Źródło i licencja tłumaczenia
ODSŁONA I
SPRAWA I
Teatr przedstawia z jednej strony chałupy wiejskie, wspośrzód nich widać karczmę z wystawą, po drugiej stronie pod laskiem młyn i rzeka, na której stoi mostek, w głębi widać wieś Mogiłę, kościół i grobowiec Wandy. Jonek siedzi na wierzbie i spogląda ku Wiśle. Stach biega niespokojny.
DWUŚPIEW
STACH
JONEK
STACH
Patsaj dobze pseciw słonku.
Bo słysałem, ze dziś wcale
Mają psypłynąć Górale.
O niescęście tes to moje,
Jakze ja się tego boję!
JONEK
Wsakci nie umzem od strachu,
Toć Górale nie są carci,
A jeźli będą uparci,
Tak ich tu gracko1 wyćwicem,
Ze się musą wrócić z nicem.
STACH
JONEK
Ale cicho! Coś spod góry
Płynie: kieby3 dwaj gąsiory.
STACH
JONEK
Teras widzę dokonale,
Zeć to oni są, Górale.
Skacze z drzewa.
STACH
JONEK
Myślą.
STACH
I nim Górale psypłyną,
Padniem mu do nóg z dziewcyną.
I opowiem moje chęci.
JONEK
Razem.
Wzrusy się na me (twe) zapały,
Wsak on kiedyś w młodym wieku
Musiał tes doznać, nieboze,
Jak to, wej4, doskwiera cłeku,
Kiej5 do swej lubej nie moze.
Odchodzą obydwa.
Stach zatrzymuje się przed samym młynem.
STACH
Psechodzą i drzę cały.
JONEK
Nieśmiałym cłeka cynią, ośmielze się psecie.
STACH
Ale jego zonecka, oj, ta, zadną miarą
Nie pozwoli, wej, na to, wsak wies, miły bracie,
Ze go tak osiodłała jak kobyłę starą:
W ustawicnej nieborak zyje tarapacie.
JONEK
Posed, wej, i on za modą.
Chciał pewnie, azeby go sąsiedzi chwalili,
Zeby go, jak po miastach, karmili, poili,
Byle tylko wstęp mieli do ładnej zonecki:
Myślał, ze złoto złapie, dziś ma torbę siecki.
Jak tylko pani Dorota
Wlazła w dom — zaraz, niecnota,
Starca zawojowała i córkę mu gryzie;
A sama, jak zobacy zwawego chłopaka,
To tak do niego lizie,
Kieby smoła jaka.
STACH
Pani młynarka tak się we mnie pokochała,
Ze, kaj mie tylko spotka, w oboze cy w gumnie6,
Zaras chce całusa u mnie.
Ongi, jak mie pod stogiem siana psycapiła,
Tak mię ściskała, niecnota,
Ledwie mnie nie udusiła.
JONEK
Psycyna, ze ci Basi nie chce dać za zonę:
Wiesze co, to psed Bartkiem oskarzemy onę,
A tak się wsyćo skońcy.
STACH
Nie psycyniajmy prózno staremu frasunku7,
Mógłby się na śmierć zagryść, gdyby lepi
Męzowie na swych zonek figle byli ślepi,
Więcej by spokojności między ludźmi było.
JONEK
Ale wies co, te wsytkie matki korowody
Są furdą, jezeli mas słowo panny młody.
STACH
Ze nie chce tego drągala, Górala,
Którego jej macocha za męza obrała:
Tylko, ze ociec stary zapewne mu słowa
Zechce dotsymać, bo to jus dawna umowa
Między niemi stanęna, ach, otós jus płyną
Górale i Bryndusa zaręcą z dziewcyną.
Ja się zabije, Jonku, jeźli ją postradam.
JONEK
Kto wie, moze go jako w zdaniu pseonace,
Gdy mu nase racyje dobze wyonacę.
Psecies to co swój, to swój; na cós tu obcego,
Kiej haw8 mamy i w domu rodaka swojego.
Alboś to ty wej hołys9 lub jaki mitręga10,
Psecieć to i twój ociec seść kobył zapsęga
W furmankę i niedawno woził kastelana
Do Warsawy11, ba, nawet i samego pana
Wojewodę do Grodna12, a jak się obrócił,
W tsy niedziele go zawiózł i nazad się wrócił.
I ty tes ctery konie pędzis jednym licem13,
Po wąwozach się kręcis, tsaskas łepsko bicem,
Mas tes dwa morgi14 gruntu, dwa zupany15 syte
I tańcujes najlepiej między parobkami,
Mas i kozuch skalmieski, buty z podkówkami,
Dwie laski w srebro kute, ksemieniem obite,
A jezeli do tego dziewcyna ci spsyja,
To się nicego nie bój.
STACH
Bo jak, wej, ci Górale psypłyną do młyna,
Jak się upse Dorota, to za poganina
Bartłomiej wyda córkę i stracę dziewcynę.
JONEK
Basie tsa ze młyna zwabić, byśwa uradzili.
STACH
Basia w dymniku pokazuje się.
JONEK
Spostrzega Basię.
SPRAWA II
Stach — Jonek — Basia.
STACH
Biegnąc do Basi.
BASIA
Ale patsajcie jeno, jest ona w stodole?
Jezeli jej nie widać, zejdę choć po kole.
JONEK
STACH
Nie zrobiła.
BASIA
Schodzi po kole, Stach jej rękę podaje, a Jonek, patrząc, śmieje się.
JONEK
Zeby się nie umiała wykradać do gacha.
Ale jak zręcnie skace, jak koza, ha! Ha! Ha!
Mówią, ze nie tsa wiezyć po miastach niewieście.
Diabła prawda, i nase to zrobią, co w mieście.
STACH
BASIA
STACH
Niezadługo tu staną.
BASIA
STACH
Za Bryndosa, Górala?
BASIA
Wsak wies, kiej u nas był tu po kolędzie,
Powiedziałam mu wyraźnie,
Ize ja się z nim nie draźnie,
Ale mu sceze mówię, że jak diabła jego
Nie cierpie i ze pójdę za Stasia mojego.
A ze on nie chce wiezyć, ze tak jest uparty,
Niech go biorą carty.
Jak psyjdzie, tak pójdzie s kwitkiem.
STACH
Ociec cię musić będzie albo tes macocha?
BASIA
A matuli zaś powiem: matulu, słuchajta,
Kiej wam tak Góral miły, to se go kochajta,
Ja zaś za Górala nie chce pójść i kwita.
A jak mnie gwałtem weźmie, pozna, zem kobieta,
Tak go gryść, tak cartowsko zyciem z nim gotowa,
Ze mu za jeden tydzień jak kadź spuchnie głowa;
Otós to jej tak powiem i na tym się skońcy.
Nie bój się, mój Stasieńku, nic nas nie rozłący,
Jeźli się nie nawiną inne pseciwności.
STACH
Jako wągiel, skropiony wodą, bardziej pazy,
Jako wiatr, rozdymając ogień, lepiej zazy,
Tak me serce więksego doznaje płomienia,
Kiedy na się fortuna pseciwną zamienia.
BASIA
Ze tego natrętnego Górala odsadzę;
A jak będzie uparty, zaśpiewam mu wreście
Tę piosneckę, co to ją jakaś panna w mieście
Swemu kawalerowi psed ślubem śpiewała,
Kiej ją matka za niego gwałtem wyganiała.
ŚPIEWKA
Nie zeń się, prosę, ze mną,
Bo ja powiadam sceze,
Ze ci nie będę wzajemną.
Natura kochać kaze
I mnozyć swoje plemię,
Ja mam ku tobie odrazę,
Prosę, zaniechajze męe.
Gdzie jest w małzeństwie zgoda,
Tam słodko lata schodzą,
Tam w domu jest swoboda,
Tam się i ludzie rodzą.
Lec gdzie w małzeńskie łózko
Niezgodę djabeł wdmuchnie,
Tam zonie schnie serdusko,
Męzowi głowa puchnie.
Nie zda się baran kozie,
I kacka nie chce kruka,
Wabią się ptaki w łozie17,
Kazde swojego suka.
Gdzie się w niewoli zyje,
Nie mas tam wzajemności,
Pies na powrozie wyje,
Kazdy pragnie wolności.
Otóz to, tak mu powiem.
JONEK
Który dotychczas w pole patrzał.
Dorota, wej, tam idzie.
STACH
Niesie; uciekaj, Basiu, by cię nie zocyła.
BASIA
Ale w górę nie mozna, a dzwi ode młyna
Zamknęła, wej, macocha, by snać starowina
Ociec nie wysedł patsyć, kędy ona chodzi,
Bo jak wejcie, uwazam, ze ona coś godzi18
Na jakiegoś jamanta, s którym się, wej, wdaje,
A musi jus mieć kogoś, bo raniutko wstaje,
I biega za stodoły.
JONEK
Do Stacha cicho.
STACH
Do Jonka.
Do Basi.
Najlepiej idź do karcmy pomiędzy dziewcyny.
Tańcują tam, bo Pawła dzisiaj zaślubiny,
Mają tu psyjść i ojca prosić na wesele,
Ty se tes potańcujes z niemi — potem śmiele
Psyjdzies, pomiędzy gośćmi nie będzie cię łajać.
BASIA
Odchodzi.
STACH
Gdyby dziewucha zwęchła te matki zaloty,
Miałzebym potem w domu cartowskie kłopoty;
Idź za nią, wsak ty druzba, ty mas tańce wodzić.
JONEK
Nie zawadzi dla zysku osukać nawjasem,
Wsak i panowie zonki tes zdradzają casem;
A próc tego s psybytku wsak głowa nie boli,
Potrafis ty i matce, i córce do woli.
STACH
JONEK
Ja tu s całą ceredą w tańcu się psywalę,
Weźmiewa sobie sksypki i kozę maćkową.
SPRAWA III
Stach sam, potem Dorota.
STACH
Jezeli się da wzrusyć, to o starca fraski,
Jak go, wej, rozkomosą20 weselne igraski,
Wtencas mu padnę do nóg i wsystko opowiem,
Moze się da nakłonić.
DOROTA
Biegnie i wiesza mu się na szyi.
Tyś moją dusą, tyś jest mojem zdrowiem!
Jus cię od świtu sukam, pewnie cię zwabiły
Dziewuchy, wej, do karcmy — a ja bes cie konam!
STACH
Te prózne swary;
Wacpani mąz stary,
Jakby się, wejcie, o tym dowiedział, toby to
Dopiero biedy było.
DOROTA
Młodą zenił, kiej stary, mógł mnie, wej, nie zwodzić,
Kiej w nicem młodej zonie nie umie dogodzić.
Zawse to chore, ksywe,
A jesce tak podejzliwe,
Chciałby mnie zbyć głaskaniem, a to nic nie nada:
On mnie osukał, ja tes osukuje dziada.
ŚPIEWKA
By się małzeństwo kochało,
Chocias w młodości są kwiecie,
Chocias się dobrze dobrało.
Tym gozej, gdy zona zwawa,
A mąz ledwie ze się chwieje,
Prózno się praca zadawa,
Jak lód psy słońcu topnieje.
Stasiu, tyś zranił mą dusę,
Ja ci prawdę wyznać musę,
Ze kiej mam starca przy sobie,
Wtencas ja myślę o tobie.
O bodaj bym cię nie była znała!
Nie byłabym cię kochała,
Ty mię tak dręcys, niebogę,
Ze bes ciebie wytrwać nie mogę.
Więc się nade mną uzałuj,
Uzyc mi w mojej potsebie
Casem mnie tylko pocałuj,
Wsyćko ucynię dla ciebie.
STACH
Pochlebiam sobie, wejcie, ze mi Baśkę dacie,
Basia mnie bardzo kocha i ja ją wzajemnie.
DOROTA
Takie zecy wbrew bajać, toć bym miała
Patsyć, jakby się Baśka do cię umizgała?
STACH
Więcej mnie nie ujzycie, bo w daleką stronę
Pseniesę się, to i tak wam nic nie pomoze.
DOROTA
Na stronie.
Głośno.
Zebym ci Baśkę dała, ale mi obiecać
Musis, ze mi pozwolis sobie się zalecać,
Wsak ja młoda i zwawa.
STACH
Niech nas Pan Bóg od takiej pokusy zachowa,
Nie słysycies to, jak nas ksiądz o to strofuje?
DOROTA
Pamiętam ja, jak do mnie kopercaki21 palił,
Kiedym, wej, chusty prała, mało mnie nie zwalił
W Wisłę22, a zem go chciała kijonką23 psemiezyć,
Nie ze wsyćkiem to pono trzeba księdzu wiezyć.
STACH
DOROTA
Pamiętam ci ja w mieście ową panią malowaną,
Coś my to u niej byli z kasą tatarcaną24:
Mąz koło kuchni chodził, a ona w pokoju
Lezała na kanapie w tak cieniusieńkim stroju,
Ze ją ledwie nie nago widzieć mozna było.
Dwóch młodych ohficerów psy niej się kręciło,
Takze jakiś kanonik25 i patron26 nadęty;
Ten poprawiał pońcosek, ów ściskał za pięty,
Azem parschła ze śmiechu.
STACH
Bo takim i samo złe na dobre wychodzi,
Ale my zyć powinni, jak poćciwość kaze,
Ja nigdy mojej zony zdradą nie obraze.
DOROTA
Dziś ją Górale wezmą, bądź zdrów.
Chce odejść.
STACH
Biegnąc za nią.
Abyście mnie tak dręcyć chcieli? Hej, słuchajcie!
Albo mi zaraz dzisiaj swoją córkę dajcie,
Albo powiem męzowi, ze wy mnie kochacie.
DOROTA
Tak ja memu starcowi zakręciła głowę,
Zeby cię jesce wyprał za takową mowę.
Spróbuj no, a zobacys, jak tam zecy chodzą,
Gdzie młode zonki starych męzów za nos wodzą.
Odchodzi.
STACH
Tu słychać strojenie skrzypców w karczmie.
Niechze se tu tańcują, ja ojca sprowadzę
I z nasym Organistą trochę się naradzę;
On, jak się na perore27 do ojca wysadzi,
Moze od mojej Baśki Górala odsadzi.
Odchodzi.
SPRAWA IV
Paweł, Zośka, Jonek, Basia, druchny, drużbowie.
Jonek zwyczajem Krakowiaków stawa zawsze na przodzie, kiedy śpiewa zwrotkę. Jonek z panną młodą, a pan młody z Basią, reszta Krakowiaków parami tańcują.
JONEK
Śpiewa.
Skaćcie, chłopcy, skaćcie, dziewki, skaćwa, wszyscy wkoło.
Tańcują.
Bo dzis jesce chciałby urwać rózyckę u Zosi.
Tańcują.
Bo dostanie ślicny cepek, choć rózy pozbędzie.
Tańcują.
Jeśli jesce u rózycki ma kolące ciernie.
Tańcują.
Kiejście kwiatek chcieli urwać u zonecki młody.
Tańcują.
Bo to młody zywiej pragnie niźli, wejcie, stary.
Tańcują.
SPRAWA V
Ciż sami, Bartłomiej i Dorota wychodzą ze młyna.
BARTŁOMIEJ
JONEK
Które was psysło prosić na swoje wesele.
Ja, jako pierwsy druzba, do nóg wam się ścielę,
Byście swoją osobą udazyć ich chcieli.
Psytem, byście swą zonkę i córeckę wzięli,
Pokorniuchno uprasam.
Kłania się.
BARTŁOMIEJ
Nasego Pana Pawła zostanies zonecką?
Winsuję, zyjcie zgodnie w małzeńskiej psyjaźni,
Zawse bes pseciwności i bes zadnej kaźni;
Zyjcie w tym stanie, który nam Pan Bóg spoządził,
Kiedy samemu cłeku źle być sądził.
Więc nie męza, nie brata, ani tes drugiego
Jadama utwozył mu do zycia wspólnego,
Ale mu zonę z jego uformował ziobra,
Boć to zła zec jednemu zyć, a dwojgu dobra.
Zyj więc scęśliwie, paro, z dusy zycę tego!
PAWEŁ
Kłania się.
BARTŁOMIEJ
Do Zosi.
Powiedzze, nie wstydź no się, bo to bes miłości
Za nic małzeńskie śluby.
PAWEŁ
Nie chce, wej, gadać.
DOROTA
PAWEŁ
BARTŁOMIEJ
ZOSIA
Wstydząc się, z prędkością.
BARTŁOMIEJ
JONEK
Usłysema tu zaraz ślicną oracyję.
SPRAWA VI
Ciż, Wawrzyniec, Stach, Organista.
MIECHODMUCH
I proszę mi pozwolić, by w ten dzień wszpaniały
Ręce moje na dźwięcznych cymbałach zagrzmiały.
Biorąc się pod boki, jak przystoi do oracji.
Zochfija łączy się z tobą.
I tak się łączy do szpółki,
Ze kieby dwie jaszkółki:
Poplątawszy swe nogi jak one we wodzie,
Tak wy dziś utoniecie w małżeńskiej szwobodzie!
Kochajcie się więc zawdy jak szynogarlice,
Pnijcie się w górę razem, kieby chmiel po tyce.
We dwa rzędy szadzony ogród kształtniej sztoi,
Dyjament wsadzon w złoto jaśniej światło dwoi,
I dwa szłowiki nawet śpiewają szwobodniej,
Weselej zapalone gorą dwie pochodnie:
Tak i wy, w jedno życie z obojga wcieleni,
Z obydwóch sztron będziecie też błogosławieni!
A jak wam się szczęścić będzie,
Gdy ksiądz przyjdzie po kolędzie,
Nie zapominajcie o Organiście,
A ja wam za to ogniście
Zagram przy ślubie na całe organy.
Skończyłem, dyksy29, siądźmy; ty, Panie kochany
Pawle, każ nam tu przynieść miodu garczy parę.
WAWRZYNIEC
Zachowując, jako, wej, stryj pana młodego,
Na miejscu ojca zmarłego
Moje błogosławieństwo kładąc im na głowę,
Taką do nich cynię mowę:
Zyjcie swobodnie, mnózcie się płodnie,
Obyście wase widzieli prawnuki,
Obyście, od dzisiejsej psewrotnej nauki
Dalecy, poćciwe mogli wydać plemię.
Uprawiajcie w pocie coła wasą ziemię,
Ona jest matką wasą, ona was wyzywi;
Nie bądźcie z nikim fałsywi,
Kochajcie zawse bliźniego,
Nie odpychajcie od dzwi ubogiego.
Podzielcie się chudobą30 s potsebnym sąsiadem,
I zyjcie dobrych ludzi psykładem.
Nic wam więcej nie zycę — a teraz wy, chłopcy,
I wy, starsi parobcy,
Stawcie się w psemian z dziewcęty
I zaśpiewajcie himn małzeństwa święty.
Nasa Pani Bartkowa, jako gospodyni,
Tę nam łaskę ucyni,
Ze włozy pannie młodej na głowę wianecek.
Wy, druchny, rospuśćcie jej warkoce.
Tu, panie młody, za mną, w weselny tanecek.
Ja zacnę, zaśpiewajcie, niechaj se wyskocę.
Bartłomiej, Dorota, Organista i kilku starych gospodarzy siedzą po prawej stronie — chłopcy i dziewczęta śpiewają na przemiany; podczas zwrotki dziewcząt chłopcy smutni, po skończonej podskakują na miejscu, śpiewają, tańcują, Jonek z panną młodą, a Paweł z Basią.
HYMN WESELNY
1. DZIEWCZĘTA
Jutro cię panią ujzemy,
Zblednie kolor twój rumiany,
Stracis wianecek ruciany31.
1. CHŁOPCY
Nis kwiatecek w pustym polu, co odłogiem lezy.
I wianecek, kiedy zwiędnie, nic nie będzie płacić,
A wy, co go załujecie, radybyście stracić.
2. DZIEWCZĘTA
Jus do obcych się wybrałaś,
Jus nie ujźrys swej dziedziny32,
Gdzie słodkie zyłaś godziny.
2. CHŁOPCY
A słowicek w chłodnym gaju uzywa swobody,
Tak tes dziewce w domu męza znajdzie dobre mienie,
Bo tak, wejcie, psykazało mądre psyrodzenie.
Tańcują.
3. DZIEWCZĘTA
Teraz poznas, co kłopoty,
Nie będzies mogła tańcować,
Bo musis na chleb pracować.
3. CHŁOPCY
A ci, co nam chleb zjadają, są istni prózniacy.
I wy, dziewki, co w panieństwie swe troski macie,
Lec w małzeństwie są roskose, których wy nie znacie.
Tańcują.
4. DZIEWCZĘTA
Kiedy cię obsiędą dziatki,
Natencas będzies slochała,
Ześ się panną nie została.
4. CHŁOPCY
By się wsytko nie mnozyło, nie byłby świat taki.
Nikcemne są takie dziewki, djabła nie wartają,
Co się same tylko włócą, a męzów nie znają.
Tańcują.
WAWRZYNIEC
I my tes nie najgozej Zośkę wychasali;
I wy, druchny, składnieście tes nad nią płakały,
Choć to takiego płacu i wy byście chciały.
Teras pójdźwa do karcmy, jak śniadanie zjemy,
To się wej, Panie Bartku, z sobą rozmówiemy.
MIECHODMUCH
JONEK
Pódźwa.
Marsz, wszyscy wychodzą parami.
WAWRZYNIEC
Nalewaj im gozałki miodem zaprawionej,
Wsak wies, ze my, podobnie tak jak i panowie,
Najlepiej sprawę końcem, kiedy sumno w głowie.
Do Stacha.
Prosić o łaskę dla się, pewnie o Góralu
Zapomną.
STACH
Bo, jak Bryndus psypłynie, to jus będzie prózna.
WAWRZYNIEC
Wysiedli pod kościołem, snać na msą śpiewaną.
Mamy jesce dość casu.
Idzie do karczmy.
STACH
Chce iść, ale Dorota zatrzymuje go, która się była schowała za chałupę.
DOROTA
Pójdź tutaj na ustronie, bo tam s karcmy widno.
STACH
DOROTA
Pocałuj mnie, choćby ras!
Chwyta go za szyję.
STACH
Dajcie pokój, bo będę wzescał.
DOROTA
Zatykając mu usta.
Bo stary wej usłysy.
STACH
DOROTA
STACH
DOROTA
STACH
DOROTA
Chwyta go za szyję.
STACH
Woła głośno ku karczmie.
DOROTA
Zatykając mu usta.
STACH
Mógłby nas tu podsłuchać albo dojzeć okiem.
Ucieka.
DOROTA
Odchodzi.
SPRAWA VII
Bardos sam wchodzi, ubogo ubran, nogi łykiem okręcone, z teką na ramieniu: torba jedna z książkami, druga z machiną elektryczną, kałamarz wielki cynowy przewieszony przez ramię. Schodzi z góry po lewej stronie, podskakując, i śpiewa następującą piosnkę:
ŚPIEWKA
Wszystko na opak idzie,
Kto nie wart, pan stokrotny,
A człek poczciwy w biedzie.
Lecz rozum górę bierze,
Tym sobie życie słodzę,
I ja porosnę w pierze,
Choć dziś bez butów chodzę.
Niemądry, kto wśród drogi,
S przestrachu traci męstwo.
Im sroźsze ciernia, głogi,
Tym milsze jest zwycięstwo.
Na górze mieszka Sława,
A Szczęście jeszcze wyżej,
Lecz gdy chęć nie ustawa,
Wnet się człek do nich zbliży.
Im srożej Los nas nęka,
Tem mężniej stać mu trzeba:
Kto podle przed nim klęka,
Ten nie wart względów Nieba.
Mnie chociaz głód dojmuje,
Lecz duszy mej nie szkodzi,
Śpiewaniem biedę truję,
Wesołość troski słodzi.
Prawda, że wesołość i smutek osładza,
Jednakże nie ze wszystkiem brzuchowi dogadza.
Widziałem s tej góry wysokiej,
Że tu wesołe odprawiano skoki.
Dalejże i ja w pląsy, nieźle się skakało,
Ale też teraz bardziej jeść mi się zachciało.
Oj! Jadłżebym, dwie mile uszedłszy o głodzie;
Choćbym gdzie stanął w gospodzie,
Cóż? Ani grosza nie mam.
Zbliża się do karczmy.
Rozchodzą się w tej karczmie zapachy kołaczne,
Coś niby gęś i prosię, i pieczone cielę,
Musi tu być wesele.
Gdyby się tam jak wkręcić, ale jak, to sztuka.
Wstydzę się niepomału34 w tak liczną gościnę
Jak pauper studiosus35 iść po żebraninę.
Jeszcze kto wypchnie, wyfuka,
Niewiele teraz popłaca nauka!
Oj! Okpiłem się srodze, myśląc, że talenta
Wykierują mnie kiedyś, biednego studenta,
Że dadzą sławę i dobre mienie;
Widzę, że próżne było moje omamienie.
Djabła wskórasz i z rozumem,
Kiedy zaćmienie w kieszeni,
Gdy się potrzeby zewsząd cisną tłumem,
Wtenczas i rozum się zmieni.
Największy mędrzec zgłupieje,
Kiedy ze dwa dni nic nie je.
Patrzy na tekę.
Wy, szumni szczęścia ludzkiego malarze?
Kiedy go tylko w przywidzianej marze
Ludziom wystawiacie.
Mamże was jeszcze dźwigać, kiedy sam zgłodniały
Jak trzcina chwieję się cały?
Rzuca książki.
Figury, Tropy, Sylogizmy, Chryje36,
Niech was djabli biorą s teką!
Precz i ty, Panie Seneko37!
Rzuca inne książki.
I ty, tak wyszczekany, djabli Cyceronie40.
A wy najbardziej, wy, gałgańskie dusze,
Owidiusze41 i Wirgiliusze42!
A wy, miłostki Safy43, ody Horacego44,
Coście mnie tylko nauczyły tego,
Że sam swoim językiem nie władam
I choć nie chcę, wierszem gadam.
Cóż mi s tego, żem Retor, Poeta, Fizykus,
Kiedym goły jak Bykus?
Za te wszystkie wasze baśnie
Niech was jasny piorun trzaśnie!
Raczej się głupim, podłym lub filutem zrobić,
Więcej tem można zarobić.
Ten, kto się z wami pobrata,
Nie zda się dzisiaj do świata.
I głodu się nacierpi, i tak w bidę wlezie,
Że mu niejeden robak dogryzie —
O! Jak jest dziwna życia ludzkiego odmiana,
Kiedym się nie chciał z młodu uczyć, jak barana
Wyciągali na ławie, siekli, gdyby bydlę;
Dziś, kiedy wszystko w głowie, szło mi jak po mydle,
Kiedy nawet samego profesora zdanie
Na publicznej dyspucie zbiłem, przez udanie,
Przez plotki, tak mię gryźli, tak mi bóty szyli,
Że nareście jak łotra ze szkół wypędzili.
Patrząc na elektrykę45.
Nieszczęścia mego przyczyną!
S ciebie to ta dysputa była wtenczas dana.
Bodaj cię!... Ale masz szczęście, żeś szklana.
Schowam cię, może jeszcze, wlazłszy między gbury,
Jak ich zacznę zabawiać twojemi figlasy,
Dostanę kawał kiełbasy.
Żeby tylko na chwilę wyszedł tu z nich który.
Oto idą, słuchajmy, co to są za jedni.
Chowa się.
SPRAWA VIII
Stach, Basia i Bardos ukryty.
STACH
Nic macochy nie wzrusy, tak się, wej, uparła.
BASIA
Ani se gadać nie da. Alem uwazała,
Ze, wej, djabelnie ocy na cię psewracała.
Cy ona zaś, niecnota, nie kocha się w tobie?
STACH
Ot, zwycajnie kobieta, jak kobyła w błocie,
Jak się upse, ani by.
BASIA
Pocniewa?
STACH
Spostrzega Bardosa.
I siadł se.
Przypatrując się.
On, nie on? Jakze się mas, mój Panie skubencie47?
Cós ty tu robis?
BARDOS
Skądżeś się tu wziął?
STACH
Zjawiłeś nam się Wpan.
BARDOS
STACH
Wziąłem go w Małogoscu48 z profesorem jego,
Sam Pan mu słuzył, lec on, słyse, niewart tego,
Bo go sam Pan w naukach duzo psewyzsali,
Jak mi mówili ludzie, co, wej, Pana znali.
Ej! Rozum tes to rozum.
BARDOS
Za to też chleba i szkół postradałem.
STACH
BARDOS
Bo tu widzę wesele.
STACH
Bieze zonkę.
Skrobie się po głowie.
BARDOS
Dręczy, ty się po głowie skrobiesz, a ty się czerwienisz.
STACH
BASIA
Rumieni się.
BARDOS
STACH
BARDOS
BASIA
BARDOS
BASIA
STACH
Miodu mój ojciec pije, ale niewzrusona
Jak, wejcie, góra w Tatrach49 skalistych.
BARDOS
Wskazując na Basię.
Maż ojca?
STACH
Młoda zonecka nad nim psewodzi bez miary.
BARDOS
BASIA
Aleby w domu jednej godziny nie wystał,
Wygnałaby go zona.
STACH
BARDOS
Wy czyście już śniadali?
BASIA
Zastawiają.
BARDOS
STACH
BARDOS
STACH
BARDOS
STACH
Młynarki, obróć Waspan swoje perswazyje.
Mas wielki rozum, to ją psekonas.
BARDOS
Całej mojej wymowy, tylko podjem wprzódy:
Ale, słuchajże, aby rzecz mi się udała,
Porzuciwszy niewczesne ze mną korowody,
Powiedzcie mi, jak się ta wasza miłość zawiązała
I jak daleko zaszła, trzeba mi to bowiem
Wiedzieć.
STACH
BASIA
Przerywając mu.
ŚPIEWKA
BASIA
Siedziały w paze turkawki;
Nie wiem, dla jakiej zabawki,
Tsepotały sią sksydłami.
Patsąc na to ich rusanie,
Taka mnie lubość psejena,
Zem srodko Stasia ścisnena.
J stąd wsceno się kochanie.
STACH
A Basia psy mnie siedziała.
Nie wiem, co się to zrobiło,
Ze mi się w ocach zaćmiło.
BARDOS
STACH
Scisnanem Basie dwa razy.
Ona mię także ścisnena,
I stąd się miłość pocena.
DWUŚPIEW
STACH i BASIA
Zaras o krówce gadamy
Lub się turkawki wspomina,
A tak się znowu pocyna.
Kiedy siedzimy we dwoje,
Kiedy się s sobą bawiemy,
Zzda się, ze wtencas oboje
Jedną dusycką zyjemy.
BARDOS
Początku łatwo się już domyślę wszystkiego.
Na stronie.
Rzecz ta nie cierpi zwłoki.
Głośno.
Ojciec wasz jest?
STACH
BARDOS
Ja tam zaraz nadejdę.
STACH
I s kawałkiem kiełbasy.
BARDOS
Ja tu jeszcze wprzód moje zabierę manatki
I zaraz przyjdę.
STACH
Do Basi.
SPRAWA IX
BARDOS
Sam.
Uwieńczeni laurami, wielcy autorowie.
Miałżebym was zostawić krukom na dziubanie?
Nie — z waszej łaski dzisiaj będę miał śniadanie:
Znając, że coś oleju z was mam w głowie mojej,
Za poradę wieśniak mnie nakarmi, napoi.
Pogódźmy się więc z sobą. Nuż, panowie Grecy,
Ponieważ nóg nie macie, pójdźcie na me plecy —
Poniosę was: a kiedy dzisiaj mędrców wiela,
Używa was na wsparcie zdań Makijawela50,
Ja was na wsparcie bliźnich cierpiących użyję.
Idźmy. Ach! Zdaje mi się, że już jem i piję.
Idąc do karczmy, spostrzega statek na Wiśle.
To pewnie rywal Stacha, bieżmy, nim czas minie.
Trzeba mu tu tak zręcznie sidełka nastawić,
Żeby go nie rozgniewać i z niczem odprawić.
Zabiera wszystkie książki i odchodzi do karczmy.
SPRAWA X
Słychać najprzód muzykę góralską, a wkrótce przypływają dwie krypy z Góralami i z Góralkami, niosącymi różne rzeczy, jak oto: ser owczy, ryby suszone, kwiczoły51 i szpaki, bryndzę.
CHÓR GÓRALÓW
Idziem do was, Krakowiaków.
Niesiem w daze worek spaków
I sto serów psewybornych.
KOBIETY
Są kwicoły, jemiołuchy53,
Niechajze to nasycenie
Będzie dla wasej dziewuchy.
GÓRALE
I otwóscie wase chaty,
A my poślem nase swaty,
By dziś końcyć zaręcyny.
SPRAWA XI
Ciż sami, Bartłomiej, Dorota, Stach, Basia, Janek, Miechodmuch pijany, Krakowiacy i Krakowianki — wszyscy wychodzą na przywitanie Góralów. Basia i Stach są smutni, Dorota ma minę tryumfującą. Bardos trzyma kawał pieczeni przy ustach.
BARTŁOMIEJ
MIECHODMUCH
Za wasze zdrowie duszkiem szklanki wychylamy.
BRYNDUS
MORGAL
MIECHODMUCH
Że przecie dzisiaj tańczować będziemy.
Dziś pierwsze zaręczyny, a niedługim czaszem
Bryndusz łączy się z Basią, a Basia z Brynduszem!
Obym wam prędko zagrał! Obym też kubany54
Doształ, aby was, abym! Obym!
BARTŁOMIEJ
Panie Miechodmuch, dosyć, niech racej panowie
Spocną sobie s podrózy.
MIECHODMUCH
Ichmościów tylko jeszcze choć jedną szklanicę.
BRYNDUS
I godnej we matuli, niech oblubienicę
Psywitam.
Całuje ją w rękę.
MORGAL
BASIA
BRYNDUS
BARTŁOMIEJ
BARDOS
Oj, już ten nie dla ciebie przysmaczek, nieboże,
Którego ty tu szukasz.
MORGAL
Wspomniała panienecka na swego Brydndusa?
BASIA
MORGAL
Dostała panna.
BASIA
DOROTA
Ciągnąc ją za suknię.
STACH
DOROTA
To cię tak palnę w papę, ze się az obliźnies.
MORGAL
Zwycajnie się panienki psed ludźmi sromają,
Nigdy nie mówią tego, co w serdusku mają.
BRYNDUS
Tak dobze jak i drugi wartem Basi ręki.
Wsak ja psecie nie wypadł sroce s pod ogona.
Ras mi Baska pses ojca była pseznacona,
Tego się tsymam: dla niej, choć z niemałą stratą,
Odzuciłem niedawno dziewcynę bogatą,
A wsyscy mnie z nią chcieli poswatać Górale.
Miałać tes i dobytek, miała i korale,
I spore stado owiec, i płócien niemało,
Aleć mi się to wsytko lichem w ocach zdało,
Jakem wspomniał na Basię: da by na Panusko,
Na cós się to s tym taić, co cuje serdusko?
Wiem, ze mnie kochas, bo tes mas co kochać we mnie,
Psypatrz no się, jak zewsąd wyglądam psyjemnie.
ŚPIEWKA
Zem chłopak chozy55 i rosły,
Wysmukły jestem jak tscina,
Chodzę jak zuraw wyniosły.
Wąs carny, wargi zwiesiste,
Ustecka, kieby malował.
Ciałecko białe i cyste,
Boh się na mlecku wychował.
Kiedy siekierką charcuję,
Wsyscy ode mnie zmykają.
Dziewki mnie okiem zmiezają,
Kiej im z węgierska tańcuję.
Będzies się mogła pochlubić,
Ześ se chłopacka dobrała.
Po ślubie mnie bedzies lubić,
Byleś mnie lepiej poznała.
STACH
JONEK
BASIA
Mówią sąsiedzi o tym, co się sam wychwala.
MORGAL
Co by nie psyznał prawdy panu Bryndusowi.
On pierwsy rej prowadzi pomiędzy chłopaki,
On to najzręcniej pstrągi i lepienie łowi,
On jak kot łapie w sidła kwicoły i spaki.
Biega, wej, kieby jeleń mil pietnaście na dzień,
Do Warsawy tes cęsto chodzi z obrusami,
Co się on tam nasalał! Oj, jemu z nas zadzien
Nie sprosta, ma tes olej w głowie.
ŚWISTOS
Dwa razy w rok na odpust chodzi do Krakowa.
On kompanije wodzi jako pierwsa głowa.
A gdy do Karmelitów56psychodziem na Piaski57,
On nas zawse tak suto cęstuje s swej flaski,
Ze, jak po nabozeństwie s kościoła wyjdziewa,
Co do ksny wsyćką zepę w Krakowie wyjewa.
MORGAL
A więc ja, jako pierwsy druzba, panny prosę,
Aby, nie zwłocąc dłuzej chwalebnego dzieła,
Do serca i do chaty swojej nas psyjęła.
Wpsódy jednak, jak kaze zwycaj, bądźcie gzecni
Psypatrzyć się, jak wasi sąsiedzi zazecni
Śpiewają i tańcują wedle swojej mody,
Kiej we swaty psychodzą do obcej gospody.
Nus, chłopaki, do skoków, siądźcie, gospodaze,
Ja psyśpiewywać będę, zagrajcie, dudaze.
MAZUR GÓRALSKI
Bo jus Góral za nią goni.
Góral ma nogi bocianie,
Kogo zechce, to dostanie.
Prózno więc nie uciekajta,
Lepiej się same poddajta.
Raz się Dosia Bartka bała
I na górę uciekała,
Ale tes za to z wieschołka
Wywróciła w dół koziołka.
Pasteze się śmieli z Dosi,
Bo widzieli u niej cosi.
Łapał Góral jemiołuchy,
Skraść mu je chciały dziewuchy.
A ze sidła porusyły,
Same się siatką nakryły.
On tes z niemi, jako z ptaski,
Obsed się za te igraski.
Stała panna nad strumykiem
I nazwała Jonka bykiem,
On za takie bzyćkie słowo
Nawzajem ją nazwał krową.
Teras płace i nazeka,
Nie nazywaj bykiem cłeka.
BARTŁOMIEJ
Potem z sobą o zecy pomówiewa.
DOROTA
Bryndus, weźcie za rękę swoją nazeconą,
Wsak ona jus niedługo będzie wasą zoną.
Cicho do Basi.
STACH
Ze jesce dotąd zyję.
BARDOS
Do Stacha.
STACH
Zwłasca wtencas, kiedy mu, wej, bieda dopieka.
BARTŁOMIEJ
DOROTA
Górale i Bartłomiej odchodzą.
STACH
Zatrzymuje Dorotę.
Zmiłujcie się nade mną.
DOROTA
A dałeś mi całusa? Cierp teraz.
Odchodzi.
WAWRZYNIEC
Do Krakowiaków.
Państwo młode i wielebni goście,
Za Góralami do karcmy powróćcie.
Nie dajcie tes pod niebem zostać Organiście.
Obudźcie go, niech wstanie.
STARA BABA
A samo tylko pije, nikogo nie prosi.
Budzi go.
MIECHODMUCH
Rozespany.
Wesele, wiem, winszować trzeba, panno
Śliczna! Młoda i żywa! Obyś nieusztanną
Roskosz miała! Obyś! Obyś...
Mając oczy zamknięte, rozumie, że panna młoda przed nim stoi, a tu baba za każdem słowem kłania się.
BABA
Wypijcies psecie do mnie, ja do was wypije.
MIECHODMUCH
Odchodzi.
BABA
SPRAWA XII
Wawrzyniec, Stach, Jonek, Bardos.
STACH
Co tes s tego będzie?
WAWRZYNIEC
Dobił wreście ugody, gdyby się Górale
Nie tak prędko zjawili; ociec-ci chce, ale
Macocha — ani gadaj.
STACH
JONEK
BARDOS
Dopomodz wam, i sądzę, za pomocą Nieba,
Że mi się to i gładko, i pomyślnie uda;
Porwać komu dziewczynę to nie wielkie cuda.
Stachu, do Basi ręki ty masz prawo wprzódy,
Bo tego żywe możesz postawić dowody.
Cicho do Stacha.
Już bym ci był dopomógł dotychczas, biedaku.
Chciałem z Dorotą mówić, gdy stała przed sienią,
Lecz ważną miałem wtenczas przeszkodę, pieczenią.
Głośno.
Już tu cierpieć i taić dłużej nic nie nada,
Otwarcie działać musim. Wam, ojcze, koniecznie
Trzeba teraz pójść z synem, głośno i statecznie
Oświadczyć: że, ponieważ już to wam jest jawno,
Że Stach z Basią nie żartem kochają się dawno,
Więc na to żadną miarą wy nie pozwolicie,
By dwoje ludzi zgubić na całe ich życie.
Basia też s swojej strony niechaj się przyłączy
Do was, niechaj wbrew powie, że Stasia samego
Kocha i że nie pójdzie nigdy za innego.
WAWRZYNIEC
To narobi hałasu i wrzasku.
BARDOS
Kończy się dziś na świecie? Ale po hałasie
Znowu zgoda i pokój nastąpi; już ja się
Tem zatrudnię i wszystkich rozumu mojego
Poruszę sprężyn, by was pogodzić.
STACH
Psyjdzie z nami do bitki?
JONEK
Było?
BARDOS
Nie zarwą, przecie ich tu ledwie kilkunastu.
A gdy ujrzą brak siły, będą się was bali
I muszą wreszcie przystać. Spieszcie jeno dali,
Bo to z czasu korzystać trzeba.
WAWRZYNIEC
Jaka się tylko w domu znalezie ruchomość,
Parę butów półsetek płotna, capkę nową
Damy ci, byleś tylko radził swą głową.
STACH
BARDOS
WAWRZYNIEC
Odchodzi ze Stachem.
SPRAWA XIII
Jonek i Bardos.
BARDOS
Wy się, jak widzę, bardzo ze Stachem kochacie;
Więc ty najlepiej wiesz wszystkie skrytości.
JONEK
BARDOS
Doroty ku Stachowi?
JONEK
BARDOS
Na stronie.
Te jej gróźby, ten upór, już wiem, skąd pochodzi
Głośno.
JONEK
Bo jus Stachowi nie ras wyzucała,
Ze mu Dorota w ocy figlarnie patsała.
BARDOS
JONEK
BARDOS
Zazdrość uprzątnąć trzeba, bo kiedy w małżeństwie
Podejrzenie i zawiść poduszcza kobietę,
Często mężowska głowa jest w niebezpieczeństwie.
JONEK
BARDOS
Czy też Stach dla swej Basi wierny jest w tej mierze,
Czy nie przyjmuje czasem Doroty karesów58?
JONEK
Ale jak męzem będzie, kto wie, cy nie da się
Uwieść, bo te kobiety gorse są od biesów.
A najbardziej te młode męzatki, co starych
Męzów mają, takie, wej, lubią straśnie chłopców jarych59.
I choć się cłowiek broni, ony, wej, tak musą
Onacyć i onacyć, ze chłopaka skusą.
BARDOS
JONEK
Nie myślę, ze on chultaj, jeno ze kochanie
Jest to sidło na ptaski, a wędka na ryby;
Kto go tylko skostuje, zginie bez ochyby60.
Moja ciotka, co męza tes starego miała,
Słuchaj, Waspan, jak sobie cęsto śpiewywała.
PIOSNKA
Choćby był chłopak ze skały,
Taki ci węgiel podsadzi,
Ze się cłek rospali cały.
Węgiel ten natura daje,
Pses niego wsytko się rodzi.
On cęsto swazy i godzi,
Z niego cały świat powstaje.
Taką to, wejcie, broń mają
Wsystkie kobiety na świecie.
Prózno ich, chłopcy, nie chcecie,
Gdy na was ockiem zucają.
Choćby najtęsse chłopaki
Nigdy im w boju nie starcą,
Bo ony mają, wej, tarcą,
Co wsystkie zmoze junaki61.
BARDOS
Musiała bywać w różnych obrotach.
JONEK
Przecieć była u dworu za garderobianą.
BARDOS
JONEK
Spiesno ją za staruska włodaza wydano,
Ze miała nabozeństwo do syna pańskiego.
BARDOS
JONEK
BARDOS
Hałas opodal.
JONEK
BARDOS
JONEK
SPRAWA XIV
Dawni, Bartłomiej, Dorota, Basia, Stach, Wawrzyniec, Bryndus, Morgal, Świstos, Krakowiacy, Krakowianki, Górale, Góralki.
BRYNDUS
Ze złością.
Nie daruję swojego i pomścić się musę.
MORGAL
BARDOS
Na stronie.
BARTŁOMIEJ
BRYNDUS
Bo to nie dadzą s siebie psedrwiewać Górale.
MORGAL
Ze sobie grać na nosie nie damy — i kwita.
BARTŁOMIEJ
BRYNDUS
BARTŁOMIEJ
Tak wymówili, ze gdy córka moja
Nie zechce, ja jej musić nie będę.
BASIA
Dawnom ci powiedziała, ze nie będę twoja.
STACH
BRYNDUS
Do Stacha, odgrażając mu.
DOROTA
Ale pocekaj.
BRYNDUS
Na wesele, kosule, saty, dwa łuzecka.
MORGAL
ŚWISTOS
BRYNDUS
MORGAL
ŚWISTOS
BRYNDUS
Ubiją, jezeli się nie pomsce za taką
Ksywdę: dalej, chłopaki, na krypy! Do wiosła!
BARDOS
Na stronie.
Bo coś brykać zaczyna.
Głośno.
Należy się posłuchać, kiedy dobrze radzą.
Jeśli WPan masz szkodę, to i Pan Bartłomiej,
I przyszły mąż, sowitą nagrodę Wam dadzą,
Byleś się chciał pogodzić.
MORGAL
Patrzy na Bardosa z pogardą.
Cłek do rady?
BRYNDUS
BARDOS
Na stronie.
Coś nie umie pochlebiać.
Głośno.
Cycero tak powiada.
Wchodzi pomiędzy Górali.
MORGAL
Przyskakując do niego.
Ba jak cię tym obuskiem zacne wej okładać,
To ty i twój Psycerok psestaniecie gadać.
W tym Bartłomiej zdejmuje kapelusz zmączony i zasypuje mu oczy.
BARDOS
Trzeba ustąpić.
STACH
My tu niewiele zwazamy na groźby.
Prosę psestać, bo my tes wej zacniemy.
BRYNDUS
To widzieć, dalej za mną, bracia! Nic nie dbajcie
I w żadne się jus z niemi rozmowy nie wdajcie.
Górale zabierają się do kryp.
ŚPIEWY
BRYNDUS
Ja się tych groźbów nie boję.
Nic gorsego nad Górala,
Gdy go słusny gniew zapala.
STACH i JONEK
Wsak my nie chcem wasej skody.
Nie damyć se w kase dmuchać,
Ale skłonniśwa do zgody.
BRYNDUS i MORGAL
Wnet tu będziem, lec nie sami,
Wkrótce załować będziecie,
Ze nas tak zniewazać chcecie.
GÓRALKI
Nie chciej sprawiać nam boleści,
Wsakze my cię zawse ćciły,
Jak psystoi płci niewieści.
BARDOS
Nie doznałem u was wiele,
Jednak się poddać ośmiele
Tę uwagę dla Waszmości,
Że kiedy się dwaj pokłócą...
MORGAL i ŚWISTOS
Przerywając mu.
Pats, by cię to nie spotkało.
BARDOS
Na stronie.
Gdyby mi się to udało,
Jakże bym wam łatał skóry.
GÓRALE WSZYSCY
I od lądu odbijajcie.
Wnet my tutaj pokazemy,
Jak się ksywdy mścić umiemy.
KRAKOWIACY WSZYSCY
Racej z nami tu zostajcie,
Wsakze my się zgodzić chcewa,
Chocias pobić was mozewa.
Wszyscy Górale i Góralki wsiadają na krypę i odpływają z krzykiem.
SPRAWA XV
Pozostali.
DOROTA
Pewnie do dworu jadą.
BARTŁOMIEJ
DOROTA
Nam kazą, wej, płacić wsystkie pretensyje,
Które do nas porobią te wściekłe bestyje,
To cłowieka z ostatniej zedrą kosuliny,
A wsystko dla psich figlów tej głupiej dziewcyny.
BARDOS
Na stronie.
BARTŁOMIEJ
Kiej się jus, wej, tak stało, niech będzie skońcono.
JONEK
Bądźcie gzecni i Basię Stachowi oddajta.
DOROTA
JONEK
BARDOS
Na stronie.
Przyrzecz jej, że po ślubie kochać się z nią będziesz,
A jak dostaniesz Basię, już ja w to poradzę,
Że ją gładkim sposobem od ciebie odsadzę.
STACH
Do Doroty.
DOROTA
Do Stacha.
STACH
DOROTA
STACH
DOROTA
STACH
DOROTA
Załatwioną została, ja jestem gotowa
Psystać na to, by Stach miał Baśkę zoną.
BARDOS
Wiwat! Więc wygraliśmy, teraz tedy pójdźmy
I dzień ten w wesołości powszechnej obchódźmy.
Górale tu już więcej pewno nie przyjadą,
Chyba chcieliby napaść na was jaką zdradą.
Ale ja s pewnych znaków kalendarskich wróżę,
Że już uciekli.
SPRAWA XVI
PASTUCH
Płynie szybko na łodzi, głośno krzyczy.
BASIA
Cós to jest?
Pastuch wchodzi zadyszany.
PASTUCH
Niechaj biegnie, swe bydło cym prędzej ratuje.
Wsak Górale na ludzi nasych się porwali,
Związali ich i wsystko bydło im porwali,
Pędzą go tam do lasu, nic nie zostawili,
Nawet owce i świnie do kupy spędzili.
JONEK
Bierzcie siekiery, cepy, niech kazdy psychodzi.
PASTUCH
Kto się do nich psyblizy, jak w dziki stselają.
STACH
Krakowiacy odchodzą.
BASIA
ZOSIA
BASIA
DOROTA
Tu będzie? Idź ty, Basiu, ja w domu zostanę.
BASIA
Wsakze to ich dobytek, wsakze z niego zyją.
Odchodzi.
SPRAWA XVII
Bardos, Pastuch.
BARDOS
Obym mógł co takiego znaleść w mojej głowie,
Żeby ich zgodzić można! Bo mojej wymowie
Nie chcą wierzyć; gdybym mógł cud pokazać jaki!
Myśli.
Mam s sobą elektrykę! Użyję jej teraz
Na zdurzenie szaleńców, wszakże nią przed laty
Wiele rozumnych nawet odurzono nieraz,
Nim człowiek do dzisiejszej podniósł się oświaty.
Mnie się moja fatyga tym chojniej zapłaci,
Kiedy wstrzymam rozlew krwi moich współbraci.
Do Pastucha.
Staraj się, byśmy mogli uprzedzić Górale,
A ja i bydło zyskam, i ludzi ocalę.
PASTUCH
Odpływają.
SPRAWA XVIII
Mnóstwo Krakowiaków i dziewek z widłami, siekierami, cepami, grabiami, pałkami, na czele ich Miechodmuch z kapturkiem do gaszenia świec.
MIECHODMUCH
Co się nam ważą mieszać w uciechy weszelne?
Dam ja im, niechby sobie brali dobra cyje,
Ale niechaj zostawią w czałości kościelne,
Mnie tylko o to chodzi, bo s kościoła żyję.
Jak mi bydła nie wrócą, te wyschłe profoszy67,
To im wnet tym kapturkiem poucieram noszy.
CHÓR JENERALNY
Idźmy wsyscy, idźmy śmiało,
Nich ten będzie zawstydzony,
Kto dziś miał męstwa mało.
Gdzie o wszystkich idzie całość,
Tam najpierwsa cnota śmiałość.
Wszyscy siadają na łodzie i odpływają od lądu, zasłona spada.
- gracko (daw.) — zręcznie. [przypis edytorski] ↩
- zasię a. zasie (daw.) — tu: wara! precz! [przypis edytorski] ↩
- kieby (daw.) — jakby. [przypis edytorski] ↩
- wej a. wejcie (daw., gw.) — spójrz, popatrz; wyraz kierujący uwagę na przedmiot wypowiedzi, wzmacniający wypowiedź. [przypis edytorski] ↩
- kiej (gw.) — kiedy. [przypis edytorski] ↩
- gumno — miejce młócenia zboża; podwórze wraz z budynkami gospodarskimi. [przypis edytorski] ↩
- frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski] ↩
- haw (gw.) — tu, tutaj. [przypis edytorski] ↩
- hołys (gw.) a. hołysz (daw.) — biedak. [przypis edytorski] ↩
- mitręga (daw.) — tu: partacz, niedołęga. [przypis edytorski] ↩
- Warszawa — stolica i największe miasto Polski. [przypis edytorski] ↩
- Grodno — miasto obwodowe w dzisiejszej Białorusi, polożone w pobliżu granicy z Polską. [przypis edytorski] ↩
- lic (daw., gw.) — lejce. [przypis edytorski] ↩
- morga a. mórg (daw.) — dawna miara powierzchni gruntu. [przypis edytorski] ↩
- zupan a. żupan (daw., gw.) — dawny ubiór, rodzaj kaftana. [przypis edytorski] ↩
- krypa — duża, otwarta łódź transportowa. [przypis edytorski] ↩
- łoza (pot.) — witki, zarośla wierzbowe. [przypis edytorski] ↩
- godzić — tu: dybać, nastawać, szukać. [przypis edytorski] ↩
- fukać — odzywać się gniewnie, strofować, besztać. [przypis edytorski] ↩
- rozkomosić (daw.) — rozruszać. [przypis edytorski] ↩
- kopercaki (gw.) a. koperczaki (daw.) — zaloty; „palić koperczaki” oznacza „zalecać się”. [przypis edytorski] ↩
- Wisła — najdłuższa rzeka Polski. [przypis edytorski] ↩
- kijonka — narzędzie do robienia prania w rzece. [przypis edytorski] ↩
- kasa tatarcana (gw.) — kasza gryczana; tatarka to gatunek gryki. [przypis edytorski] ↩
- kanonik — duchowny świecki lub członek reguły zakonnej. [przypis edytorski] ↩
- patron (daw.) — tu: prawdopodobnie: pracodawca, zwierzchnik. [przypis edytorski] ↩
- perora (daw.) — długa, napuszona przemowa. [przypis edytorski] ↩
- sromać się (daw.) — zawstydzić się. [przypis edytorski] ↩
- dyksy — spolonizowana forma łacińskiego słowa „dixi” („powiedziałem”). [przypis edytorski] ↩
- chudoba (daw.) — skromny dobytek, niewielkie gospodarstwo. [przypis edytorski] ↩
- ruciany — zrobiony z ruty; wianek ruciany symbolizuje dziewictwo. [przypis edytorski] ↩
- dziedzina (daw.) — tu: siedziba rodzinna. [przypis edytorski] ↩
- duda a. dudarz, a. dudziarz — muzykant grający na dudach. [przypis edytorski] ↩
- niepomału (daw.) — bardzo, wielce. [przypis edytorski] ↩
- pauper studiosus (łac.) — biedny uczony, uczony biedak, biedny student. [przypis edytorski] ↩
- chryja (daw.) — rozprawa, rodzaj szkolnego ćwiczenia retorycznego. [przypis edytorski] ↩
- Seneka (ok. 4 p.n.e.–65 r. n.e.) — Lucjusz Anneusz Seneka (Młodszy), retor, pisarz, poeta i filozof rzymski. [przypis edytorski] ↩
- Demostenes (384–322 p.n.e.) — mówca i polityk grecki. [przypis edytorski] ↩
- Platon (ok. 424/423–348/347 p.n.e.) — filozof ateński, twórca platonizmu. [przypis edytorski] ↩
- Cyceron (106–43 p.n.e.) — Marek Tulliusz Cyceron, rzymski pisarz, mówca, polityk, dowódca wojskowy i filozof. [przypis edytorski] ↩
- Owidiusz (43 p.n.e.–17/18 n.e.) — Publiusz Owidiusz Nazo, poeta rzymski. [przypis edytorski] ↩
- Wirgiliusz, popr. Wergiliusz (70–19 p.n.e.) – Publiusz Wergiliusz Maro, rzymski poeta. [przypis edytorski] ↩
- Safona — grecka poetka liryczna, żyjąca na przełomie VII i VI wieku p.n.e. [przypis edytorski] ↩
- Horacy (65–8 p.n.e.) — Kwintus Horacjusz Flakkus, poeta rzymski. [przypis edytorski] ↩
- elektryka (daw.) — tu: urządzenie do wytwarzania prądu elektrycznego. [przypis edytorski] ↩
- ochapiać się (daw.) — przypominać się, wydawać się. [przypis edytorski] ↩
- skubent (daw., gw.) — student, uczeń. [przypis edytorski] ↩
- Małogoszcz — miasto w województwie świętokrzyskim, w powiecie jędrzejowskim. [przypis edytorski] ↩
- Tatry — najwyższe pasmo górskie w łańcuchu Karpat. [przypis edytorski] ↩
- Makijawel (1469–1527) — Niccolò di Bernardo dei Machiavelli, prawnik, filozof, pisarz, historyk i dyplomata florencki. [przypis edytorski] ↩
- kwiczoł — łowny ptak leśny. [przypis edytorski] ↩
- lepień a. lipień — gatunek ryby. [przypis edytorski] ↩
- jemiołucha — gatunek ptaka wędrownego. [przypis edytorski] ↩
- kuban (daw.) — datek, łapówka. [przypis edytorski] ↩
- chozy (gw.) a. hoży — urodziwy, dorodny. [przypis edytorski] ↩
- Karmelici — klasztor oo. Karmelitów w Krakowie na Piasku. [przypis edytorski] ↩
- Piaski a. Piasek — dawna jurydyka Krakowa, wchodząca obecnie w skład Starego Miasta. [przypis edytorski] ↩
- kares (daw.) — czuły gest lub słowo. [przypis edytorski] ↩
- jary (daw.) — krzepki. [przypis edytorski] ↩
- bez ochyby (daw.) — niechybnie, niezawodnie. [przypis edytorski] ↩
- junak — odważny młody mężczyzna. [przypis edytorski] ↩
- szubrasto (gw.) — szubrawstwo, grupa ludzi nieuczciwych i podłych. [przypis edytorski] ↩
- wziętość (daw.) — uznanie, popularność. [przypis edytorski] ↩
- ruśnica (gw.) — rusznica, dawna ręczna broń palna o długiej lufie. [przypis edytorski] ↩
- sturmark (gw.) — szturmak, dawna krótka strzelba z lufą rozszerzoną u wylotu. [przypis edytorski] ↩
- ozug (gw.) a. ożóg (daw.) — kij, głownia lub opalone drzewo. [przypis edytorski] ↩
- profos — podoficer z obsługi aresztu wojskowego. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Wojciech Bogusławski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/boguslawski-cud-mniemany/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.