edytorski] ↩
  59. tłumóm — dziś popr. forma C. lm: tłumom. [przypis edytorski] ↩
  60. gasnął — dziś popr. forma: gasł. [przypis edytorski] ↩
  61. patrzając — dziś popr. forma: patrząc. [przypis edytorski] ↩
  62. sokolém — dziś popr. forma N. lp r.n.: sokolim. [przypis edytorski] ↩
  63. skośniały — dziś: skostniały. [przypis edytorski] ↩
  64. smerda — wasal, dworzanin. [przypis edytorski] ↩
  65. Tikimas (z litew.) — wierny. [przypis autorski] ↩
  66. pożyć — tu: pokonać. [przypis edytorski] ↩
  67. alus (litew.) — piwo. [przypis edytorski] ↩
  68. burtynikas — pieśniarz, śpiewak. [przypis edytorski] ↩
  69. Wilija, dziś Wilia, litew. Neris — najdłuższy dopływ Niemna, przepływa przez Wilno i Kowno. [przypis edytorski] ↩
  70. tilusson (z litew.) — kapłan pogrzebowy. [przypis autorski] ↩
  71. Murgowie (mit. litew.) — duchy szczęśliwe [gdzie indziej autor daje objaśnienie: rycerze polegli w boju; Red. WL]. [przypis autorski] ↩
  72. zabyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
  73. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski] ↩
  74. przyjaciół ratunek, krucha podpora; nie ruszaj jéj, cała, ledwie ją dotkniesz, w proch się rozsypała — pomoc przyjaciół wydaje się pewna, dopóki jej nie wypróbujesz, ale nie należy na nią liczyć. [przypis edytorski] ↩
  75. niewolniki — dziś popr. forma B. lm: niewolników. [przypis edytorski] ↩
  76. kupim pomocniki — przekupimy pomocników; pomocniki — dziś popr. forma B. lm: pomocników. [przypis edytorski] ↩
  77. samy — dziś popr.: sam. [przypis edytorski] ↩
  78. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  79. Kunigas didis (z litew.) — wielki książę. [przypis autorski] ↩
  80. bajoras (z litew.) — bojar, rycerz, szlachcic. [przypis edytorski] ↩
  81. psóm — dziś popr. forma C. lm: psom. [przypis edytorski] ↩
  82. xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski] ↩
  83. bież (daw.) — biegnij, tj. goń. [przypis edytorski] ↩
  84. k niemu (daw.) — do niego. [przypis edytorski] ↩
  85. Saule (z litew. Saulė) — Słońce. [przypis autorski] ↩
  86. Menes (z litew. Mėnulis) — księżyc. [przypis autorski] ↩
  87. xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski] ↩
  88. z gwiazdy — dziś popr. forma N. lm: z gwiazdami. [przypis edytorski] ↩
  89. pełeda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski] ↩
  90. derkacz — średniej wielkości ptak z rodziny chruścieli o charakterystycznym głosie; obecnie gatunek objęty ścisłą ochroną. [przypis edytorski] ↩
  91. z wiernemi bojary — dziś popr. forma N. lm: z wiernymi bojarami. [przypis edytorski] ↩
  92. rychło — szybko, wkrótce; tu: czy prędko. [przypis edytorski] ↩
  93. knować (daw.) — knuć, spiskować. [przypis edytorski] ↩
  94. prog — dziś popr. pisownia: próg. [przypis edytorski] ↩
  95. synóm — dziś popr. forma C. lm: synom. [przypis edytorski] ↩
  96. kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: tam gdzie. [przypis edytorski] ↩
  97. Gulbi (mit. litew.) — duch stróż człowieka. [przypis autorski] ↩
  98. xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski] ↩
  99. lepszaż — lepsza, z partykułą wzmacniającą -ż. [przypis edytorski] ↩
  100. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  101. najgrawać — dziś popr.: naigrawać się (z kogoś a. z czegoś), tj. wyśmiewać (kogoś, coś), wyśmiewać się (z kogoś, z czegoś), szydzić. [przypis edytorski] ↩
  102. puścizna — dziś: spuścizna; tj. spadek, dziedzictwo. [przypis edytorski] ↩
  103. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  104. ze psami — dziś popr. forma przyimka: z psami. [przypis edytorski] ↩
  105. do lasa — dziś popr. forma D. lp: do lasu. [przypis edytorski] ↩
  106. bojary — dziś popr. forma B. lm: bojarów. [przypis edytorski] ↩
  107. passować — dziś popr. pisownia: pasować. [przypis edytorski] ↩
  108. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski] ↩
  109. męczarnióm — dziś popr. forma C. lm: męczarniom. [przypis edytorski] ↩
  110. sargas (z litew.) — stróż. [przypis autorski] ↩
  111. Saule (z litew. Saulė) — Słońce. [przypis edytorski] ↩
  112. Menes (z litew. Mėnulis) — księżyc. [przypis edytorski] ↩
  113. zaparty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski] ↩
  114. sąsiady — dziś popr. forma B. lm: sąsiadów. [przypis edytorski] ↩
  115. niemieckich Zakon wojowników — Krzyżacy lub kawalerowie mieczowi (templariusze z Rygi). [przypis edytorski] ↩
  116. Liwowie — grupa etniczna, zamieszkująca w średniowieczu wybrzeża Bałtyku na terenie dzisiejszej Łotwy, a mówiąca językiem z rodziny ugrofińskich (spokrewnionym z węgierskim, fińskim i estońskim). Na początku XXI w. nieliczny naród liwoński stanowi jedną z mniejszości narodowych Łotwy. Liwóm — dziś popr. pisownia: Liwom. [przypis edytorski] ↩
  117. Kuronowie a. Kurowie — bałtycki lud, zamieszkujący Kurlandię (dziś płd.-zach. część Łotwy). Kuronóm — dziś popr. forma C. lm: Kuronom. [przypis edytorski] ↩
  118. krésa — kreska; tu: szrama, rysa. [przypis edytorski] ↩
  119. kiem (z litew. kaimas) — wieś. [przypis edytorski] ↩
  120. Jaćwieże, dziś Jaćwingowie — lud bałtycki, zamieszkujący w średniowieczu tereny między Niemnem a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi (dziś terytorium płd.-zach. Litwy i polskiej Suwalszczyzny). [przypis edytorski] ↩
  121. Krywicze — plemię wschodniosłowiańskie, zamieszkujące w średniowieczu tereny dzisiejszej Białorusi lub zach. Rosji. [przypis edytorski] ↩
  122. zabywać (daw.) — zapominać. [przypis edytorski] ↩
  123. Litwinóm — dziś popr. forma C. lm: Litwinom. [przypis edytorski] ↩
  124. Pińsk — miasto położone u ujścia rzeki Piny do Prypeci, w płd.-zach. części dzisiejszej Białorusi; od 1241 r. było stolicą diecezji prawosławnej. [przypis edytorski] ↩
  125. Mozyr, dziś pol. Mozyrz, brus. Мазыр — miasto położone nad Prypecią, w płd. części dzisiejszej Białorusi. [przypis edytorski] ↩
  126. Siewierz — Nowogród Siewierski, miasto nad Desną, w płd.-zach. części dzisiejszej Ukrainy. [przypis edytorski] ↩
  127. Czerniechow, właśc. Czernihów, ukr. Чернігів — miasto nad Desną, w płn. części dzisiejszej Ukrainy. Jedno z najdawniejszych miast na Rusi, już w końcu X w. było siedzibą biskupa prawosławnego. [przypis edytorski] ↩
  128. grodóm — dziś popr. forma C. lm: grodom. [przypis edytorski] ↩
  129. zaborole — palisada. [przypis edytorski] ↩
  130. kniaziu — dziś popr. forma C. lp: kniaziowi. [przypis edytorski] ↩
  131. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  132. królik — tu: lokalny władca, król małego państewka. [przypis edytorski] ↩
  133. pożyć — tu: pokonać. [przypis edytorski] ↩
  134. posłańce — dziś popr. forma M. lm: posłańcy. [przypis edytorski] ↩
  135. horodyszcze (z rus.) — grodzisko, miejsce warowne; horodyszczów — dziś popr. forma D. lm: horodyszcz. [przypis edytorski] ↩
  136. dań (daw.) — danina. [przypis edytorski] ↩
  137. stradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski] ↩
  138. Ruscy — tu: wschodni Słowianie, poddani książąt ruskich (halickich, kijowskich i in.), przodkowie dzisiejszych Ukraińców, Białorusinów i Rosjan. [przypis edytorski] ↩
  139. Lew z Włodzimiérza, właśc. Lew Halicki a. Lew Daniłowicz (ok. 1228 – ok. 1301) — książę halicko-włodzimierski, syn Daniela Halickiego. [przypis edytorski] ↩
  140. Światosław II Jarosławowicz (1027–1076) — książę czernihowski, od 1073 r. wielki książę Rusi Kijowskiej. [przypis edytorski] ↩
  141. Moguły (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski] ↩
  142. bojar — szlachcic, rycerz. [przypis edytorski] ↩
  143. jastrzębióm i krukóm — dziś popr. pisownia: jastrzębiom i krukom. [przypis edytorski] ↩
  144. trupy ruskiemi — dziś popr. forma N. lm: ruskimi trupami. [przypis edytorski] ↩
  145. spłókać — dziś popr. pisownia: spłukać. [przypis edytorski] ↩
  146. Białe Morze (trad. litew.) — tu: Bałtyk. [przypis edytorski] ↩
  147. Alexander kniaź, właśc. Aleksander Newski (1220–1263) — książę Nowogrodu Wielkiego i wielki książę Włodzimierza, święty kościoła prawosławnego. Wsławił się zwycięskimi walkami ze Szwedami, niemieckimi kawalerami mieczowymi i Litwinami. Przed śmiercią został mnichem. [przypis edytorski] ↩
  148. odwetować (daw.) — odbić (coś komuś), odegrać się (na kimś za coś), zemścić się, odpłacić (komuś za coś). [przypis edytorski] ↩
  149. połon (daw., z rus.) — niewola. [przypis edytorski] ↩
  150. skot (daw.) — bydło. [przypis edytorski] ↩
  151. posły — dziś popr. forma M. lm: posłowie. [przypis edytorski] ↩
  152. łyka — pęta, sznury roślinne do krępowania więźniów. [przypis edytorski] ↩
  153. bojaróm — dziś popr. forma C. lm: bojarom. [przypis edytorski] ↩
  154. błoty czarnemi i ciemnemi bory — dziś popr. forma N. lm: czarnymi błotami i ciemnymi borami. [przypis edytorski] ↩
  155. karwilis (z litew.) — miesiąc kwiecień, po litew. karvelis to jedna ze starych nazw kwietnia. [przypis edytorski] ↩
  156. sargas (litew.) — strażnik. [przypis edytorski] ↩
  157. któren — dziś popr.: który. [przypis edytorski] ↩
  158. rozdjąć — rozewrzeć, otworzyć. [przypis edytorski] ↩
  159. Budintoj (mit. litew.) — bóstwo czuwania, opieki, straży. [przypis edytorski] ↩
  160. Krewejta — główny kapłan pogańskiego obrządku w średniowieczu na Litwie. [przypis edytorski] ↩
  161. numa (z litew.) — chata; numów — dziś popr. forma D. lm r.ż.: num. [przypis edytorski] ↩
  162. skoro (tu daw.) — szybko, pospiesznie, energicznie. [przypis edytorski] ↩
  163. szyty — tu: wyszywany, haftowany. [przypis edytorski] ↩
  164. Romnowe, częściej Romowe, litew. Romovė — miejsce kultu pogańskich Bałtów, gdzie pośrodku stał wielki dąb z wyobrażeniami trzech najważniejszych bogów; siedziba Krewe. Takich miejsc było na terenie Prus i Litwy kilka. [przypis edytorski] ↩
  165. usty — dziś popr. forma N.: ustami. [przypis edytorski] ↩
  166. kapłanu — dziś popr. forma C. lp: kapłanowi. [przypis edytorski] ↩
  167. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  168. zaborole — palisada. [przypis edytorski] ↩
  169. nareście — dziś popr. pisownia: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
  170. z kilką sługami — dziś: z kilkoma sługami. [przypis edytorski] ↩
  171. xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski] ↩
  172. przepłyli — dziś popr. forma: przepłynęli. [przypis edytorski] ↩
  173. Bogóm — dziś popr. forma C. lm: Bogom. [przypis edytorski] ↩
  174. sigonota — zielarz. [przypis edytorski] ↩
  175. zczerniały — dziś popr. pisownia: sczerniały. [przypis edytorski] ↩
  176. wykowany (daw.) — wykuty. [przypis edytorski] ↩
  177. krasnemi barwy — dziś popr. forma N. lm: krasnymi barwami; krasny (daw.) — czerwony; jaskrawy; piękny. [przypis edytorski] ↩
  178. xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
  179. sześciorą — sześciorgiem; sześcioma. [przypis edytorski] ↩
  180. z piersiami siedmią — z siedmioma piersiami. [przypis edytorski] ↩
  181. siedm — dziś: siedem. [przypis edytorski] ↩
  182. Auszlawis (mit. litew. Aušlavis) — bóg lekarzy i leczenia. [przypis edytorski] ↩
  183. Brekszta (mit. litew.) — bóstwo snu. [przypis autorski] ↩
  184. widział Mindows — Sen ten jest przepowiednią dalszych wypadków z panowania Mindowsa. [przypis autorski] ↩
  185. Ragana (mit. litew.) — tu: bóstwo drzewa. [przypis edytorski] ↩
  186. najgrawać — dziś popr.: naigrawać się (z kogoś a. z czegoś), tj. wyśmiewać (kogoś, coś), wyśmiewać się (z kogoś, z czegoś), szydzić. [przypis edytorski] ↩
  187. ćma (tu daw.) — wielka ilość, tłum. [przypis edytorski] ↩
  188. ócz — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski] ↩
  189. Kaukie (mit. litew.) — straszydła nocne. [przypis autorski] ↩
  190. Gajła — jędza. [przypis autorski] ↩
  191. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty. [przypis edytorski] ↩
  192. otrok (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski] ↩
  193. tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski] ↩
  194. meszka — tu: niedźwiedź. [przypis edytorski] ↩
  195. szerść — dziś popr.: sierść. [przypis edytorski] ↩
  196. gałka — tu: kawka. [przypis edytorski] ↩
  197. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski] ↩
  198. łowóm — dziś popr. forma C. lm: łowom. [przypis edytorski] ↩
  199. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski] ↩
  200. łowiec — dziś: łowca, myśliwy. [przypis edytorski] ↩
  201. meszka — tu: niedźwiedź. [przypis edytorski] ↩
  202. wiatróm — dziś popr. forma C. lm: wiatrom. [przypis edytorski] ↩
  203. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  204. męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski] ↩
  205. Bojan a. Bajan — pieśniarz i wieszcz wzmiankowany w średniowiecznej ruskiej kronice Słowo o wyprawie Igora; tu: wielki poeta, wieszcz. [przypis edytorski] ↩
  206. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  207. uciecze — dziś popr. forma: ucieknie. [przypis edytorski] ↩
  208. Miedziojna (litew. Medeina) — bogini lasów. [przypis edytorski] ↩
  209. męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski] ↩
  210. wałunda (z litew.) — godzina. [przypis autorski] ↩
  211. ku lasu — dziś popr. forma C. lp: ku lasowi. [przypis edytorski] ↩
  212. numa (z litew.) — chata; numów — dziś popr. forma D. lm r.ż.: num. [przypis edytorski] ↩
  213. sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski] ↩
  214. xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski] ↩
  215. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  216. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  217. usty — dziś popr. forma N.: ustami. [przypis edytorski] ↩
  218. zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski] ↩
  219. oczóm — dziś popr. forma C. lm: oczom. [przypis edytorski] ↩
  220. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  221. lietaury (z gr. polytauréa) — bębny, kotły. [przypis edytorski] ↩
  222. nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
  223. Poklus (w mit. litew. Pikuolis) — bóg podziemi, bóg zemsty; mary z Poklusa otchłani — duchy zmarłych, dręczone w podziemnym świecie, którym władał Poklus. [przypis edytorski] ↩
  224. siedm — dziś: siedem. [przypis edytorski] ↩
  225. więzy złotemi — dziś popr. forma N. lm: więzami złotymi (tj. pieniędzmi, zależnością finansową). [przypis edytorski] ↩
  226. pożyć — tu: pokonać. [przypis edytorski] ↩
  227. sprobować — dziś popr. pisownia: spróbować. [przypis edytorski] ↩
  228. zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
  229. synowiec (daw.) — bratanek. [przypis edytorski] ↩
  230. xięztwo — dziś popr. pisownia: księstwo. [przypis edytorski] ↩
  231. Mindowsu — dziś popr. forma C. od imienia Mindows: Mindowsowi. [przypis edytorski] ↩
  232. bojar — szlachcic, rycerz; tu: dworzanin, poseł. [przypis edytorski] ↩
  233. mogulski — dziś: mongolski; tu najprawdopodobniej: tatarski. [przypis edytorski] ↩
  234. Tatar — dziś popr. forma D. lm: Tatarów. [przypis edytorski] ↩
  235. otrok (daw.) — chłopiec; tu: młodzieniec, wojownik. [przypis edytorski] ↩
  236. Połock — miasto u ujścia rzeki Połoty do Dźwiny, dziś w płn. części Białorusi. Warownia wspomniana w dokumentach od IX w., w średniowieczu stanowiła stolicę oddzielnego księstwa i silny ośrodek prawosławny. [przypis edytorski] ↩
  237. Smoleńsk — miasto nad Dnieprem, w zach. części dzisiejszej Rosji. [przypis edytorski] ↩
  238. Drucko, właśc. Druck — dziś wieś Drucak (Друцак) na Białorusi (pomiędzy Mohylewem a Orszą), w średniowieczu warowny gród, siedziba książąt Druckich. [przypis edytorski] ↩
  239. Ruś — tu: Rusini, mieszkańcy Rusi. [przypis edytorski] ↩
  240. związki — dziś popr. forma N. lm: związkami. [przypis edytorski] ↩
  241. tryzna — stypa, obrzędowa uczta na cześć zmarłego. [przypis edytorski] ↩
  242. Daniłło, pol. Daniel I Romanowicz Halicki (ukr. Данило Романович) (1201–1264) — władca Rusi Halicko-Wołyńskiej. [przypis edytorski] ↩
  243. pomściémy — dziś popr. forma: pomścimy. [przypis edytorski] ↩
  244. Inflanty — kraina historyczna na terytorium dzisiejszej Łotwy i Estonii, pozostająca w późnym średniowieczu pod władzą niemieckiego zakonu kawalerów mieczowych, założonego w oparciu o regułę templariuszy. [przypis edytorski] ↩
  245. otrok (daw.) — chłopiec; tu: młodzieniec, wojownik. [przypis edytorski] ↩
  246. pobiegą — dziś popr. forma: pobiegną; tu: uciekną. [przypis edytorski] ↩
  247. obsaczyć — dziś: osaczyć. [przypis edytorski] ↩
  248. zponad — dziś popr. pisownia: sponad. [przypis edytorski] ↩
  249. Lew Halicki a. Lew Daniłowicz (ok. 1228 – ok. 1301) — książę halicko-włodzimierski, syn Daniela Halickiego. [przypis edytorski] ↩
  250. rati — włóczni, pik. [przypis edytorski] ↩
  251. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski] ↩
  252. chrześcijan — tu w źródle pisownia: Chrześcjan, będąca próbą zapisu wymowy dwusylabowej: chrześć-jan, niezbędnej w tym miejscu ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski] ↩
  253. pożyć — tu: pokonać. [przypis edytorski] ↩
  254. Letas — podły. [przypis autorski] ↩
  255. panóm — dziś popr. forma C. lm: panom. [przypis edytorski] ↩
  256. doradźca — dziś popr. forma: doradca. [przypis edytorski] ↩
  257. wrosł — dziś popr. pisownia: wrósł. [przypis edytorski] ↩
  258. Kielo Dejwas a. Kielo Dewas (mit. litew.) — bóg podróżnych. [przypis edytorski] ↩
  259. sigonota — zielarz. [przypis edytorski] ↩
  260. spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
  261. Maras (z litew.) — mór, zaraza. [przypis edytorski] ↩
  262. xięztwo — dziś popr. pisownia: księstwo. [przypis edytorski] ↩
  263. Wilja, dziś popr. Wilia, litew. Neris — najdłuższy dopływ Niemna, przepływa przez Wilno i Kowno. [przypis edytorski] ↩
  264. pójrzeć — spojrzeć, popatrzyć. [przypis edytorski] ↩
  265. zmięszany — dziś popr. pisownia: zmieszany. [przypis edytorski] ↩
  266. Mogułowie (daw.) — dziś: Mongołowie; tu chodzi najprawdopodobniej o Tatarów. [przypis edytorski] ↩
  267. wiżos (z litew.) — łapcie, buty plecione z łyka lub skóry. [przypis edytorski] ↩
  268. dowodźca — dziś popr. forma: dowódca. [przypis edytorski] ↩
  269. numa (z litew.) — chata; numów — dziś popr. forma D. lm r.ż.: num. [przypis edytorski] ↩
  270. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski] ↩
  271. xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
  272. burtynikas — pieśniarz, śpiewak. [przypis edytorski] ↩
  273. męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski] ↩
  274. mrówisko — dziś popr. pisownia: mrowisko. [przypis edytorski] ↩
  275. ufiec — dziś popr.: hufiec. [przypis edytorski] ↩
  276. synowiec (daw.) — bratanek. [przypis edytorski] ↩
  277. liszka (tu daw.) — lis. [przypis edytorski] ↩
  278. krucy — dziś popr. forma M. lm: kruki. [przypis edytorski] ↩
  279. trupy — dziś popr. forma N. lm: trupami. [przypis edytorski] ↩
  280. pieśni wojny dzień i noc śpiéwają — o charakterze Jaćwieżów pisze Długosz: zobacz w nim wyprawy na nich. [przypis autorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Józef Ignacy Kraszewski

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Anafielas · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kraszewski-anafielas/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis