Źródło i licencja tłumaczenia
XXI. Pieśń dwudziesta pierwsza
Argument
Wielką złością Zerbin się pojedynkiem bije;
I tak dla onej sprosnej maszkary raniony
Hermonid spadł na ziemię, z siodła wysadzony;
Który potem powiada wszytkie Zerbinowi
Obrazy przeciwko niej swe królewicowi,
Skąd ją ma w nienawiści więtszej; wtem się wraca
I konia tam, gdzie słyszy krzyk wielki, obraca.
Allegorye
W tej pieśni dwudziestej pierwszej i wszędzie, gdzie jeno mówi o niepobożnej Gabrynie, jest przykład złej i niecnotliwej niewiasty, która żadnem dobrodziejstwem zwyciężona być nie może. W Filandrze zasie mamy przykład prawdziwego i szczerego przyjaciela i jeśliby kto widząc, jak Filander niesłusznie cierpi więzienie od przyjaciela Argeusa, i potem, jak otruty od niecnotliwej baby, wpadł w jaką wątpliwość o sprawiedliwości i opatrzności Bożej, ten niechaj raczej stąd się w tem utwierdzi, że jest drugi żywot po śmierci ciał naszych, w którem Bóg sprawiedliwy daje godne karanie za złe uczynki i godną nagrodę za dobre tem, którzy jej tu na tem świecie nie odnieśli.
Skład pierwszy
Ani tak mocno sęki drzewa się trzymają,
Jako wiara, kiedy się w człowieku najduje,
Mocnem węzłem szlachetne serce opasuje.
Stądże starzy inaczej nie opisowali,
Inaczej świętej wiary nam nie malowali,
Jeno w rąbek odzianą2; bo kiedyby miała
Jednę piegę na ciele, szpetnąby została.
2
Lub tysiącowi zaraz lub jednemu dane
Tak na lesie, na polu ustronnem, w pustyniej,
Daleko od wielkich miast i wsi, tak w jaskiniej,
Jako na trybunalech, jako przed księgami,
Gdzie się ludzie twardemi wiążą zapisami;
Słowo, gdy je kto komu da, ma być ważniejsze,
Niż przysięgi, zapisy niżli namocniejsze.
3
Widzicie, jako było Marfizie trzymane,
Które, jako poważał, lepszego nie mogę
Dowodu naleźć nad ten, że swą własną drogę
Porzucił w on czas, a z tą jachał, co mu była
Tak, jako wrzód lub jaka choroba niemiła;
Ale więcej w niem mogła jego obietnica,
Niż ta, co go gdzie indziej ciągnęła, tęsknica.
4
Serce żalem i jako gryzł się i frasował
O to, że ją miał z sobą, więc jako milczeli,
Jadąc z sobą, i patrzać sobie w twarz nie chcieli;
1tom powiedział, jako beło rozerwane
Ich milczenie, gdy Febus koła spracowane
Ostatnie ukazował światu, od jednego,
Co je na drodze potkał, rycerza błędnego.
5
Olander3 Hermonides4 imieniem nazwany,
Hermonides, który tarcz wszytkę uczernioną,
A na niej za herb poprzek strefę miał czerwoną.
Poznawszy go, pierwszy gniew i pychę złożyła
I mową i postawą pokornie prosiła
Zerbina, aby się jej ziścił w obietnicy,
Którą świeżo uczynił walecznej dziewicy.
6
Nieprzyjaciel, jako to potem Zerbinowi
Powiedziała; ojca jej zabił niewinnego
I brata, krom którego nie miała inszego;
Potem na to się udał, na to się usadził,
Aby ostatek tej krwie zgubił i zagładził.
»Nie bój się, nie lękaj się!« — Zerbin do niej rzecze —
»Pókiś jest w mojej straży i w mojej opiece«.
7
Twarzy z blizka obejźrzał baby niecnotliwej,
Zawoła na Zerbina fukliwemi słowy:
»Albo się bij albo tej odstąp białejgłowy,
»Aby tak, jako godna, jako zasłużyła,
»Od moich ręku żywot brzydki położyła;
»Chceszli się bić, zabiteś, jako co za krzywą6
»I za rzecz się ujmujesz zbyt niesprawiedliwą«.
8
Że to jest podła żądza, że się rycerzowi
Takiemu, jako on beł, nie godzi na zdrowie
Stać, lubo zła lubo dobra, żadnej białejgłowie;
A że gotów, jeśli być nie może inaczej,
Bić się z niem, jednak radził, aby tego raczej
Zaniechał, ponieważby wielkiej się nabawił
Hańby, gdzieby niewieścią krwią ręce splugawił.
9
Miejsca, owo do rzeczy zgoła przyść musiało.
A skoro z ogromnemi drzewy zajachali,
Koniom przeciwko sobie wodze8 wypuszczali.
Jako więc wypadają w tryumfy puszczone
Albo w jakie wesele race zapalone,
Z takiem w on czas ich konie pędem wypadały
I tak od zajachanych kresów wybiegały.
10
W prawy bok królewica przez paiż9 uderzył;
Ale się słabe drzewo w trzaski zgruchotało
Tak, że nieobrażony Zerbin został cało.
Drugiego uderzenie daremne nie było
I tarcz sobie przeciwną drzewem przepędziło
Tak, że na drugą stronę przez prawą przebity
Łopatkę Hermonides spadł, z siodła wybity.
11
Skoczył śpiesznie królewic z konia z lewej strony
I odkrył mu z szyszaka twarz bladą, skoczywszy.
Hermonides tak, jako ze snu ocuciwszy10,
Długo w niem utopiony wzrok trzymał bez mowy;
Potem język rozwiązał i rzekł temi słowy:
»Nie żal mi, żem od ciebie w boju pokonany,
»Bo widzę, żeś jest rycerz jakiś zawołany.
12
»Białejgłowy zażywam tej boleści biednej,
»Której żeś jest rycerzem, nie przystoi tobie:
»Raczej zimny grób zaledz miałeś życzyć sobie.
»Bo gdybyś wiedział sprawę, która mnie pod wodzi
»Na pomszczenie i z której przyczyny się rodzi,
»Nie jenobyś odpuścił gniewowi słusznemu,
»Alebyś jeszcze pomógł sam ukrzywdzonemu.
13
»Jeśli żywy zostanę — wszytkę wypowiedzieć,
»Pokażęć to na oko, że ta czarownica
»Wierutna jest niecnota, zdrajczyna11, złośnica.
»Miałem brata jednego, który w swej młodości
»Z Olandy12, gdzie ojczyste mamy majętności,
»Wyjachał i rycerzem beł od Heraklego
»Uczyniony, na on czas cesarza greckiego.
14
»Został dworzaninowi niedługo zacnemu,
»Który miał jeden zamek mocny w serbskiej ziemi,
»Obronny, opasany murami dobremi,
»Nakoło miał wysoki parkan i wał nowy.
»Argeus13 beł nazwany mąż tej białejgłowy,
»Którą on tak serdecznie, tak z dusze miłował,
»Że w tej mierze z przystojnych kresów występował.
15
»Powienniejsza14, niestalsza i niestateczniejsza,
»Niżli od wiatru liście bite, kiedy lasy
»Sucha jesień odziera i mróz z pierwszej krasy,
»Serce, które do męża była obróciła
»Zrazu czas jakikolwiek, prędko odmieniła
»I ze wszytkiem staraniem na to się udała,
»Aby za miłośnika brata mego miała.
16
»Mocno stoją, kiedy w nie biją morskie wały,
»I nie tak wielka sośnia odpiera srogiemu
»Na Krępakowej górze wiatrowi wściekłemu,
»Sośnia16, która tak korzeń ma w ziemi głęboko,
»Jako wierzch rozłożysty podnosi wysoko:
»Jako odpierał, jako stał mocny, surowy
»Brat na zapamiętałej żądze białejgłowy.
17
»Który szuka hałasu, a też go dostawa,
»Raniono było brata onego mojego
»Niedaleko od zamku Argeusowego;
»Gdzie on, choć nie wezwany, często przemieszkiwał,
»Lubo doma Argeus bywał lub nie bywał.
»Tam sobie odpoczynąć myślił onej doby,
»Ażby rany podgoił i wstał zdrów z choroby.
18
»Dla pewnej swej potrzeby jachał w cudzą stronę.
»Zarazem niewstydliwa z bratem mojem mówić
»Poczęła, chcąc go na zły uczynek namówić;
»Ale on, który nie chciał u boku swojego
»Dłużej mieć ani cierpieć bojca tak ostrego,
»Przyjaźni Argeowi dotrzymać umyślił
»I z dwojga złego mniejsze obrać się namyślił,
19
»Przyjaźni z Argeusem i stamtąd odjechał
»W tak daleki kraj, żeby o niem nie wiedziała
»Zła niewiasta i o niem więcej nie słyszała.
»Ciężka mu się to zdała, ale już tak wolał,
»Aby na złej niewiasty żądze nie pozwolał
»I żeby zaś nie musiał tego Argeowi,
»Co ją z serca miłował, odkryć, jej mężowi.
20
»W świetną się swoję zbroję zwyczajną ubrawszy,
»Jachał z zamku, mając w tem umysł utwierdzony
»Nie wracać się, póki żyw, nigdy do tej strony.
»Ale mu zła fortuna tego zabroniła
»I dobre jego żądze wniwecz obróciła.
»Mąż się wtem z drogi wraca i srodze płaczącą
»W domu żonę zastawa i narzekającą,
21
»Pyta jej, o co się tak barzo frasowała,
»A pyta nie raz, nie dwa, niż mu odpowiada,
»Niż mu przyczynę smutku swojego powiada,
»Na to się nasadziwszy, aby się pomściła.
»Nad tem, od którego tak pogardzona była;
»A właśnie tak przystało jej niestateczności
»Odmienić w nagłe gniewy chęci i miłości.
22
»»Któregom w niebytności twej się dopuściła?
»»Bo choćbym go przed wszytkiem światem chciała taić,
»»Sumnieniu go mojemu nie mogę utaić;
»»Bo dusza, która w brzydkiem grzechu się najduje,
»»Taki żal i pokutę taką w sobie czuje,
»»Żebym najwiętsze męki na ciele wolała
»»Cierpieć i prędzejbym je podomno wytrwała.
23
»»Grzechem, co poniewolnie i przez gwałt czyniemy,
»»A potem zaraz mieczem twem nieuproszonem
»»Rozdziel niewinną duszę z ciałem splugawionem
»»I zawrzy mi, proszę cię usilnie, na wieki
»»Z twoich ręku bez wszelkiej litości powieki,
»»Abych ich ustawicznie nizko nie trzymała
»»I abych się wszytkiego świata nie sromała.
24
»»Takeś ufał, gwałt ciału uczynił mojemu;
»»I bojąc się, abyś się tego dowiedziawszy
»»Odemnie, nie mścił na niem, jachał nie żegnawszy«.
»Temi słowy złośliwej i przewrotnej żony
»Tak beł przeciwko bratu jej mąż zakrwawiony,
»Że zaraz jachał za niem, aby go dogonił
»I zabił, lubo mu się bronił lub nie bronił.
25
»I wszytkich dróg i ścieszek prostych beł wiadomy,
»Brata, który beł chory i pomału jachał,
»Powolej jadącego niedługo dojachał
»I na ustronnem miejscu na niego się rzuca;
»On niewinności swojej pilnie go naucza,
»Wywodząc mu, że tego nie winien uczynku,
»Ale próżno; koniecznie chce z niem pojedynku.
26
»Drugi chory i słaby z niezgojonej rany,
»Tak, że się mało bronić mógł Argeusowi,
»Teraz głównemu swemu nieprzyjacielowi;
»I tak nędzny Filander17 niegodny onego
»Nieszczęścia — to jest imię mego rodzonego,
»O którem ci powiadam — w boju pokonany,
»Od Argeusa w on czas został poimany.
27
»»Żałość i krzywda, co mię od ciebie potkała,
»»Abym cię, jakoś godzien, miał zabić, którego
»»Miłowałem serdecznie od czasu dawnego,
»»Chociaś mi to źle oddał — tak Argeus bratu
»»Mówi — ale pokazać chcę wszytkiemu światu,
»»Że jakom beł w miłości szczerszy i w przyjaźni,
»»Takem i teraz nad cię lepszy w nieprzyjaźni.
28
»»Gardłem skarał, ale cię karać chcę inaczej«.
»To rzekszy, dał z gałęzi mary na koń włożyć
»I na nich nieszczęsnego młodzieńca położyć.
»Tak beł, na poły martwy, do zamku niesiony
»I do wieże oddany i na dno wsadzony,
»Na więzienie, póki żyw, od niego skazany,
»Złej niewiasty potwarzą szczerą pokonany.
29
»Że nie mógł nigdziej wyniść, wszytkie sposobności
»I wszytkie miał dostatki; wszyscy go słuchali,
»Wszyscy, co chciał — tak kazał Argeus — czyniali19.
»Ale chcąc po staremu zła żona swojemu
»Zamysłowi uczynić dosyć bezecnemu,
»Częstokroć do więzienia do niego chodziła,
»Od którego złośnica klucz sama nosiła.
30
»I ustawicznie brata mojego gabała20.
»»Coć — mówi do Filandra — ta twoja, nieboże,
»»Wierność przeciw mojemu mężowi pomoże?
»»O, jako cię wysokie czekają zdobyczy,
»»Jako wielkie tryumfy, kiedy niewolniczy
»»Żywot musisz prowadzić, kiedyć urągają
»»Jako zdrajcy i wszyscy za tego cię mają!
31
»»Uczynić dla mnie chętnie to, co się mówiło!
»»Barzo tak dobrze na cię, że ato nagrodę
»»Masz swojego uporu, straconą swobodę?
»»Jesteś teraz w więzieniu i bez wątpliwości
»»Wiecznie będziesz, jeśli swej nie zmiękczysz twardości;
»»Jeśli mi też będziesz chciał kwoli być, ja sprawię,
»»Że cię z więzienia, że cię z osławy wybawię«.
32
»»Ja chcę, aby jaśniejsza wiara moja była
»«Niżli słońce, choć taką w jasnej niewinności
»»Nagrodę mam przeciwko wszelakiej słuszności.
»»Niechaj mi urągają, byle mi sowito
»»Po śmierci Bóg, któremu nic nie jest zakryto,
»»Nagrodził to i każdy znał, że bez przyczyny
»»Wszytko cierpię i okrom żadnej mojej winy.
33
»»Niechaj mi zaraz weźmie ten żywot brzydliwy;
»»Bo za to, da Bóg, w niebie nagrodę odniosę,
»»Że za dobry uczynek karanie ponoszę.
»»Może być, że Argeus obaczy się potem,
»»Kiedy się duch rozdzieli z tem przykrem żywotem,
»»I postrzegszy się w swojej omyłce i błędzie,
»»Zmarłego towarzysza nieraz płakać będzie«.
34
»I co raz się bez skutku od niego wracała.
»Ale jej ślepa żądza, która po staremu
»Chce dosyć zamysłowi czynić niezbożnemu,
»Na pamięć sobie grzechy swe dawne przywodzi
»I uważa, jeśli się z nich który przygodzi
»Do teraźniejszej sprawy; o tysiącu myśli
»Sposobów pierwej, niż się na który namyśli.
35
»Co przedtem ustawicznie do niego chodziła,
»Że Filander rozumiał, że dawnych przestała
»Swych zamysłów i więcej o niego nie dbała.
»Ale fortuna właśnie, jakoby na zmowie,
»Użyczyła pogody chytrej białejgłowie,
»Że koniec z pamiętnem złem dała niezbożnemu
»Zamysłowi, na straszny grzech odważonemu.
36
»Zaciąg miał pewny szlachcic, Morandus nazwany,
»Z jej mężem i w niebytność jego tak beł śmiały,
»Że na przepych21 pojeżdżał aż pod same wały;
»Ale kiedy beł doma, do zamku onego
»Nie przybliżyłby się beł Argeusowego
»Na dwie mili. On zmyśla, że uczynił Bogu
»Ślub iść do Jeruzalem, do świętego grobu.
37
»I głosy o tem wszędzie puszcza, a nikomu
»Nie powierza się tego, okrom samej żony,
»O jej wierze ku sobie będąc upewniony;
»I wraca się do domu, gdy mrok świat okrywa,
»I w nocy zawsze, we dnie nigdy w niem nie bywa;
»I z odmiennemi znaki, gdy świt wstaje rany,
»Wyjeżdża, od nikogo, z domu, nie widziany.
38
»Aby tak nieprzyjaciel beł ubezpieczony,
»I potem oszukany jego niebytnością,
»Podjeżdżał, jako beł zwykł, z tem większą śmiałością.
»We dnie się w lesie kryje i tai na stronie,
»A skoro Febus w morze wpędzi rącze konie,
»Wraca się zaś do domu po cichu, od żony
»Tajemną fórtą tyłem do zamku puszczony.
39
»I że mil kilkadziesiąt od domu ujachał.
»Ona wtem upatrzywszy czas prawie pogodny,
»Do brata mego przydzie, uczynek niegodny
»Chcąc popełnić, i twarz łzą zmyśloną oblewa
»I daje znać, że z żalu wrzkomo nie omdlewa.
»»Kto mię, prze Bóg! ratuje — tak bratu mówiła —
»»Żebym sławy i mej czci wiecznie nie straciła?
40
»»Który by tu beł teraz, uszłabym wszytkiego.
»»Znasz Moranda i wiesz to, jako postępuje,
»»Kiedy w domu małżonka mojego nie czuje;
»»Ten, patrz, co mi wyrządza: co raz to prośbami,
»»To na mię surowemi naciera groźbami
»»I moich naprawuje, abym się skłoniła
»»I na jego nieczyste żądze pozwoliła.
41
»»Wrócić się swej nie może, urosły mu rogi
»»I tak się zstał zuchwały i śmiały, że wczora —
»»Jakie to bezpieczeństwo22 jego! — wszedł do dwora.
»»Ale przy Argeusa mojego bytności
»»Nigdyby serca, nigdy nie miał z to śmiałości23
»»I owszemby omijał — znasz dobrze człowieka —
»»Na trzy mile i więcej te mury z daleka.
42
»»Śmiał mię sam w oczy prosić; i już beło o mnie
»»Barzo źle, bo w tem takiej używał śmiałości,
»»Żem mało nie odniosła wielkiej zelżywości.
»»I jeno, żem go słowy pięknemi zbywała
»»I na jegom pozwolić żądze obiecała,
»»Gwałtemby beł otrzymał i wziął poniewolnie
»»To, co sobie mieć tuszył z mych słów dobrowolnie.
43
»»Nie dlatego, abym mu słowa dotrzymała,
»»Ale żebym mu mogła zbronić takiem kształtem
»»Tego, coby beł sobie mógł w on czas wziąć gwałtem.
»»W tem złem razie, krom ciebie, nikt mi nie pomoże,
»»Inaczej nie tylko ja na czci — żal się Boże! —
»»Ale i mój małżonek szwank weźmie, którego
»»Miłujesz, jako mawiasz, nad siebie samego.
44
»»Że tej, którą się chlubisz, niemasz w tobie wiary;
»»Nie wzgląd na Argeusza żaden to sprawował,
»»Którąś mi się ty tarczą zawżdy zastawo wał,
»»Że u ciebie wzgardzona była prośba moja,
»»Ale srogość i hardość i nieludzkość twoja;
»»I co tego nie mógł nikt wiedzieć, teraz wszędzie
»»Moja niecześć24 po świecie rozgłoszona będzie.
45
»»Dla mego Argeusza jam wszytko gotowy
»»Uczynić, jeno niech wiem, czego chcesz, bo jaki
»»Byłem zawsze, tak teraz, chcę mu być jednaki.
»»I chocia to, co cierpię, cierpię bez winności,
»»Nie chcę go w tej winować niesprawiedliwości
»»I owszem pójdę na śmierć chętnie kwoli jemu
»»Przeciw memu losowi i światu wszytkiemu.
46
»»Abyś tego zniósł, co mi na nię następuje;
»»A nie bój się, bo cię w tem ubezpieczyć mogę,
»»Żeć do tego ukażę niepochybną drogę.
»»Obiecał się dziś do mnie, gdy mrok świat okryje,
»»Jako trzeba, kiedy w noc zegar trzecią bije26;
»»I ma znak umówiony i hasło odemnie,
»»Za którem go do siebie mam puścić tajemnie.
47
»»Bez świece i bez światła czekaj w mojem gmachu
»»Dotąd, aż ci ode mnie wpół nagi27 oddany
»»I z jasnej będzie zbroje swojej rozebrany«.
»Taką sztukę nad mężem swojem wyprawiła,
»Aby tylko nieczystej żądzej dogodziła
»Zła żona, jeśli tę zwać słusznie może28 żoną,
»A nie jędzą, dopiero z piekła wyprawioną.
48
»Filander, dobrą bronią od niej opatrzony,
»Czekał, nie objawiony w komorze nikomu,
»Tak długo, aż Argeusz wrócił się do domu.
»Zstało się, jako chciała, bo rzadko chybiają,
»Rzadko złe rady skutku swojego nie mają:
»Zabił brat Argeusza, krótko powiadając,
»Że nie Argeusz, ale Morand beł, mniemając.
49
»Bo hełmu i żadnego na sobie żelaza
»Nie miał; tak gorzki koniec beł Argeuszowy
»Z przyczyny niecnotliwej tej, złej białej głowy.
»Ten go zabił, co o tem nie myślił i czemu
»Nigdyby beł nie wierzył, i ten, co miłemu
»Pomóc — o, rzadki przykład! — chcąc towarzyszowi,
»Uczynił to, co czynią nieprzyjacielowi.
50
»Filander miecz Gabrynie oddał krwią spluskany —
»Tak zową te łotrynią, co się urodziła
»Na to tylko, aby źle niecnota czyniła —
»Co do tej doby zawsze o prawdzie milczała,
»Filandrowi iść z świecą kazała do ciała
»I tak mu ukazuje srodze zabitego
»Męża a towarzysza jego tak miłego.
51
»Na jej nieczyste żądze, jeśli umrzeć woli,
»Że on mord wszytkiej swojej czeladzi objawi,
»Którego się nie może zaprzeć, i to sprawi,
»Że będzie jako zdrajca i zbójca skarany
»I na śmierć z jego wieczną sromotą podany,
»Przypominając często w onej swojej mowie,
»Aby dbał o uczciwe, gdy nie dba o zdrowie.
52
»Wielkiem żalem na smutnem sercu przerażony,
»Pierwszą tkniony wściekłością, zabić ją zamyślał,
»I chwilę przywątpliwszy, na to się namyślał;
»I jeno, że mu rozum wystawił na oczy,
»Że beł w nieprzyjacielskiem domu bez pomocy
»I bez broni, wielkiemi ujęty gniewami,
»Kąsałby ją beł w sztuki podomno zębami.
53
»Gdy przeciwne dwa wiatry biją słone wody,
»Który, gdy go od siebie jeden gwałtem pędzi,
»Drugi go zaś do kresu pierwszego przypędzi,
»I od sztaby do rufy29 od obu miotany,
»Od możniejszego bywa nakoniec pognany:
»Tak Filander w dwu myśli społem rozdwojony,
»Na on czas na mniej gorszą został odważony.
54
»Mężobójstwo i on mord, że pozbędzie szyje;
»Lecz to mniejsza, bo na śmierć poszedłby ochotny,
»Ale go boli koniec szpetny i sromotny.
»Czasu nie ma, aby się namyślił powolej,
»I tak musi pić gorzki kielich poniewolej;
»Na ostatek więcej mógł strach w myśli troskliwej,
»Niż gniew i upor na śmierć niewiasty złośliwej.
55
»Że nie jednę i nie dwie i nie trzy przysięgi,
»Ale tysiąc uczynił być kwoli Gabrynie,
»Żeby zdrów mógł uść stamtąd w onejże godzinie.
»Zła niewiasta nieczystem żądzom koniec dała
»I z zamku z niem pospołu cicho ujachała.
»Tak się Filander wrócił z nią do Olandyej,
»Zostawiwszy po sobie złą sławę w Grecyej.
56
»Jego miły przyjaciel, tak głupie30 zabity,
»Za którego na swój żal i wielką tęsknicę
»Frymarkiem wziąć Medeą musiał okrutnicę;
»I jeno, że go wielka przysięga trzymała,
»Zabiłby ją beł pewnie, bo go tak mierziała,
»Tak się ją barzo brzydził, zostawszy jej mężem,
»Jako jaką gadziną albo jakiem wężem.
57
»Żałosne, każda była smętna jego mowa.
»Wzdychał zawsze, od żalu tak opanowany,
»Że z niego beł Prestes własny, na przemiany
»Od piekielnych jędz biczem sieczony troistem,
»Kiedy matkę swą zabił pospołu z Egistem,
»Mając mord popełniony ustawnie przed sobą,
»Że nakoniec legł, wielką złożony chorobą.
58
»Że była Filandrowi brzydka i niemiła,
»Pierwszej chęci i pierwszej płomienie miłości
»Obraca w gniew, w nienawiść i w srogie wściekłości
»I takie serce bierze przeciw Filandrowi,
»Jakie miała na on czas przeciw Argeowi:
»Chce i myśli koniecznie tak, jako pierwszego,
»Zgładzić z świata i tego małżonka drugiego.
59
»Sposobnego, łakomcę, co z cudzej naprawy
»Lepiej ludzie zabijać umiał truciznami,
»W czem beł mistrzem, niżli je leczyć syropami.
»Niedługo się okrutna jędza targowała
»I więcej jeszcze, niż chciał, dać mu obiecała,
»By tylko tak on trunek lekarski przyprawił,
»Żeby jej niewdzięcznego Filandra pozbawił.
60
»Kiedy doktor z napojem przyszedł jadowitem,
»Zalecając lekarstwo swoje, że skoroby
»Wypił je, miał wstać prędko Filander z choroby.
»Wtem Gabryna na zdradę udała się nową
»Pierwej, niż mąż receptę wypił doktorową,
»Aby tego, co to sam mógł wiedzieć, straciła,
»Abo żeby umownej summy nie płaciła.
61
»»Zawściągnąwszy mu rękę, rzekła doktorowi:
»»Nie dziwuj się, że się bać o małżonka muszę,
»»Którego tak miłuję, jako własną duszę;
»»I dla tego wolę być pewna, że tem twojem
»»Nie zawadzisz mu barziej jakiem złem napojem.
»»Przeto lepiej, doktorze, że go wprzód skosztujesz,
»»A dopiero uwierzę, że go nie zepsujesz«.
62
»W onem niebezpieczeństwie tak nagłem zastany!
»Czas go krótki tak ścisnął barzo w onej dobie,
»Że się nie mógł namyślić, co miał obrać sobie?
»Nakoniec, aby nie beł barziej podejźrzany,
»Od Gabryny, co tego chciała, pilnowany,
»Wypił jadowitego napoju dostatek;
»Potem go wziął Filander i wypił ostatek.
63
»Kuropatwę i już ją chce jeść oskubioną,
»Od nieobyczajnego wyżła bywa zbity
»I pokarm, prędkiem piórem, upuszcza, zdobyty:
»Tak doktor, na zysk wszytek bezecny udany,
»Nalazł, kiedy nie myślił, wstręt niespodziewany.
»Rzadki przykład łakomstwa i mało wiadomy;
»Bodaj taką zapłatę brał każdy łakomy!
64
»Porwał się i do domu chciał iść ukwapliwy,
»Aby jakie potężne lekarstwo zgotował
»I już zarażonego serca wskok ratował;
»Ale go mężobójca31 żona zatrzymała
»I od męża chorego odejść mu nie dała.
»»Postój — pry32 — aż lekarstwo, surowe z początku,
»»Skutek jaki ukaże, strawione w żołądku«.
65
»Lecz żadnego w swej prośbie skutku nie odnosi;
»A czując swą śmierć blizką i już słabe siły
»I jadem zarażone niemal wszytkie żyły,
»Namyślił się nam, cośmy tam beli, objawić
»Wszytkę rzecz, z której się ta nie umiała sprawić;
»I tak, co inszem często dobry doktor czynił,
»To sobie na ostatek samemu uczynił.
66
»Prędko potem za duszą poszedł mego brata.
»My, cośmy to od starca przez on czas słyszeli,
»Jako żyw beł po bracie, i śmierć ich widzieli,
»Poimaliśmy ten źwierz srogi w one czasy,
»Sroższy wszytkiego źwierza, co go mają lasy,
»I do więzieniaśmy ją ciemnego oddali
»I na śmierć, jakiej godna, ogniową skazali«.
67
I chciał jeszcze powiedzieć, jako się z więzienia
Wykradła, ale nie mógł dla zbyt słabej siły
I dla krwie wypuszczonej z obrażonej żyły.
Wtem jego dwaj lokaje gałęzie złożyli,
Ucięte tamże w lesie, i nosze zrobili,
Na które go włożyli, jak na jakie mary,
Bo inaczej iść stamtąd nie mógł z żadnej miary.
68
I wielką swoję żałość z tego ukazywał,
Że go obraził, kiedy z niem kopią gonił;
Ale to czynił, aby swej baby obronił,
Tak, jako rycerzowi przystało dobremu,
Wiarę i słowo swoje uważającemu,
Ponieważ beł obiecał, kiedy jej opieka
Nań padła, od każdego bronić jej człowieka.
69
Aby mu co rozkazał, gotów mu jest służyć.
Hermonides to tylko chce mieć, a nie więcej,
Aby się ze złą rozprzągł niewiastą co pręcej,
Pierwej, niżli co pocznie przeciw niemu knować,
Czegoby potem nigdy nie mógł wyżałować.
Gabryna w ziemię patrzy w onej ich rozmowie:
»Trudno przeciwko prawdzie« powiada przysłowie.
70
Gdzie mu zła, niecnotliwa baba rozkazała,
Złorzecząc jej cały dzień, sam w sobie strapiony,
Że dla niej cny jest rycerz od niego raniony.
Teraz skoro się onych jej niecnót dowiedział
Od tego, który wszytko, jako trzeba, wiedział,
Co się ją przedtem brzydził, co jej nierad widział,
To jej teraz tak, jako węża, nienawidział.
71
W złej wolej być od niego nie chce zwyciężona.
Jeśli jej nienawidzi, jeśli jej on łaje,
Ona mu to oboje sowito oddaje;
Serce jadem nadęte i wściekłością miała,
Która się jej przez oczy i twarz wydawała.
W takiej chęci i w takiej zgodzie onem czasem
Jachali z sobą wespół pewnem wielkiem lasem.
72
Tenten33 jakiś, wołanie, kołat i krzyk srogi
I dźwięki ciężkich razów, nieomylne znaki,
Że tam zwada albo bój beł straszliwy jaki.
Królewic chcąc się z blizka przypatrzyć wszytkiemu,
Wypuścił w tamtę stronę koniowi rączemu,
Gabryna za niem — ale w drugiej pieśni pocznę
O tem śpiewać, a teraz niech sobie odpocznę.
Koniec pieśni dwudziestej pierwszej.
- bela — paka. [przypis redakcyjny] ↩
- Jeno w rąbek odzianą — [por.] „Te Spes, et albo rara fides colit velata panno” (Horatius Carmina I, 35). [przypis redakcyjny] ↩
- Olander — Holender. [przypis redakcyjny] ↩
- Hermonides — brat Filandra. [przypis redakcyjny] ↩
- naród (daw.) — ród. [przypis redakcyjny] ↩
- krzywy (daw.) — niesprawiedliwy. [przypis redakcyjny] ↩
- ludzkie (daw. przysłówek) — po ludzku, na sposób ludzki. [przypis redakcyjny] ↩
- wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny] ↩
- paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny] ↩
- ocucić (daw.) — budzić się, ocknąć. [przypis redakcyjny] ↩
- zdrajczyna (daw. forma) — zdrajczyni. [przypis redakcyjny] ↩
- Olanda, Olandya — Holandia. [przypis redakcyjny] ↩
- Argeus — mąż Gabryny. [przypis redakcyjny] ↩
- powienny (daw.) — powiewny. [przypis redakcyjny] ↩
- Akrocerauńskie (...) skały — skalisty przylądek w Epirze. [przypis redakcyjny] ↩
- sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny] ↩
- Filander — drugi mąż Gabryny. [przypis redakcyjny] ↩
- acześ — chociaż żeś (godzien). [przypis edytorski] ↩
- czyniać (daw.) — czynić (robić) coś zwykle, stale. [przypis edytorski] ↩
- gabać (daw.) — nagabywać. [przypis redakcyjny] ↩
- na przepych (daw.) — na despekt; [aby komuś ubliżyć]. [przypis redakcyjny] ↩
- bezpieczeństwo (daw.) — śmiałość. [przypis redakcyjny] ↩
- z to śmiałości (daw.) — dość śmiałości; tyle śmiałości, ile trzeba. [przypis redakcyjny] ↩
- niecześć (daw.) — hańba. [przypis redakcyjny] ↩
- pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny] ↩
- kiedy w noc zegar trzecią bije — poeta dzieli obyczajem rzymskim tak dzień, jak noc, na 12 godzin; „trzecia w noc” jest więc trzecia godzina po zachodzie słońca, czyli trzecia przed północą. [przypis redakcyjny] ↩
- nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny] ↩
- może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny] ↩
- rufa — tył okrętu. [przypis redakcyjny] ↩
- głupie (daw. przysłówek) — głupio. [przypis redakcyjny] ↩
- mężobójca — [daw. forma] r.ż.: [ta mężobójca]. [przypis edytorski] ↩
- pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny] ↩
- tenten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Ludovico Ariosto
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Orland szalony, tom II · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/orland-szalony-tom-drugi/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Piotr Kochanowski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.