Ostatnia kartka

21 sierpnia 1882

Stronica osiemdziesiąta siódma... Jeszcze ze dwadzieścia wierszy i dzieło moje o owadach i roślinach będzie ukończone. Stronica osiemdziesiąta siódma i ostatnia... „Jak widzieliśmy, odwiedziny owadów mają wielkie znaczenie dla roślin, owady bowiem przenoszą do słupka kwiatowy pył pręcików. Kwiat wydaje się jakby przybrany odświętnie i przygotowany do tych ślubnych odwiedzin. Jak mi się zdaje, wykazałem, iż nektarowy gruczoł kwiatka sączy słodki sok, który przyciąga owady i zmusza je nieświadomie do zapłodnienia bezpośredniego lub krzyżowanego. Ten ostatni rodzaj zdarza się częściej. Wykazałem też, że kwiaty mają barwę i pachną, aby w ten sposób przyciągać owady; wewnętrzna zaś ich budowa jest tego rodzaju, że gościom swym pozostawiają takie przejście, by wnikając w koronę, musiały złożyć na słupku pyłek, którym zostały obsypane. Sprengel, mój wielce czczony mistrz, mawiał o puszku pokrywającym koronę geranii leśnej: »Mądry twórca przyrody nie chciał stworzyć żadnego niepotrzebnego włoska«. Ja zaś mówię: Jeśli lilia polna, o której mówi Ewangelia, bogaciej jest przybrana niż król Salomon, to dlatego, że jej płaszcz z purpury jest płaszczem weselnym i ten strój bogaty jest koniecznością trwałości jej istnienia”1.

Brolles! Dom mój jest ostatni przy wiejskiej ulicy, najbliższy lasu. Jest to dom o ściętym trójkątnie dachu, dachu szyfrowym2, mieniącym się na słońcu jak szyja gołębia. Chorągiewka wznosząca się na tym dachu przysparza mi więcej szacunku i poważania w tej okolicy niż wszystkie moje prace historyczne i filologiczne. Nie ma berbecia, który by nie znał chorągiewki pana Bonnard. Zardzewiała i przeraźliwie skrzypi na wietrze. Czasem zupełnie odmawia służby, tak jak Teresa, która zrzędząc, każe młodej wieśniaczce pomagać sobie w robocie. Dom jest niewielki, ale żyje się w nim wygodnie. Mój pokój ma dwa okna i nawiedzają go pierwsze promienie rannego słońca. Nad nim jest pokój dzieci. Joasia i Henryk goszczą w nim dwa razy do roku.

Mały Sylwek miał tam swą kołyskę. Było to ładne dziecko, ale bardzo blade. Gdy się bawił na trawie, matka wodziła za nim niespokojnym okiem i co moment odkładała igłę, by go brać na kolana. Biedny malec nie chciał zasypiać. Mówił, że kiedy śpi, odchodzi daleko, bardzo daleko, gdzie jest ciemno i gdzie widzi rzeczy, których się boi i których nie chce widzieć więcej. Wtedy matka wołała mnie, siadałem koło jego kołyski; on brał mój palec w swą małą, gorącą i suchą rączkę i mówił:

— Ojcze chrzestny, musisz opowiedzieć mi bajeczkę.

Opowiadałem mu rozmaite bajeczki, których słuchał poważnie. Wszystkie interesowały go, ale jedna szczególniej zachwycała jego małą duszyczkę. Była to bajka o Niebieskim Ptaku. Kiedy kończyłem, mówił:

— Jeszcze, jeszcze!

Rozpoczynałem na nowo i mała, blada główka opadała na poduszkę. Na wszystkie moje pytania lekarz odpowiadał:

— Nic mu nie grozi!

Nie! U małego Sylwka nie było oznak żadnej poważnej choroby. Pewnego wieczora zeszłego roku zawołał mnie jego ojciec:

— Chodź pan — rzekł — małemu gorzej.

Zbliżyłem się do kołyski, przy której matka stała nieruchomo, przykuta całą potęgą swej duszy.

Mały Sylwek z wolna zwrócił na mnie źrenice, zwierające się już pod powieką i zachodzące bielmem.

— Ojcze chrzestny, nie trzeba mi już opowiadać bajeczek.

Nie, już mu nie trzeba było opowiadać bajeczek!

Biedna Joasia, biedna matka!

Jestem zbyt stary, żeby być jeszcze bardzo wrażliwym, ale doprawdy śmierć dziecka stanowi bolesną zagadkę.

Dziś ojciec i matka powrócili na sześć tygodni pod dach staruszka. Oto wracają z lasu, trzymając się za ręce. Joasia ubrana jest w czarny płaszcz. Henryk nosi krepę przy słomianym kapeluszu; ale od obojga bije blask młodości i słodko uśmiechają się do siebie, śmieją się do ziemi, która ich nosi, do powietrza, które ich otacza, do blasku, które jedno widzi w oczach drugiego. Z okna daję im znak chustką i uśmiechają się do mojej starości. Joasia szybko wbiega na schody, całuje mnie i szepce mi do ucha słów kilka, które raczej odgaduję, niż słyszę. I odpowiadam jej:

— Niech was Bóg błogosławi, Joasiu, ciebie i męża twego, w waszym najdalszym potomstwie. Et nunc dimittis servum Tuum, Domine3.