Źródło i licencja tłumaczenia
Rauda
Ziemi roskoszy1, pokoju;
Leć skrzydłami sokolemi,
Siwą skroń otrzeć po znoju.
Tam cię lepsze czeka życie,
Tam z gwiazdą jasną na głowie
Po Dungusu2 leć błękicie.
Troski tylko, bój i trwogi!
Leć skrzydłami sokolemi,
Gdzie twe ojce, gdzie twe Bogi3.
Ty szczęśliwy w kraju słońca:
Tam zachodu nié ma tobie,
Twemu życiu nié ma końca.
Nieprzyjaciel czyha z boku;
We Wschodniéj ojców Krainie
Wieczna jasność świeci oku.
Leć do dziadów na biesiadę,
Na waleczne z Jodsy4 bitwy,
Na rozumną ojców radę.
Zostaw synóm5, by z twą głową
Siedli w radzie, poszli w boje,
Cne potomstwo Olgierdowo6.
XX
I wszyscy za nim na niebo spójrzeli7.
Xiężna Juljanna8 trzydzieści dni płacze;
Ani do złotéj nie siądzie kądzieli;
Sama z płaczkami, w ustronnéj komnacie,
Łzy9 się zalewa; Olgierdowe prochy
W święconéj ziemi wykradłszy, z Dawidem10
W Bogarodzicy cerkwi pochowała.
Po ojcu łzami zapłakał młodemi.
Kiejstut nie płakał; gdy się stos dopalił,
On westchnął tylko, z westchnieniem oddalił.
— Niedługo, bracie, tobie na mnie czekać!
Pójdę za tobą, bośmy całe razem
Przebyli życie. Złączyć się nam trzeba.
Mnie syn zastąpi. Czas już Kiejstutowi
Odpocząć z tobą pod jedną mogiłą. —
Sam, smutny; smutku nie zwierzył nikomu,
Ni staréj matce, ni bracióm11 rodzonym;
On tylko z sługą swoim ulubionym
Na tajnych radach dnie przepędzał całe.
Wojdyłło, z śmiercią Olgierda, niewolnik
Od posług wyszedł do rady bojarem.
Ani już ujrzeć Jagiełły bez niego.
Wszędzie obadwa12. Czy na łowy jadą,
Czy w kraj daniny wybierać, czy zamki
Budować ludzi zwołują kapłani,
Wszędzie Jagiełło z ulubionym sługą.
Dla niego braci i stryja porzucił,
Dla niego z bratem Andrzejem13 się skłócił.
A Andrzéj poszedł, siadł daleko w Pskowie,
Na posłuszeństwo przysiągł moskiewskiemu14.
Zkąd16 mu to serce do podłego17 człeka?
Niedawno jeszcze Wojdyłło parobkiem,
Z drzewem na plecach, w dziedzińca zamkowe
Szedł, ostrzyżoną pochylając głowę.
Potém Jagiełło ulżył mu ciężaru,
Między przyboczne umieścił go sługi.
On panu pościel słał, on jego ucha
Najbliższy zawsze; i nieraz wśród nocy
Słyszano długie, tajemne rozmowy,
Widziano, jako usiadał na skórze
U stóp Jagiełły, i długo cóś prawił,
I, jak pies, u nóg zasypiał na straży.
Lękając blasku sokolego oka,
Bo stary byłby karał niewolnika,
Co się śmiał synu18 do serca podkradać,
I podłą dłonią tykać jego dłoni;
Lecz umarł Olgierd, ledwie stos przygasa,
Już się Wojdyłło przebrał w inne szaty,
Już włos, jak wolny człek, puścił po skroni,
Stanął z bojary19, szyderskiém wejrzeniem
Śląc, kędy kniazie20 bracia pańscy byli,
Jak gdyby na nich, milcząc, się odgrażał.
Wszyscy szemrali; Jagiełło nie zważał,
A piérwszém słowem Wojdyłłę do siebie
Zwołał i szeptał; posłał go z rozkazy21,
Jemu dał klucze od skarbcu22 swojego,
Jemu dowództwo dał zamkowéj straży.
Poszli z schylonem czołem, z raną w duszy,
I tak mówili: — Patrzcie, pan nasz młody
Jak starą radę ojcowską szanuje!
Ani do wiernych bojarów przemówi!
Serce podłemu dał niewolnikowi,
Jemu tajemnic swoich się powierza.
Patrzcie, jak dumny dzikim rzuca wzrokiem
Na nas, na syny xiążęce23, na pana.
Do Trok, Kiejstutu25 skarżyć się staremu.
— Panie! — mówią mu — zasil nas swą radą!
Lub nam tam nie być, lub nie być tam jemu.
Podły niewolnik razem staje z nami,
I jeszcze starym urąga26 się sługóm! —
Wola w tém jego. Kiedy dał mu serce,
Godzien jest między staremi stać sługi.
Patrzcie nań tylko, by czego nie knował,
Bo w podłém ciele podła mieszka dusza;
Patrzcie, Jagiełło aby nie żałował,
Że zpod27 nóg wybrał przyjaciela sobie. —
A co dzień bardziej Wojdyłło u pana
W łaskę się wkrada, starych sług odpycha
Od drzwi szemrzących, od uszu odgania,
Dójść28 do Jagiełły, skarżyć się zabrania,
I ani bracióm29, ni żałośnéj30 matce
Dostąpić jego komnaty dozwoli.
Przez jego usta rozkazy posyła,
Na jego ręce podarki rozdaje,
Które Wojdyłło przez połowę kraje;
Ujmując łaski, srogości podwaja.
Biada wam, bracia! i wam, sługi stare!
Podły się sługa na xiążąt32 odgraża,
I w szale dumy, któréj granic nié ma,
Sięga po władzę, a prawego pana
W kobiécych dumać komnatach zasadził.
Gdzie słudzy rządzą, i do uszu pańskich
Nosząc wieść, podli niechęcą33 ku swoim,
A serce pańskie dla siebie wykradną.
XXI
Wieść za siedém przeszła ziemi;
Nieprzyjaciel się nią cieszy,
I miecz ostrzy, i lud zbiera.
A xiążęta34 zniechęcone
Uciekają, Moskiewskiemu
Czołem biją, woje wiodą
Na spokojną Ruś Jagiełły.
Dymitr i Andrzéj we Pskowie,
W Perejasławiu już siedzą,
Starodub dobywać idą;
Tylko Orda35 ich hamuje,
Tatar na cuglach zatrzymał.
Prędko zebrał się wyprawę.
Xiążę36 Albert z Austryj37 idzie:
Günther hrabia Hohenstejnu,
Eberhard i Jan hrabiowie,
Pod Troki się zagonami
Zapędzili w włość Kiejstuta.
Przyszli, stoją nad jeziorem.
Zamek głuchy, jakby pusty;
Ni w nim rycerz się ukaże;
Mury milczą, znikły straże;
Tylko jezioro dokoła
Rozpuściło sine wody,
I ramiony szérokiemi
Pańskie gniazdo obejmuje.
I Biruta matka z niemi.
Oni patrzą, serce bije,
Ale nié ma wybiedz38 komu.
Ludu mało, a tam w polu,
Jak kłosy, Krzyżacy stoją.
Próżno Witold na brzeg bieży,
Próżno na prom z ludźmi zrywa;
Stary Kiejstut go wstrzymuje,
I zza muru patrzy z dala,
Jak odpływa Niemców fala.
Niemcy trzy dni w Trokach stali,
Trzy dni w zamek strzały słali;
Zamek milczał, a czérwone
Mury pociski odbiły.
Długo mistrz się z xięciem radził,
I pod Wilno odciągnęli.
Kiejstut z zamku na koń siada,
Ludzi zbiera; syn u boku;
Z garścią w pogoń Niemcóm śpieszy,
Bieży nocą. Rozedniało,
Ponad Wilnem łuna płonie,
Góry stoją w blasku całe,
Dymy kłębią się czérwone.
Stary stanął, złamał ręce.
— Gedymina grodzie biały!
Niemiec stos pod ciebie kładzie!
A Jagiełło gdzieś w komnacie
Milczy, ręki wznieść się lęka! —
— O! niechaj zginę, na Bogi,
A pomszczę się téj pożogi.
Za mną, za mną! — Witold woła —
Noc nam sprzyja! Tam ucztują,
Ani gości spodziewają.
Prędzéj! — Lecą, a nie drogą,
Nie szeroką — manowcami.
Od Rudominy po Wilno
Krzyżacy się rozciągnęli.
Na trzy rogi miasto płonie,
Tylko zamek w jego łonie,
Salamandra40 nie zgorzała,
Cały jeszcze, czarny stoi.
W obóz Niemców Kiejstut wpada.
Na Krzyżaków, co bez zbroi,
Pijąc, w pożar poglądają,
I klną pogan, i hulają.
Wpadł i siecze — łby padają.
Popłoch w wojsku; pod xiążęcy41
Namiot pędzą42 się kupami;
Swoich łuków i kusz zbyli43,
W ziemię wbite zostawili
Tarcze twarde. Rwą się konie
I po górach uciekają.
Aż śle xiążę44 do Kiejstuta
I na zamek posły swoje,
Rozejmu u nich wyprasza.
— Rozejm! — stary Kiejstut woła —
Będzie, gdy was psów wygnamy,
Zatrzaśniem za wami bramy.
Bić nam trzeba, nie traktować45,
Nie o zgodę się umawiać.
Dwa dni zgody, miesiąc wojny.
Zdrady lęgną się w pokoju.
Xiążąt na zamek zaprasza,
Tydzień wypoczynku daje,
Bo Wojdyłło szepnął w ucho:
— Nie czas teraz nam wojować,
Wprzódy trzeba zebrać siły,
Wprzódy oręż nam ukować46. —
Krzyżacką nietknięty nogą;
Piérwszy raz na nim w gościnie
Niemiec miód litewski spija.
O, wstań, wielki Gedyminie!
Wstań, na wnuka popatrz swego.
On z wrogami siadł u stoła47,
On im w uśmiech usta stroi.
Wnukli48 to twój? z krwi to twojéj?
Szepce komturóm do ucha,
Dzban po dzbanie nosić każe,
Róg po rogu do nich wnosi.
I świecą się Niemców twarze;
On pić i spoczywać prosi,
Ciągle szepce, a bojary
Trzęsą głową wyprawieni49,
Patrzą u drzwi, patrzą z sieni,
I dziwują się téj zgodzie.
Co ma myśleć, sam już nie wié;
Syna na zamek posyła;
On zawrócił wojsko swoje,
Nie chce zgody, do Trok wraca.
Siedzi w Gedymina grodzie;
Trzy dni nié ma! Aż posyła
Stary ojciec. Strach o syna.
Goniec do Trok go wyzywa.
Jedzie Witold, ale smutny,
Głowę zwiesił, a na oku
Gniew połyska50 uduszony51.
Słaba ręka Litwą włada.
Cudza głowa, cudza rada,
Nie Jagiełło, nie my, ojcze,
Jeden rządzi sam Wojdyłło,
Jemu w głowie zawróciło,
Duma niewolnika wzbija.
Śmiał do stołu siąść przede mną!
Śmiał Jagielle stać u boku!
A dusza mu patrzy w oku52,
Dusza nienawistna, podła!
Skrzydeł nie ma, by podlecieć,
To, jak wąż, sunie się w górę.
Jam z Jagiełłą żył od młodu,
Bratem, przyjacielem byłem;
Widzę, serce utraciłem.
W ustach, w oku, nic, prócz chłodu;
Słowy53 witał mnie zimnemi,
I pożegnał jakby sługę.
Długoż cierpieć będziem jeszcze?
Długo myśleć? długo czekać? —
Pot ociera; siadł na progu.
Syn na próżno o odpowiedź
Słowy, pytaniami wzywa.
— Czekaj! — wreście54, wstając, rzecze —
Stary Kiejstut wié, co czyni.
Niech Wojdyłło pnie się; kto wié,
Jak wysoko dosiądz55 może?
Są na Litwie stare drzewa,
Wielkie sosny w puszczach naszych;
Ja najwyższą mu sprowadzę,
Na wierzchołek go posadzę.
— Gdzie? — do Wilna. — Zostań, synu!
Chcę oczami widzieć memi,
Jak niewolnik tam króluje. —
Kiedy u stóp Turzej Góry,
Na Swintoroha dolinie
Zabrzmiał w wrotach róg Kiejstuta.
Straż poznała — drzwi otworem,
I bojary56 czołem biją.
Wjechał w zamek, oddał konia.
Czemuż uczcić włosy siwe,
Czemuż stryja uczcić swego
Kniaź Jagiełło nie wychodzi,
Ani dworzan swych wysyła?
Czy Jagiełły nié ma w domu?
Czy powitać nié ma komu?
Czy na łożu chory leży?
On w komnacie z psy swojemi57
Bawi się, leżąc na ziemi.
U drzwi Wojdyłło na straży,
Pochlebstwem mu głaszcze uszy,
Marzeniami go kołysze:
— Wielki Kniaziu! nad twych dziadów
Wyżéj pójdziesz, ojca twego.
Wnuki uczyć z twych przykładów,
Wnuki dziwić będą tobie!
Rzekłeś słowo, i pokornie
Krzyżak wyszedł z twojéj ziemi,
Ani pustoszył po drodze,
Ani śmiał łupy zabierać.
W Rusi pokój, z Moskwy cicho.
Wielki Kniaziu! tyś potężny!
Drobne ptastwo58 wróg przy tobie. —
Wtém zaszumi, i Kiejstuta
Brzęknie w ziemię szabla kuta.
Wojdyłło się porwie z ziemi.
— Kto śmié iść tu? pańskie wczasy,
Pańską przerywać zabawę? —
I brwi zmarszczył, twarz zachmurzył,
Stoi, patrzy, nagle blednie,
Usta zaciął, wzrok ponurzył,
Zadrżał. Kiejstut pchnął go ręką.
— Kto — rzekł — wchodzi? kto ma prawo
Na dziadowski wchodzić zamek.
Ty precz, sługo! ni mi w oczy
Podłéj nie ukazuj twarzy! —
Chce cóś mówić, drżą mu usta;
Nie śmié. Kiejstut dłoń podaje,
On wyciąga zimną rękę.
— Witaj, synowcze59 kochany!
Co ci wczas tak zasmakował,
Że z ogary60 siedzisz w kącie?
Jeszcześ miecza nie sprobował,
Jeszcześ razu nie szedł w pole.
Czy ten sługa ulubiony
W babskie serce ci zamienił? —
I na blade jego lice
Krew płomienna wystąpiła,
Uśmiech usta rozgrzał sine;
Potarł czoło, i na ławę
Stryja sadził i przyjmował.
Ale smutno wieczór spłynął.
I Wojdyłło się w komnacie
Nie ukazał przed Kiejstutem.
Blade lice, usta sine,
Jakaś boleść targa serce,
Bo i słów nie znajdzie w ustach,
I łzy niby w oczach kręcą.
Próżno Jagiełło wyzywa,
Próżno łagodnemi słowy
Odpowiedź z niego dobywa;
On milczący, zachmurzony,
Na bojary patrzy srogo,
Siecze sługi, milczy gniewny.
Co ci na duszy usiadło? —
— Co? — Wojdyłło wreście61 rzecze —
Wstyd mnie boli, hańba piecze,
I bezsilna dłoń mnie pali.
Panie! tyś mnie wywiódł z prochu,
Ty mi dałeś serce swoje,
Ale twoi mi zazdrośni,
Popychają z wzgardą sługę;
Dla nich jeszcze jam niewolnik! —
Niech cię słowem kto obrazi!
Wezmę zuchwałego głowę,
Choćby brat mój był rodzony.
Tyś najbliższy serca mego,
I chcę, byś był piérwszy po mnie. —
A Wojdyłło za nim okiem
Wodzi, radośnie spogląda,
I tak w chwilę rzecze znowu:
Stryjów sześciu i stryjecznych.
Mnogi ród Gedyminowy,
Mnoga krew jest Olgierdowa.
Jam co? — sługa i niewolnik,
Robak, coś go wywiódł z błota;
Ale w sercu niewolnika,
W jedném sercu jest dla ciebie
Prawa miłość i życzliwość.
Bracia twoi — wrogi twoje63!
Stryj zazdrośném64 patrzy okiem;
On nad Litwą chce panować,
On na Litwie usiąść pragnie;
Jemu z oczów65 patrzy zdrada;
Zbiera wojsko na sąsiada,
A na barkach twych się oprze.
Bracia twoi — wrogi twoje!
Jedni knują zdradę w Rusi;
Już uciekli i poddali
Moskiewskiemu Dymitrowi;
Drudzy w domu cicho radzą,
Kogo w miejscu twém posadzą?
Jam ci jeden, kniaziu, wierny.
Jam niewolnik, ja mizerny,
Ale serce w mojéj piersi
Rodzonego brata, sługi,
Wiernego psa, bije u mnie.
Kiejstut!!! nie wierz jemu, panie!
On zawistném patrzy okiem
Na mnie, bo wié, że na straży
Stoję twojego spokoju,
Że dopatrzę66 w nocy zdradę,
Że nie dam mu złego knować67.
Kiejstut na mnie, wszyscy na mnie.
Ciebie, kniaziu, ja osłaniam,
Patrzę, czuwam, złe odganiam.
Nie wierz, panie, z nich nikomu;
Zdrada u nich! w własnym domu,
Między braćmi, między twemi.
Wspomnij, wspomnij na Jawnuta.
Bodaj tobie jego losu
Nie gotował Kiejstut stary!
Spadła władza z jego głowy,
Na Kiejstuta idzie prawem.
On ci jeszcze ją zostawił;
Lecz choć milczy, on niebawem,
Co z Jawnutem, zrobi z tobą!
Jam na straży. Na mnie wrogi
Mszczą się bezsilności swojéj! —
Gniew się patrzał, piersi wzdyma,
Chodzi, czoło białe chmurzy,
Słucha, staje, wzrok ponurzy,
To podniesie na Wojdyłłę;
W słowa jego wierzy święcie,
I już zdradę u drzwi widzi;
Drży o siebie, drży o władzę;
Duma, jakby ją utrzymać?
Trzeba zdradę odprzeć zdradą.
Oni myślą, że w komnacie
Kądziel przędę, i bezsilny
Nic nie widzę, nie rozumiém!
Lecz, na Bogi! jam po ojcu
Wziął i siłę, wziął i głowę;
Czuję w sercu Olgierdową
Krew ojcowską, krew mych dziadów!
Coś wycierpiał, znosił długo,
Dziś zapomnisz. Daję tobie
Lidzki zamek na dzierżawę,
Z Lidą68 włości okoliczne.
Od dziś kniazióm i bojaróm
Równy stajesz. Tak jak bratu
Wydział69 daję. Na dzielnicy,
Tak jak oni, jesteś kniaziem.
Nikt nie będzie śmiał przeszłości
Zapomnianéj wydobywać,
Ażeby nią bić ci w oczy.
Na Perkuna! kto cię słowem
Dotknąć śmiałby, mnie obrazi,
Brata swego dotknie pana. —
Nogi ściska i całuje;
Twarz rumieńcem mu zgorzała,
Pierś się wzdęła przepełniona,
A na oczach dwie łzy świecą.
Powstał dumny, jakby wzrosły,
Jeszcze wyżéj czoło wznosi,
Jeszcze dumniéj wzrokiem wodzi.
Mam was w ręku, xiążąt rodzie!
Upokorzę, i za moje
Stokroć oddam wam sowicie;
Będę gniótł wam karki dumne,
Będę z wzgardą się naśmiewał.
O, za moje życie dawne,
Za wspomnienie lat dzieciństwa,
Wiele jeszcze, wiele muszę
Pastwić, znęcać się nad wami!
Bo za każdą chwilę sromu,
Niewolnictwa i cierpienia,
By się w duszy méj zatarła,
Muszę spłacić z was każdemu.
Część pogardy, część boleści,
I krwią może trzeba będzie
Zmywać z duszy cierpień ślady.
Krwi utoczę, łez utoczę,
W łzach obmyję, w krwi ubroczę,
Ale zatrę przeszłość czarną!
Nikt nie będzie śmiał przede mną
W oczy podłość mi wyrzucać,
Łańcuch, którym u nóg nosił!
Brat Jagiełły! Jeszcze chwila,
Pójdę daléj, pójdę wyżéj,
Z krwią się jego zmięszam70 bliżéj!! —
I wychodzi; już nie smutny,
Raźny, z obliczem wesołém.
Któż na drodze go spotyka?
Stara, uboga kobiéta,
Przeciw niemu71, krzycząc, bieży,
I głosem wielkim wykrzyka72,
I w objęcia drżące chwyta.
Łzy płyną w marszczki73 głębokie,
Z ust głos jakiś się wyrywa.
Głos to matki. Nic na świecie
Nie ma tego matki głosu,
Kiedy wita swoje dziecię.
Ciebież to ja widzę? ciebie?
Ty w tych szatach, ty tak wielki,
Ty na zamku bojar starszy!
Ty Porowéj biedny synu!
Niewolniku! wzięty z gminu!
Co za szczęście matki twojéj!
Oczy jéj ujrzały ciebie,
I umrzeć może szczęśliwa!
O Wojdyłło! o mój synu! —
Cofa się, ręką odpycha.
— Ty mi matką? ja ci synem?
Ja ciebie nie znam, nędznico!
Jam kniaź! tyś jest niewolnicą!
Kto na zamek tę szaloną
Wpuścił babę? Precz z nędzarką!
Niech ją wyrzucą za wrota,
Niech ją psami ztąd74 wyszczują!
A kto jéj bramę otworzył,
Pójdzie jęczeć na dno wieży. —
Ona stoi, osłupiała,
Ręce na pierś załamała,
Patrzy w oczy synu75 swemu,
I śmiech usta jéj wykrzywił,
Śmiech okropny, bezrozumny!
Jak ci było poznać matkę?
Ona biedna, ty bogaty,
Ja w łachmanach, ty masz szaty!
A! i lice masz bojara!
O! i serce masz xiążęce!
Tyś nie syn mój, nie Wojdyłło.
Staréj matce się przyśniło! —
Włos jéj siwy, lica gorą.
— Nie poznałeś, o Wojdyłło,
Nie poznałeś niewolnicy!
Tyś jéj synem! tyś się rodził
W budzie, na słomie i gnoju,
Tyś z nią za jałmużną chodził,
Póki na dwór cię nie wzięli.
Nie poznałeś! niech cię swoi
Nie poznają! niech ci żona
Wydrze oczy! niech ród nowy
Da serce krukóm na pastwę!
Niech twe kości świecą białe
Bez mogiły i pogrzebu!
Zgiń! przepadnij! — Głos ustaje.
Słudzy ciągną, trup76 już wloką;
Piana zimna usta broczy,
Wywrócone białe oczy;
Duch uleciał na swe dziecko
Zemsty prosić u Perkuna.
Zbladł, i nogą w ziemię bije.
— Kto wpuścił tę starą żmiję,
Tysiąc pletni77 i do wieży! —
Rzekł, i pędem w zamek bieży.
XXII
Od Turzéj on Góry na Piaski gdzieś leci,
I kręci gęstwiną u Wilii78 brzega,
I zniknął w śnieżystéj daleko zamieci.
I włos rozczochrany, i suknię w nieładzie,
Konia prze ku Trokóm i leci zziajany.
Koń boki rozpiera, na zaspach się kładzie;
Lasami się pędzą. On podnosi głowę,
Oczyma je drogę, tak pragnie pośpiechu;
Przed nim śniegi białe i lasy sosnowe.
Odetchnął swobodniéj, za siebie spoziera,
Śmielszy mierzy wzrokiem, zatoczył wokoło,
Już jezioro przebył, brama się otwiera;
Nie otrząsł obówia79, snieg80 leci z odzienia,
Pot mu ciecze z czoła, włos na głowie jeży;
On minął podwórzec, przeleciał przedsienia,
Z Witoldem u ognia na kamieniach siedzą.
Poczuły obcego, wzniosły łeb ogary,
Cóś mruczą do siebie i wzrokiem go śledzą.
— Kniaziu! — rzecze — z Wilna wieści ci przynoszę.
Serce pęka z bolu81, ledwie mówić mogę!
Wysłuchaj mnie, proszę, i ratuj nas, proszę!
Zniechęca Jagiełłę, do zdrady podmawia,
Wojdyłło się na was z Krzyżakiem spisuje82,
Na xiążęcą83 władzę parkany zastawia.
Dziś on kniaź, o panie! ma udział i włości.
Lidy mu w dzierżawę mało jeszcze było,
Do nowéj on prawa łaski sobie rości:
Marij Olgierdównéj84 u Jagiełły prosi.
Maria Olgierdówna jemu obiecana!
Niewolnik już hardą głowę nad nas wznosi.
Wczoraj dwóch z nas ścięto, za to, żeśmy czołem
Nie bili Wojdylle; Olgierdowe woje
Z bracią twoją, panie, ponękani społem.
Narymundowicza85 moskiewski przyjmuje.
Co dzień się do wroga uciekać któś musi,
Co dzień pada głowa, on wyżéj wstępuje.
Oni się z Niemcami na ciebie zmawiają.
Wkrótce Gedymina wszystkiéj krwi nie stanie,
Niewolnicze ręce Litwą owładają.
Zaręczył swą Marię Wojdylle podłemu;
Za miesiąc Wojdyłło wezmie86 ją za żonę.
Scierpiszże87 to? Panie! — darujesz to jemu? —
— Na tośmy88 — rzekł — przyszli pod młokosa władzą!
Źle, żem ci, Olgierdzie, dochowywał wiary.
Staremu mi umrzeć spokojnie nie dadzą.
I będzie we własnym urągać mi domu!
Ale nie doczeka! Dość starcu89 dwa kroki,
By zapobiedz90 hańbie i uniknąć sromu.
Tu ci niewolnicy urągać nie śmieją.
Niech Wojdyłło szali91; nie poszali długo:
Od Trok przeciwnemi wiatry mu zawieją. —
Rzekł z pokłonem bojar. — Nie czas tobie zwlekać!
Między wami waśnie już Wojdyłło rodzi,
Z Krzyżaki się piszą92 — i chwili nie czekać!
I nie sami, Niemiec na pomoc im stanie.
Wojdyłło cię podszedł; już umowę zdradną93
Podpisali w zamku. Myśl o sobie, panie! —
— Na Bogi! tyś skłamał! Jagiełło pamięta,
Żem brat ojca jego. Mnie napaść nie mogą.
Przyjaźń nasza stara, braterska i święta. —
I takem mą głowę położyć gotowy94,
Jeślim w ustach fałsz miał95, jeśli w sercu zdradę,
Jeślim klamliwemi łudził ciebie słowy! —
Na Bogi me wielkie, nie będą się cieszyć!
Zetrę niewolnikóm dumne myśli z czoła,
I nie da się Kiejstut do boju uśpieszyć96. —
— Nie wierz, ojcze, nie wierz! Sam k’niemu98 pojadę,
Zobaczę, czy w sercu Jagiełły jest zdrada,
I odkryję zmowę, dójdę99 ciemną zdradę.
Na Wilno! — A bojar do nóg mu się kłoni.
— Panie! nie daj jechać swojemu dziecięciu!
Mało wam na Wilno w tysiąc jechać koni.
Na co przeciw srogiéj wybierać się burzy?
Nie daj, panie, jechać synowi twojemu!
Stary sługa złe wam nie na darmo wróży. —
Jagiełło z Witoldem w przyjaźni za młodu.
Przeciw mnie, nie jemu, on w tajemnéj zmowie.
Witold mu z całego najmilejszy rodu. —
Dosiada i pędzi na Wilno, stolicę.
Kiejstut głowę zwiesił, wzrok dumą100 zamroczył,
Sparł101 czoło na dłoni, zatapia w tęsknicę.
Śniegi kręcą białe po jeziora lodzie,
Jeszcze u ogniska siedzi Kiejstut stary:
Myśli o Jagielle, duma o swym rodzie;
Często ucho w długie posyła milczenie,
Duszy swéj się radzi, serca swego pyta,
I tamuje dłoni niecierpliwe drżenie.
Nie litewskim dźwiękiem, jakąś dziwną mową;
Kiejstut za odgłosem uszyma pogonił,
Niecierpliwe oko śle w bramę zamkową.
W zbroi i przyłbicy, postać jakaś biała;
Któś konia rzuciwszy, szybko w zamek kroczy,
I już przed Kiejstutem. On ciekawe oczy
Odstąpił i patrzy. Hełm mu twarz zakrywa,
Żelazo nieznane lice wkoło słoni104,
I z piersi gość niemy głosu nie dobywa.
Krzyżak znak mu daje, by sługi odprawił;
Kiejstut ręką skinął, wzrok wlepiony trzyma;
Gość hełm zrzucił z czoła, na stole postawił.
I ręce otworzył, wita go oczyma.
On paleć105 na ustach kładzie, głową kiwa,
I jeszcze się patrzy, czyli kogo nié ma?
Że ty jeden z Niemców masz litewską duszę!
Jam cię dawniéj kochał, choć jeszcze nie znałem.
Z nienawiści twoich ciebie wyjąć muszę.
— Cicho — komtur rzecze — cicho, kniaziu, panie!
Z nowemi przyszedłem przyjaźni dowody107.
Głowie twojéj grozi tajemne knowanie.
Nie zdradził. Krew własna gotuje ci zdradę,
Jagiełło nasz Zakon pociągnął do siebie,
Na Kiejstuta zgubę, na rodu zagładę.
Zjeżdża mistrz z Jagiełłą, i na twoję głowę
Sprzysięgać się mają, krwi własnéj potokiem
Bratanek przymierze zapisuje nowe. —
Z wieścią do mnie śpieszył wierny bojar stary;
Lecz nie chciałem wierzyć, by z téj strony burze
Wstać miały. Synowiec nie strzymał109 mi wiary! —
Oto są owoce twéj i naszéj wiary:
Krewni na krew własną zaczajeni stoją,
Ja obcy sam z siebie nie szczędzę ofiary;
Od twéj głowy ciosy odwracam, o panie!
A w nagrodę, kniaziu, o jedno cię proszę:
Daj w twém sercu wierze Chrystusa mieszkanie.
I milczy, a łza mu po jagodach110 ciecze;
On patrzy, ten milczy, i cisza ponura.
— Dzięki za troskliwą o mą głowę pieczę!
Zdejmij z serca wiarę, co z człeka zostanie?
Zedrzyj z niego skórę, choćbyś w złotéj szacie
Chodzić mu dozwolił, szata szatą, panie,
A zdartéj mu złoto nie zastąpi skóry!
I nie rzekł ni słowa, wychodzi ponury,
Siadł na koń, w podwórcu zniknął w nocnym cieniu.
XXIII
Tydzień on siedział, pozostał na drugi.
Milczał, a patrzał to w Jagiełły serce,
To w twarz Wojdyłły. I dowodów zdrady
Szukał na próżno. Zdaje się, wróciła
Przyjaźń mu dawna. Brat uśmiechem wita,
Wiedzie na łowy, przyjmuje gościnnie,
Szepce do ucha tajemne swe myśli,
Które zpod111 serca ukryte dobywa.
Witold się dziwi, raduje, i śpieszy
Do Trok powracać. Nie puszcza stryjeczny.
— Jutro — mu rzecze — Marii wesele.
Marię druhowi daję serdecznemu. —
Z Rusi któremu? z Mazowsza Lachowi?
Z Litwy naszemu? Pruskiemu? ze Żmudzi?
Przy nim mi za nic pany i kniaziowie.
Brat to mój. Choć się rodził na niewolę,
Ja go wywiodłem, osłodziłem dolę,
Jam go uczynił równym mojéj braci.
On mi wiernością, on mi sercem płaci
Za wszystko. Jemu ja wierzę jednemu. —
Czyż i ja niżéj od Wojdyłły stoję?
Zabyłeś113 starą dla mnie przyjaźń swoję. —
Czyż dwóch przyjaciół nie znaleźć na świecie?
Czyż ty i on się zgodzić nie możecie? —
Zamilkł, nie czekał wesela, powrócił.
Wojdyłły duma przez nie urość114 miała,
A krew Olgierda okryć się sromotą.
Maria w zamku świetlicy odludnéj
Ciężko nad brata rozkazem płakała.
Niewolnik, dawniéj na zamku był sługą,
W komnacie xiężnéj115 posługiwał długo,
I nieraz wzgardą popchnięty lub nogą,
Na dumnéj duszy przebolał on srogo,
A nie zapomniał, co cierpiał za młodu!
Nad wszystkich srożéj Marij116 go bolały
Wzgardliwe słowa. Żadnego nic stracił,
Wszystkie pamiętał, by za nie zapłacił.
Maria na ciężką szła jemu niewolę,
Płacząc, się bratu rzucała pod nogi.
— Chcesz mnie ukarać? komu chcesz daj, panie!
Wyszlij117, na łódce puść w nawalne118 morze,
W puszczę każ źwierzóm119 rzucić na pożarcie,
Ale nie dawaj w nienawistne ręce!
On zemsty szuka we mnie, a nie żony! —
I nic jéj nie rzekł, wzrok tylko odwrócił,
Ręce odepchnął, a jęku nie słuchał.
Wzywając. Próżno! bo bracia daleko,
Bo pod Jagiełły została opieką.
Matki nie było, żeby się użalić,
Żeby od dziecka tę burzę oddalić.
Wiedli płaczącą w komnaty Wojdyłły.
Gdy mu obówie120 żona zdejmowała,
Spójrzał121, uderzył, i rozśmiał122 się gorzko.
Za wszystko dawne teraz ci zapłacę.
Jam był niewolnik; teraz tyś poddana.
Na Bogi! Xiężno! poznasz we mnie pana!
Pomnisz123, gdy nieraz, zgięty pod ciężarem,
Wszedłem w świetlicę i biłem ci czołem,
Tyś urągała obliczem wesołém,
Tyś nieraz słowem bolesném mnie w serce
Wbiła pogardę; i ode drzwi twoich
Nieraz mnie gnali za twemi rozkazy,
Krwawemi znacząc plecy moje razy.
Teraz ja prawo mam popchnąć cię nogą,
Duszę twą dręczyć, dręczyć twoje ciało,
Pastwić nad tobą i oddać ci setnie
Urągowisko, szyderstwo i pletnie124.
Na łożu mojém tyś spocząć niewarta.
Idź u drzwi leżeć na twardéj pościeli.
Wojdyłło z tobą łoża nie podzieli,
A milcz! bo jęków uszy nie posłyszą.
Jękami sroższéj doprosisz się kaźni. —
We łzach, na słomie Marija spoczęła.
On popchnął nogą, drzwi zamknął za sobą,
I do Jagiełły poszedł się weselić.
Wianek dziewiczy swój opłakiwała.
Nie taką dolę wróżyła jéj matka,
Nie takiéj ojciec spodziewał się stary,
Nie takiéj młodość świeciła jutrzeńką126!
A teraz ona zeszła127 na służebną
Niewolnikowi! Olgierdowej córce
Serce się wzdęło, jak morze na burzę;
Płakała, miecza szukając dokoła,
A nic nie było, tylko garstka słomy
Na pośmiewisko u progu rzucona;
Płakała biedna. Aż do drzwi któś kroczy.
Ona wybiega, i patrzy ze łzami,
Komu się skarżyć, przed kim żal pokazać!
Stary to bojar Gierdo; przeszedł mimo
I zniknął w mroku. Marija go woła.
Zwrócił się, stanął, patrzy, nie pojmuje,
I oczóm swoim, choć widzi, nie wierzy —
Olgierda córka we łzach, stoi w progu,
Ręką na słomy garść u drzwi wskazuje.
— Mariam128! ja Maria! ale nie Olgierda,
Nie pana Litwy córka ulubiona!
Podłego sługi, niewolnika żona,
Co na krwi pana mści się swéj niewoli.
Patrzaj, o Gierdo, lituj się méj doli!
Próżno Jagiełły prosić, jemu żalić,
Jedź do Kiejstuta, niech Kiejstut ratuje;
On krwi braterskiéj może pożałuje,
Nie da się słudze pastwić nad swym rodem.
I jemu nieraz dojadł już Wojdyłło;
On pałał zemstą, tylko strach starości
Odebrał siły. Na widok się xiężnéj
Oburzył znowu, cóś mruknął i znika.
Gdzie Kiejstut z synem na naradzie siedzą,
Nowemi wieści do serc ich uderzy.
Oni cóś radzą tajemnie, szeptają;
Posła słuchali, spójrzeli129 po sobie;
Co czynić mają? nikomu nie mówią.
A noc spłynęła, oni nie usnęli,
Starszych wołają, cóś knują po cichu,
I gońców kilku do Wilna posłali.
Przynosi: w Wilnie gród pusty, wojsk nié ma;
Wszystkie w połocką ruszyły wyprawę;
Na zamku mieszczan kilkuset straż trzyma;
Wojdyłło szali130, i wszelką obawę,
Widać, przymierze z Krzyżaki131 odjęło,
Przymierze, którém kupiono spokojność,
Wyjąwszy z niego Kiejstutowe xięztwo132.
— Czas, kniaziu, jechać, bratanka odwiedzić,
I ... — Czas! — rzekł Kiejstut. — Zaraz lud gromadzą,
Witold niech idzie w podlaskie swe włości,
Ja sam z Jagiełłą i Wilnem poradzę. —
XXIV
Turza Góra, zamkiem strojna,
Wznosi czoło uwieńczone
W murów czerwonych koronę;
U stóp góry Neris133 płynie;
Nad nią Swintorohy pole
Xiążęcemi134 mogiłami
Usypane; a na straży
Perkunowa tuż świątynia,
Gdzie się Znicza ogień żarzy;
Daléj za wał, za parkany,
Wilno pstrym się ciągnie sznurem;
Kościoł135 z krzyżem w jednéj stronie,
W drugiéj cerkwi dachy świecą;
Tam słup stoi, gdzie męczeńska
Krew pogańską chrzciła ziemię;
Lecz najwyżéj gród xiążęcy,
Dach świątyni, dym Zniczowy,
Ponad miasto wznoszą głowy.
Lasy wkoło go objęły,
Góry ścisnęły dokoła;
Milczy miasto śpiące w dole,
Milczą góry lasem strojne:
Nawet Neris, mrozem zjęta,
Falą niebieską nie szumi;
I na zamku cisza długa;
Dym się tylko czarny wznosi
Od ogniska, gdzie Jagiełło
Z ulubionym siedzi sługą;
Straż milcząca u wrót chodzi;
Nigdzie orężnego ludu,
Nigdzie krzyku bojowego;
Cisza, tylko ponad lasy
Ciągną ptacy z wieszczym krzykiem.
Zmrokiem, cicho, jacyś ludzie
Idą w miasto, rozproszeni
W drobne kupki, małe grona;
Coraz kilku w miasto wpłynie,
Kędyś zapadnie i zginie.
Znać ze twarzy i odzienia,
Z pobożności znać Żmudzina:
Bo na widok się świątyni
Każdy z nich o ziemię rzuca,
Głowę zarosłą odkrywa
I szepce ciche modlitwy.
Coraz nowe tłumy śpieszą,
I jak w morzu nikną rzeki,
Tak oni znikli wśród grodu.
Wszystkich miasto pochłonęło.
Znowu cisza w starym grodzie.
Góry ścisnęły dokoła;
Leży, zasypia w dolinie;
Milczą góry lasem strojne;
Nawet Neris, mrozem zjęta,
Falą niebieską nie szumi;
I na zamku cisza długa;
Dym się tylko czarny wznosi
Od ogniska xiążęcego.
Ciągną wozy, ładowane
Sianem, słomą, skórą kryte;
A przy każdym z nich woźnica,
Żmudzin, znać z odzieża137, z mowy.
Wszyscy wolno w miasto jadą,
Obozem się w mieście kładą.
— Co w tych wozach? — strażnik pyta.
— Siano, słoma, skóry, bracie!
Do pana wieziem na Troki. —
Strażnik milczy, a woźnice
Dzikim jakimś śmieją138 głosem.
Stali w rynku, poglądają,
Szepcą z sobą i czekają.
Piesi ku nim się gromadzą,
To gdzieś pójdą, to cóś radzą.
A liczba ich rośnie coraz139,
Z wozów, zda się, cóś ubywa,
Ale ruchy noc pokrywa.
Znowu cisza w starym grodzie.
Jakiś szmer przerywa ciszę.
Ludzie z chat powybiegali,
Patrzą, dziwią141; czy uciekać,
Czyli142 pozostać, nie wiedzą.
— Nasi to — poznali z mowy,
Litwini — widać z odzieży.
I wszyscy stoją w milczeniu.
I od Lidy cóś czernieje.
Zewsząd wojsko gród zalewa,
Turzą Górę opasuje,
Aż róg Kiejstuta odzywa143
I strażnika wywołuje.
Na głos rogu zewsząd głosy
Jednym wrzaskiem się ozwały.
Trzysta Żmudzi z łukiem stoi,
Sześćset z wozów wyskoczyło,
Tysiąc Kiejstut przywiódł z sobą.
Gród zajęty; zamek wkoło
Opasany żywym murem;
Otwarte na roścież wrota;
Wojsko się w podwórce miota.
Gdzie Wojdyłło? czy ucztuje?
Czy swą młodą pieści żonę?
Czy na zdrady się gotuje?
Czy bojaróm się urąga144?
Nowych ziem i nowéj władzy
U Jagiełły się doprasza?
Od ogniska xiążęcego.
Kiejstut słudze oddał konia,
Sam jeden w komnaty śpieszy.
Wojdyłło go spotkał w drodze.
— Kniaziu! — rzecze ulubieniec,
Dumnie przed nim wznosząc czoło —
Wasz i mój pan widzieć z wami
W téj godzinie się nie może.
Nazad na miasto powróccie145,
I pokoju nam nie kłóccie146. —
Usta stulił. — Nie mam pana!
Krzyknął głośno — twój, mym jeńcem!
Idę nie o słowo prosić,
Ale karać go za zdradę. —
W najciemniejszy loch go wrzucić,
Najcięższemi spętać więzy! —
Struchlał dumny ulubieniec,
Upadł czołem; ten go mieczem
Popchnął i szedł swoją drogą.
Synowiec kniazia spotyka;
On nań wzrok rzucił gniewliwy.
— Dziękuj krwi twéj, że ci łyka147,
Razem z tamtym, kłaść nie każę.
Brata mego pamięć droga,
Droższa, Jagiełło, niż tobie,
Coś na pastwę niewolnika
Siostrę swoję148 dał rodzoną.
Wiém o zdradzie, wiém o zmowie.
Tyś niewolnik, na méj łasce.
Wiész o losie Jawnutowym;
Ale Jawnut nas nie zdradzał;
On tylko w kobiécej dłoni
Wielkiéj Litwy nie mógł strzymać149;
On na niewolnicze ręce
Nie zdał150 nas, nie przedał151 wrogóm! —
Rzekł, i sługóm nań wskazuje.
— Pęt mu nie kłaść, strzedz152 w ciemnicy. —
A Jagiełło blady stoi,
Słowa nawet rzec się boi;
Szumi mu w uszach i głowie;
Oczy chodzą krwią zalane
I szukają kogoś wkoło;
Krew to blade zleje czoło,
To do serca ustępuje;
To się wstrzęsie153, to ponury
Wzrok do drzwi zwraca, do okna,
Jakby szukał, jakby czekał,
Czy kto nie wyjdzie z ciemności,
Nieproszonych wygnać gości?
I od skarbcu154 bierze klucze,
Zamek z końca w koniec schodzi,
Bo nie wierzył wieści zdrady;
Ale żywe znalazł ślady:
Na żółtéj spisane skórze
Przymierze w skrzyni leżało.
Kiejstut porwał, aż zawrzało
W oczach, w piersiach; podniósł w górę
I pod nogi deptać rzucił.
— Patrzcie, otoż to zapłata,
Żem ukochał dzieci brata,
Żem się dla nich wyzuł z władzy!
Żem koronę im na głowę
Dał, a sobie szablę tylko
Pozostawił, i na straży
U synowca stał we wrotach!
Wodzi, oczóm swym nie wierzy,
I z nią w ręku, jak szalony,
Do Jagiełły znowu bieży.
On złamany wpół, zgarbiony,
Jęczał na dnie dolnéj wieży,
Gdy w drzwi bijąc, Kiejstut leci,
I podchodzi, w twarz synowca
Bijąc zapisaną kartą.
— Patrzaj, zdrajco! spłoń ze sromu!
Wszak cię śmiercią karać warto!
Kupczyłeś krwią swego domu,
I mnieś przedał155 Krzyżakowi.
Gdyby nie ta krew płynęła
W żyłach twoich, dziś bym jeszcze
Urągał się śmierci twojéj!
Dziś byś jeszcze na Turzysku
Śmierć haniebną odniósł w zysku
Za niewiarę, za przedajne
Zmowy podłe, spiski tajne.
Co mi powiész? powiész słowo?
Czegoś głowę wtopił w ziemię?
Mów, czyś ty dał mnichom słowo,
Czyś ty przedał swoje plemie156? —
Skrwawionego wznosząc czoła —
Ja! jam karty téj nie pisał. —
Jam przymierze zawarł tylko;
Ale słowa w niém nie było,
Co by na ciebie godziło.
Na Perkuna, na mą brodę,
Na ojcowski grób przysięgam. —
Wybiegł niżéj w lochy ciemne;
Gmachy przeleciał podziemne,
Nogą w drzwi dębowe bije
I otwierać każe sobie.
Co nad głową cięży nizko158,
Leżał zausznik Jagiełły;
Rano jeszcze pan nad Litwą,
Wieczór — tłuszczy pośmiewisko;
Skrępowany, powiązany,
Warga mu się krwią zapiekła
I źrenica krwią zaciekła;
Ale jęku nie wycisnął
Strach, co nad głową zawisnął.
Nad nim stoi; jak przykuta,
W duszę patrzy mu źrenica;
Przed jéj wzrokiem tajemnica
Nie ukryje się, nie schowa.
Kiejstut w jeńca bije nogą,
Kiejstut w twarz na powitanie
Plunął, i obelgą srogą
Z odrętwienia go wywodzi.
Patrz, do czego cię przywiodła
Wielkość twoja! zdrady twoje!
Dowód trzymam w mojém ręku.
Chciałeś stawić nam na karkach
Swoję wielkość! nam na barkach
Zamek sobie pobudować!
Ale Bogi w czas znać dały.
Wszystko widne160 — tyś mój cały!
Jutro kara! jutro kara!
O! na Bogi, niechaj Saułe161
Prędko zemsty dzień oświeci.
Przez noc oka nie zamrużę,
Póki nie ukończę z tobą.
Patrzaj! maszli162 wstyd? człowiecze!
Niech ci krew po twarzy ciecze,
Bo łzy twojéj, łez twych mało!
Patrzaj — widna twoja wina,
A jutro — kary godzina. —
Bije w milczeniu, i pada.
— Daruj mi, daruj, o panie!
Moja niewdzięczność i zdrada!
Moja wina! Jam zasłużył
Na karanie, lecz tyś wielki!
Co ci przyjdzie z krwi kropelki,
Którą zlejesz ziemię czarną?
Strąć mnie w lochy, strąć w niewolę,
Każ psy swoje karmić, panie!
Posłuszny na rozkazanie
Będę ciężką znosił dolę;
Ale śmiercią mnie nie karaj,
Ale nie bierz mego życia.
Pójdę, oczy twe mnie więcéj
Nie zobaczą, nie spotkają. —
Woła Kiejstut. — Ja bym swego
Dziś za zemstę nie żałował.
Słuchaj! kiedy słońce wstanie,
Jutro na Zamkowéj Górze,
Gdzie już raz mnichy wisiały,
Gdy tłum mścił163 na nich zuchwały,
Jutro tobie, chrześcijan164 druhu,
Wisieć także. Noc ci daję;
Przez noc jęczeć możesz jeszcze,
Włosy wyrwać z podłéj głowy
I o lochu bić się ściany. —
Znowu gdzieś na zamek śpieszy;
Zbiera ludzi, i obsadza
Mury, wały, grodu wieże;
W miasto hufce porozsyłał.
Każdych wrót już sargas165 strzeże,
A posłaniec ku Grodnowi166
Śpieszy, zanieść Witoldowi
Wieść Kiejstutowej wyprawy.
I posłańcu powiedziano:
Niechaj Witold w skok przybywa,
Zemstę widzieć, zdrajców witać,
I przy ojcu zasiąść w Wilnie,
Na dziadowskim starym grodzie,
Gdzie się krew ma toczyć winna,
Gdzie Jagiełło okowany
Czeka na śmierć lub niewolę,
Czy swobodę gdzieś w ukryciu,
Hańbę w śmierci, hańbę w życiu.
XXV
Kiejstut siadł, i patrzy, kędy Neris płynie;
Patrzy, jak się głowy gór wkoło podnoszą;
Stary gród ojcowski ogląda z roskoszą167;
I uśmiech po ustach błędny mu przelata168:
Bo dawno tu nie był, bo młode swe lata
Przypomniał169. Lecz teraz nie młodość wspominać,
Bo karać czas przyszedł, i wieszać, i ścinać.
Klasnął w dłoń na sługi, wywołał z przedsienia170.
— Biegnijcie na wieżę! patrzajcie na drogę!
Czas karać winnego; na Witolda czekam;
Ubiegł już dzień cały, ja zwlekam a zwlekam,
A jeszcze doczekać, dopatrzyć nie mogę. —
Tuman się nie wznosi, nic na niéj nie czerni;
Tylko się po mieście przechadza załoga;
Wojsko Kiejstutowe, bojarowie wierni,
Na zamku, na mieście, wciąż lękając171 zdrady,
Obsiedli, i w zbrojne zbierają gromady.
Dzień drugi pod jednym przeżywać już dachem.
Niechby się co prędzéj zemstą nasyciło,
Zdradę i zdrajcę jednym zwaliło zamachem.
Nie xięztwa172 żal mu tak, nie władzy straconéj,
Lecz hańby, co czoło plamami czarnemi
Na wieki piętnuje. Bez walki zginiony!
Wojdyłło związany co chwila wygląda
Siepaczów173. Na duszy niecierpliwość trwożna.
On kary chce prędkiéj i śmierci pożąda,
A i śmierci nawet przyśpieszyć nie można.
I co drzwi zaskrzypią, co chód da się słyszeć,
To głowę podniesie, to przestaje dyszeć,
Patrząc, się podnosi. Drzwi miną. Dzień cały
Nikt chleba nie przyniósł ni wody spleśniałéj.
Woda, co ze sklepień na usta mu ciekła,
Padając kroplami, pragnieniem go piekła,
Powietrze dusiło, głód srogi dojmował,
I więzów już swoich zerwać nie probował174.
O, gdyby głos ludzki z przekleństwem na głowę!
Milczenie śmiertelne; a woda kroplami
Wciąż z wolna upada w kałużę grobową,
Gdzie dziwne się gady wylęgły; wzrok płowy
Podnoszą zdziwione na więźnia twarz wściekłą;
Podłażąc, śliskiemi krępują okowy
Ręce mu związane, pierś potem ociekłą.
Południe — blask dniowy175 przez okno zaświtał,
A więzień wzrok podniósł, zębami zazgrzytał.
Nikogo! Pragnienie ogniem go paliło,
Głód jadł go, i chleba dać komu nie było!
Aż drzwi się otwarły, a we drzwiach któś staje.
— To ona! to Maria! — Z uśmiechem wzrok topi.
— Tyżeś to? Wojdyłło! — ze śmiechem mu łaje —
Tyś wrócił w niewolę, w twój podły stan chłopi,
Coś chodził w szkarłacie, i pańską krew z swoją
Mięszałeś176? I gady już cię się nie boją,
Pełzną ci po piersi i patrzają w oczy!
Ropucha ci w usta jad z pianą swą toczy!
Gdzie słudzy, z których plec177 krew nieraz pociekła?
Gdzie żona, co drżąca za tobą się wlekła,
Ta, któréj kazałeś służyć ci schylonéj?
Tyżeś to? Wojdyłło! w kałużę rzucony,
Mój mężu i panie! O, tyś to! Przychodzę
Zobaczyć, pocieszyć się zemsty widokiem.
Niech duszę nasycę, niech serce ochłodzę
Po wielkiéj sromocie, po żalu głębokim. —
Obelgóm odrętwiał i lżenióm szalonym;
Nic nie rzekł, lecz głosem konania omdlonym,
O kroplę ją wody i o chleb ją prosi.
O, nié ma litości, jak mnie jéj nie było178,
Gdym u nóg pełzając, w łzach cała, krwi cała,
Litości, spokoju, spoczynku żebrała.
Pij błoto z kałuży, jedz swoje wnętrzności,
Gryź więzy, Wojdyłło! To strawa dla ciebie.
Zapomnij o wodzie, zapomnij o chlebie,
Bo serca ty nie masz na świecie jednego;
A podłyś, jak gad ten, co pełza po tobie.
Brudniejszy od wód tych, co na twarz ci biegą179. —
Stąpiła nogami — źrenice wyprysły,
Jęk z piersi się wyrwał, łzy krwawe zawisły
Na bladych policzkach. A ona, jak wściekła,
Na twarz mu plunęła, i klnąc go, uciekła.
Czas przybyć Witoldu181. Na próżno go czekam,
I myślę, a myślą napadam na trwogę;
Chcę zemsty, a zemstę dla niego odwlekam. —
Słudzy wnet polecą, patrzają — spostrzegli,
Tumany gościńcem ku miastu się wloką,
I z wieży z tą wieścią do xięcia182 przybiegli.
— Tumany czarnieją, lecz jeszcze daleko! —
Popatrzał, podumał. — To Witold tak śpieszy. —
I w wrota pobieży otwarte széroko —
Znać bardzo niecierpliw i bardzo się cieszy.
Już w mieście podróżni. A Kiejstut na moście
Witolda pochwycił, nie daje i chwili.
— To Witold! to syn mój! Witajcie mi, goście!
W sam czas mi przybywasz! Przybywaj mi z radą.
Co robić ze zdrajcą, co robić ze zdradą?
Jagiełło pod wieżą, Wojdyłło w ciemnicy.
Na pniu położyli głowy zausznicy.
Co robić z Jagiełłą? co robić z Wojdyłłą? —
— Gdzież zdrada? — rzekł Witold — wszakże jéj nie było.
Jeśli jest, niech za nią zausznik odpowié;
Ja w zdradę nie wierzę, Jagiełłę kochałem.
Ojcze mój! na krewnéj nie mścijmy się głowie183,
Bo Bogi na rodzie mścić będą się całém.
Ja w zdradę, o ojcze, w złość jego nie wierzę. —
— Masz dowód — rzekł Kiejstut — masz, patrzaj — przymierze
Tu stoi! Niech mnich ci przeczyta, w ich mowie,
Że przedał nas obu, na mojéj knuł głowie
Swą wielkość budować. I pisze mistrzowi,
Że Żmudzi, żmudzkiego kniazia się wyrzeka,
Że nawet wspomoże Krzyżaków w potrzebie.
Co Witold mi na to? co syn mój odpowié?
Czy nie dość jam cierpiał? czy nie dość jam zwlekał?
Czy nie czas, nie warto z ich karków spaść głowie? —
— Posłuchaj mnie, ojcze, a potém czyń woli
Zadosyć184, jak zechcesz, jak serce ci powié.
Jam świadom Jagiełły ohydnéj niewoli;
Byłem sam na zamku, i byli świadkowie,
Co ze mną powiedzą, kto rządził za niego.
A brata mi oszczędź, synowca swojego!
Krwi jego nie żądaj! Wojdyłło cię zdradzał;
On z mnichy185 się związał, on mnichy nasadzał;
Wojdyłło niech padnie za zdradę ofiarą!
Jagielle... — A jemuż więc żadną już karą
Słabości — rzekł Kiejstut — złéj woli nie płacić? —
— Jagielle dać xięztwo i władzę utracić186. —
— To mało! — To dosyć. Wypuścić na wolę187,
A ciężko mu będzie wstyd znieść swój i dolę.
Upadnie, jak Jawnut, zniewagą przybity.
Ty panuj, mój ojcze! On z Wilna wygnany,
Gdzieś w lasy daleko, od oczów188 zakryty,
Niech żyje na hańbę i żale skazany.
To brat mój! i ja go kochałem, jak brata;
A zginie, to ciężką będzie mi ta strata,
Jak gdybyś mi rękę odcinał od ciała,
Co przy niém wyrosła, i co je wśpierała189. —
A Kiejstut rękami schwycił go za głowę,
I milcząc, na zamek ku wrotóm190 poskoczył,
Myśl jakąś zapewne hodując już nową.
XXVI
Już się w zamek lud gromadził.
Kiejstut na kamieniu siedzi,
Obok Witold z mieczem w dłoni,
A dwornia191 czeka rozkazu.
— Więźniów do mnie przyprowadzić. —
Skoczą natychmiast i wloką.
Przodem Jagiełło schylony,
Wzrok w ziemię, barki zgarbione,
Jak ciężarem przywalone,
Idzie, jakby szedł na ścięcie;
Ani obejrzy się wkoło,
Ani stryjowi pokłonił,
Ani na Witolda skinął;
Stanął, i czeka w milczeniu.
Warteś kary za twą zbrodnię;
Lecz Olgierdowa krew w tobie!
Nie chcę haniebną ją śmiercią
Rozlewać, ród hańbić własny.
Pójdziesz swobodny, i bratu
Będziesz za wolność dziękować.
On cię od zemsty zasłonił. —
Nie schylił głowy, ni wzrokiem,
Ni słowem wdzięczném przemówił;
Tylko po chwili rzekł z cicha:
— A Wojdyłło? a Wojdyłło? —
— Jego, zobaczysz, co czeka!
Chcę, żebyś patrzył na karę,
Byś ją pamiętał na wieki.
Oto i jego prowadzą. —
Wojdyłło wlókł się za tłumem;
Zadrżał, słysząc głos Jagiełły,
Głowę podniósł, trząść się począł,
I — Bądź przeklęty! — zaryczał —
Przeklęty! Olgierda synu!
Za ciebie śmierć ja ponoszę!
Na coś mnie wyciągnął z błota?
Na co podniósł? i niedźwiedzia
Z lasu wziął, bym oswojony,
Służył potém na igrzysko?
Może dzisiaj gdzie na dziczy
Spokojnie piłbym miód z rogu
I strzały ostrzył na wojnę.
Bądź przeklęty! — Pienił192 z złości,
Aż się pod siepacza ręką
Głos krwawą stłumił paszczęką.
On zwrócił głowę, z litością
Spójrzał193, bez złości i gniewu,
A Kiejstut rękę podnosi.
— Na górę wieść go! na górę!
Jest dąb tam stary na wierzchu;
Niech ten, co mierzył wysoko,
Wysoko na nim zawiśnie. —
A za niemi tłum się ciśnie,
A za niemi, wielkim głosem
Wołając, idą kniaziowie:
Bo Wojdyłło nie miał druha,
Bo z każdego krwi utoczył;
I wszyscy teraz poklasną194
Srogiéj śmierci zausznika;
I lud radośnie wykrzyka195.
Jeden Jagiełło w milczeniu,
Nie śmié nawet podnieść wzroku.
Mijają wieże zamkowe,
Mijają wały nad rzeką;
A wciąż tłum wrzeszczy szalony.
Wciąż Wojdyłło klnie Jagiełłę;
I Maria krok w krok za mężem,
W uszy mu bije przekleństwy:
— Oto twój pochód zwycięzki196!
Oto twa wielkość, Wojdyłło!
O, lepiéj, lepiéj ci było
Z błota twego nie wychodzić,
I niewolnikiem pozostać!
Słyszysz te krzyki dokoła?
Twa to drużyna wesoła,
Co wczora197 jeszcze przed tobą
Padała, bijąc ci czołem,
Dziś z wrzaskiem na śmierć cię wiedzie;
I nieodstępna twa żona
Krok w krok za tobą, Wojdyłło!
Chce patrzeć na męki twoje,
Chce widzieć twoje skonanie.
Aby na całe się życie
Słodkim napasła widokiem. —
On ich pyta: — Czy daleko? —
— Daleko! — woła mu żona —
Krwawa jeszcze, długa droga!
Chciałabym, byś nią szedł wieki,
Byś wołał śmierci na próżno,
I w mękach nie mógł wymodlić.
Jeszcze daleko! daleko!
Długa jeszcze, długa droga!
Ale już stryczek gotowy
Dla xiążęcéj198 twojéj głowy,
Już się na dębie kołyszą
Dwóch siepaczy i czekają.
O! nadto prędko umierasz!
Patrz, jaki pogrzeb wspaniały!
Tysiąc cię ludu prowadzi,
Na czele wojska, czeladzi,
Na czele dworni rozlicznéj.
Żyw199 idziesz na stos, Wojdyłło!
Nic masz oczów200, nastaw uszy,
Nasłuchaj201 swojéj katuszy.
Za moje męki to kara,
Za mój wstyd śmiercią zapłata! —
Lud, śmiejąc się, bije w dłonie,
I do Wojdyłly przymyka203,
Sromoci204 go zemstą swoją,
Bije, plwa205 nań i urąga.
Szli, gdzie dąb stoi na górze;
Aż gdy do niego zbliżali206,
Upadł im więzień bezsilny.
Wówczas sznurami siepacze
Po grzbiecie bijąc go, zmuszą,
Ażeby powstał na nogi;
Ale na próżno; ból srogi,
Ani wycisną katusze
Jednego jęku z ust jego;
Martwy pod drzewem upada;
I wnet na rękach gromada
Do petli207 z łyka go wznosi,
Z okrzykiem gardło mu ściska,
I wrzeszcząc, ciągnie za nogi.
Wojdyłło ducha wyzionął,
I piana z krwawéj paszczęki
Kłębiąc się, duszę wyniosła!
i nieruchoma, u drzewa,
Jęknąwszy, martwa upadła209.
Spójrzał, i nazad na zamek
Śpieszy, wieść każe Jagiełłę.
On smutny za nim się wlecze;
Ani go Witolda słowa,
Słowa pociechy i zgody,
Z odrętwienia wywieść mogą210;
Dusza i usta zamknięte,
Wzrok stępiały, wargi ścięte!
Kiejstut usiadł przy ognisku;
Dokoła niego bajoras211,
Dokoła syny212 i krewni;
I Jagiełło stoi w dali,
Smutny, z pochylony głową.
Widziałeś, jak zdrajców karzą?
Krwim twéj, nie ciebie, oszczędził;
I nie puszczę cię żebrakiem,
Byś po drogach chleba prosił,
Lub do obcych sciągał213 rękę;
Krewo ci z Witebskiem daję,
Kawał ziemi i xięztw dwoje214.
Dość na słabe barki twoje.
Nie umiész bić się, ni rządzić,
Idź, i skarby zabierz z Wilna,
Wywieź na nowe twe xięztwo;
Nie chcę ci spadku odbierać.
Mnie po bracie należało
Rząd zabrać i władzę całą,
Teraz powracam do swego. —
Na kolana; lecz milczący,
Słowa przebąknąć nie umié.
Czy to bojaźni, czy dumie
Przypisać, Kiejstut sam nie wié;
Ale hamuje się w gniewie,
Każe powstać synowcowi.
— Idź, idź, Jagiełło! a bratu —
Rzekł — podziękuj za swobodę;
Bo na Perkuna klnę brodę,
Gdybym sam sądził, sam karał,
Gdybym na niego nie czekał,
Byłbyś dziś wisiał z Wojdyłłą,
A nad głowami waszemi
Karta przymierza z Krzyżaki215! —
XXVII
Nad Niemnem, nad Wilią młode dęby rosną;
I wnuki po dziadach u ich wód się poją,
I wiosna po zimie, i lato za wiosną,
Przechodzą, przelecą — zawsze wody wodą
Płynęły jak płyną, ku morzu się wiodą;
Liść rośnie i spada, sypią się mogiły,
A wody tak płyną, jak od wieków były;
Ni je smutek wstrzyma, ni radość pośpiesza;
Czy łza w nich dziewicy, czy krew wroga wmięsza216,
Przechodzą, przelecą — zawsze wody wodą
Płynęły jak płyną, ku morzu się wiodą.
Tak i życie nasze, na łzach, czy weselu,
Płynie, jak te wody, do grobu — do celu!
Sam jeden, sam jeden! I nie ma u boku
Draba już, Wojdyłly, co dawniej wejrzenia,
Co dawniéj skinienia, posłuszny, czatował217;
A bracia go tylko lekkiemi słowami
Chcą cieszyć we smutku218; lecz ze słów znać braci,
Że serce nie boli, że w sercu się cieszą
Nieszczęściem braterskiém. On teraz im równy,
Bo zstąpił z stolicy; on niższy dziś od nich!
Jak mgłami czarnemi, zasnute ponuro!
Na słowa pociechy skinienia nie rzuci.
Sam Witold na zamek witebski go przywiódł,
Witold mu na rany lał leki pociechy;
Lecz zamiast wdzięczności, Jagiełło i słowa
Nie wyrzekł dobrego; a w sercu cóś219 chowa;
Co? — zemstę! — nie może zapomnieć Wojdyłły.
Na próżno go matka pociesza, żal słodzi,
O dawnych mu dziejach, o starych mu zemstach,
Wygnańcach, co potém na wrogach pomścili,
Po cichu cóś mówiąc. On milczy uparty;
A imie220 Wojdyłły, gdy kto doń wyrzecze,
To łza mu ukradkiem po twarzy pociecze.
Jak z śmiechem, weselem, dni płyną człowiecze;
Szczęśliwe przelecą, a ciężkie przegniotą;
A równo i szczęście, i boleść uciecze221.
I wichry w ciemnościach szalały samopas,
W krużgankach zamkowych świszczały ponuro,
Do okien się tłukły; i promień ogniska
Z dymami na izbę przed wiatrem uciekał;
I ptastwo222 do blanków223, do drzew się tuliło.
Jagiełło sam siedział, zgarbiony, ponury,
Cóś szeptał, jak gdyby chciał duchy zaklinać,
Wejrzeniem nieśmiałém na czarne wiódł mury
I wzdychał; a sługi224 w przedsieniu wesoło
Pieśniami mu serce zbolałe jątrzyli.
Czy róg się odezwał? czy puhacz226 skowycze?
Czy wjechał gość jaki? czy szumi w krużgankach?
Służebnik przed panem z pokłonem upada.
— Kniaziu mój! podróżny przyjechał do ciebie.
Czy każesz go puścić? —
— Z daleka podróżny? —
— On z Wilna; po pilnéj przybieżał potrzebie,
I prosi, i błaga, by widzieć się z tobą. —
— Zapytaj o imie227. — On imie powiedział.
To Hanul Nakiemna228. —
— Niech wnijdzie229 tu do mnie;
I podać mu wodę, podać mu róg złoty,
I placki, i mięso, i miodu krewskiego. —
Tak mówił; powstaje, sam do drzwi pośpiesza;
A w oczach nadzieja i radość raz piérwszy
Zabłysły; aż słudzy odmianie się dziwią.
Wszedł Hanul, i twarzą do ziemi przypada;
Jagiełło podnosi, za rękę go ciśnie230.
— Ty tutaj! — zawołał — ty tutaj! ty u mnie!
I cóż cię, mój stary, na Witebsk przygnało? —
Tak mówił, a w głosie od płaczu mu drżało,
I oczy w starego jaśniejące wlepił,
Starą dłoń zatrzymał z uczuciem braterskiém.
Olgierda dworzanin, Jagiełły druh z młodu,
Przyjaciel xiążęcia231, krwi jego i rodu.
Włos mu już się srébrzył, a jeszcze policzki
Jaśniały rumieńcem, i oczy pałały.
Na sobie miał czarne odzienie zszarzane232,
Nóż tylko za pasem, kij tylko okuty,
A włosy od prochu i pyłu zwalane233,
A plecy od wieku i znoju schylone.
Co w Wilnie się dzieje? jak stryj tam panuje?
Czy pamięć tam ojca brat całkiem wymazał?
I o mnie, i o nas zapomnieć przykazał?
Czy wiedzą na Litwie, że żyje Jagiełło?
Czy synóm234 Olgierda nie postać tam więcéj? —
Na starą do grodu powróci siedzibę,
I tam, tam zasiędziesz, gdzieś przeżył od młodu;
A pamięć Olgierda nie zgasła na Litwie,
Ni ramie235 Kiejstuta wymazać ją może.
Wy zawsze przytomni236! wy zawsze tam z nami!
A cicho lud gwarzy, wygląda powrótu237. —
Powrócić! być sługą, poddanym Kiejstuta!
To nadto sromoty dla syna Olgierda! —
— Powrócić panować! — Hanul mu odrzeka. —
Nam tęskno za wami, my na was czekamy.
Jam przybył... — I wkoło wzrok toczy nieśmiało.
— Mów, Hanul! nikt nas tu nie słucha, na Bogi! —
— Więc powiém. Już tobie czas wracać do Wilna;
Kiejstut tam bezpieczny, w wyprawy się gania,
Załoga maleńka, a Witold na Trokach.
Przyjaciół masz w Wilnie, słudzy ci pomogą.
Idź, zabierz co twoje, Olgierda dziedzictwo,
I rękę ci tylko ściągnąć już po niego238. —
— O! nie tak to łatwo! — Jagiełło przerywa. —
Nie patrzy się Kiejstut, a jednak on strzeże.
I Witold zbyt blizko239, i siły mam małe. —
— Sił wam tam nie trzeba, bo Wilno twe całe —
Rzekł Hanul. — Jam z swemi już mówił o tobie.
Im tęskno za panem, na ciebie czekają.
Przyjdź tylko i zabierz. —
— O! byłażby prawda! —
Jagiełło wykrzyka240, rzucając ku niemu. —
I mogęż ci wierzyć? —
— Wierz słudze staremu,
Bo stary cię sługa wszak nigdy nie zdradził.
Gdy Kiejstut na Krewie z Witebskiem cię sadził,
My wówczas szeptali: — Niedługo tam jemu;
Powróci do swoich, na Wilno powróci. —
Czas nadszedł, my rękę ciągniemy do ciebie.
Chodź, xiążę, w stolicę. Swoi cię czekają. —
I oba umilkli. Jagiełło do gościa
Wychylił, i wzrokiem wesołym pogląda.
A czeladź go widząc z tak jasném obliczem.
Dziwi się, cóś szepce o wieści wesołéj.
Lecz nie już, jak wprzódy, samotny u ognia;
On zbiera swe sługi, do wojny ich zbroi;
A kiedy pytają — Z Kiejstutem — powiada —
Pójdziemy w krzyżackie nacieszyć się włości. —
Przybiera; łucznicy z strzałami gotują;
Ostrzą się szablice, i dzidy hartują,
I konie zdziczałe w pastwiskach zajmują.
Ni drogi nie wskazał, a wszyscy już wiedzą.
Że pójdą daleko, że wojnę poniosą.
Matka się pytała, przed matką zataił;
Brat młódszy się pytał, nic nie rzekł przed bratem;
Bajoras241 chcą wiedzieć, bajoróm powiada,
Że z stryjem Kiejstutem na Prussy napada.
I ranku jednego w trąb dziesięć zatrąbią,
W lietaury242 zabiją, chorągwie rozwiną.
On matkę pożegnał i smutny wyjeżdża,
A dokąd? nikt nie śmié domyślać, nikt nie wié.
Raz mówił, że do Pruss, to znowu, że w Krewie
Na zamku chce w swoich przesiedzieć czas włościach.
W gospodzie Nakiemny co nocy mieszczanie
Miód piją, po cichu, tajemnie cóś gwarzą,
I chodzą — nieswoi; oczyma i twarzą
Wskazują, że spisek uknuty, i zdrady
Lękają się jakiejś, a sobie nie wierzą.
Co nocy na drogę do Krewa wiodącą
Kilku ich wychodzi; patrzają243 ze wzgórza;
Szepcąc cóś, wracają; gdy czarna okryje
Noc miasto, gościniec, i góry, i lasy,
Naówczas podchodzą, i z strażą zamkową
To piją, to ciche prowadzą rozmowy.
Na koniec i Hanul do Krewa się nocą
Przebiera244, powraca, a znowu do niego
Mieszczanie ciekawi rozpytać się biegą.
Korybut245 go ztamtąd246 napada, jak gdyby
Za brata chciał pomścić; i coraz to głębiéj
Żmudź żyzną plądruje, i coraz to dłużéj
Nowgrodzkich swych wojów na Litwie wypasa.
W ojcowską stolicę; lecz spokój w niéj tylko.
Ilekroć przyjedzie, bajoras mu nizko247
Wybiją pokłony i bramy otworzą,
Podarki przyniosą, poddaństwem klną swojém,
Że wszystko w porządku, bezpieczny spać może.
A Witold im wierzy, bo każdy za młodu,
Dopóki go trzykroć zdrada nie pożyje248,
Chce wierzyć przyjaźni i ufa wierności.
On straże zamkowe, on warty grodowe,
On klucze od wrót ma, on klucze od murów;
On, zda się, najwierniéj Kiejstuta poddany,
On, zda się, Witolda serdecznie ukochał;
Nawet go zaprasza do Wilna na łowy,
Nawet go przywabia na pobyt w stolicy;
A kiedy wyjeżdża, za strzemię wstrzymuje,
Za nogi go chwyta i nogi całuje.
I Witold, po siwéj głaskając go głowie,
Uśmiechem, podarkiem ucina rozmowie250.
Gdzieś pewnie Korybut Olgierdów251 harcuje,
I chowa się w lasy, lub w zamkach zaszywa,
Że dotąd go pożyć stary kniaź nie może.
A w Wilnie? — spokojnie. Widać, nań czekają,
Bo co dzień z wieczora wychodzą na wieże,
Za wrota, za mury tłumami biegają;
Straż nawet, co zamku dzień i noc pilnuje,
Często się gdzieś zwlecze, pogląda ze wzgórzy,
W gościńcach tumanów powrótu szukając.
Dwóch ludzi usiadło, ku Krewu patrzali;
Do siebie ni słowa nie mówią, a coraz
Obadwa w tę stronę wzrok wiodą stęskniony;
Czy kniazia od Krewa czekają z téj strony?
Czy wróg im tam grozi? Lecz nié ma na wroga
Gotowych tu ludzi, ni broni; a bramy
Na oścież otwarte, choć wieczór się zbliża.
Wtém powstał Nakiemna, i rękę do czoła
Przyłożył, pogląda; cóś szepnął, i zbiega;
I drugi tuż za nim. Na drodze od Krewa
Pędzą się żołnierze, chorągiew powiewa.
A jedni wołają: — To Kiejstut powraca!
A drudzy z uśmiechem, jak gdyby szydzili,
Do wrót się pośpieszą — otwierać? czy bronić?
Czy witać Kiejstuta? czy z wrogiem spotykać?
Pędzą się wrzaskliwie; już mury minęli,
I straże zwalone, i bramy złamane.
A Hanul Nakiemna za konia prowadzi,
Z odkrytą sam głową, cóś głośno wykrzyka252:
— Niech żyje Olgierda krew! Pana naszego!
Jagiełło nasz ojciec! poddani my jego! —
— Niech żyje Jagiełło! — tłum za nim powtarza.
I na most zamkowy wpadają z okrzykiem.
Wtém z zamku, o kiju, w xiążęcéj odzieży,
Drżącemi krokami spotykać któś bieży;
Włos biały wiatrem się rozwinął po skroni,
I broda po piersiach srébrna się rozwiła;
Policzki rumieńcem ma gniewu okryte;
Stał w wrotach, i straże wylękłe zwołuje.
— Na Bogi! na Bogi! kto wierny Kiejstuta!
To zdrada niegodna! Niech wrota zatrzasną!
Niech stają z łukami, najezdców253 odpędzą! —
Lecz nikt go nie słucha. Ci klęczą, i twarzą
Przed nowém się słońcem pokornie kłaniają,
Ci z bronią, głęboko od strachu chowają,
Ci mury przełażą i w pola zbiegają.
Na próżno się starzec i zmaga, i woła,
Na próżno wstrzymuje, zachęca i łaje —
Lud w jedną Jagiełły połączył się zgraję,
I rzuca czapkami, witając xiążęcia254.
A starzec to widzi, i usiadł na ziemi
W poprzek wrót, osłonił na głowę połami,
Sparł plecy o wieżę, drogę zaparł255 sobą.
Jagiełły koń cofa, tłum cofnął się razem.
— Precz z drogi! precz z drogi! — za kniaziem wołają. —
Do zamku kto panu śmié drogę zapierać?
Otworzyć mu wrota! otwierać! otwierać!
Kto zaparł je sobą? kto stanął na drodze? —
— Na Bogi! Widymund! Wy po coście w bramie? —
— Bronię jéj. — Przeciwko tysiącóm? wy stary! —
— Tysiąców nie przeprę. Jagiełło mnie złamie,
Niech starca jednego we wrotach zagniecie,
By nie rzekł kto potém, że jednéj nie było,
I jednéj tu duszy, co wiarę strzymała256! —
I suknie mu darli, i włosy szarpali.
Jagiełło zajeżdżał do zamku swojego;
Wtém spojrzy do góry — dąb stoi na górze,
Na dębie się chwieje kościotrup przegniły;
On oczy zakrywa — to ciało Wojdyłły
Zwyciężcę257 Jagiełłę na Wilnie witało.
— A! na kim się pomścić? a karać tu kogo? —
— Widymund jest tutaj, to ojciec Biruty. —
— Widymund! Do jutra niech leży w ciemnicy,
Gdzie leżał Wojdyłło. A rano ze świtem
Niechaj stos nakładną258 na Świętéj Dolinie,
Niech koło postawią na Górze Krzyżowéj:
Na stosie Wojdyłłę pocześnie259 spalimy,
Na kole rozbijem Kiejstuta krewnego.
Krwi jednéj za druha na świecie jednego:
Dwónastu260 niech starszych wywiodą na ścięcie,
Dwónastu niech młodych na stos mi wybiorą. —
Z krwi słowy i zemstą witając Kobole261,
Wszedł znowu, ze drżeniem pochylił im głowę.
Wojdyłły trup na nim i młodych dwónastu262;
Na pnie się starszyzny karki pochyliły;
A Widmund dał głowę na kole rozbity;
I ciało starego psy, gryząc, powlokły,
Wnętrznośćmi263 skrwawiwszy podwórce zamkowe.
XXVIII
Walą się chmury gromadą:
Oto się Wilno poddało,
Hanul Jagiełłę wprowadził!
Z Trok Witold, z matką i żoną,
Uciekać musi do Grodna.
Nié ma z kim stanąć w obronie.
Pije gorycz zwyciężony,
Klnąc dzień, gdy ojcu doradził,
By Jagiełłę swobodnego
W Witebsku z Krewem posadził;
Jagiełłę, co w jednéj chwili
Odzyskał wszystko stracone.
Już idzie w cudze dzielnice,
Po trockiéj hasa już ziemi.
Pamiętni swego przymierza,
Krzyżacy, Ruś, z nim są razem.
Trzech braci wojsko uderza,
Ogniem idąc i żelazem!
A Kiejstut? Kiejstut z Siewierza
Garść tylko wywiódł bezsilną.
O, jak powrócić mu pilno!
O, jak mu brwi się zmarszczyły,
Gdy o Widmundzie znać dano!
Kiedy go wieści goniły,
Że Witold musiał sromotnie
Z Trok ubiedz265 z matką do Grodna!
Ale nic nie rzekł, nie łajał,
Ani Jagiełłę przeklinał;
Konia ku Żmudzi skierował,
Oczy ku Żmudzi obrócił,
Wojsko się zbierać gotował.
Zawsze się wlecze, jak chmury,
Kupą się ciągnie, gromadą.
I drugi goniec do Żmudzi
Leci z wieścią opłakaną:
Zięć z Mazowsza wyszedł zdradnie,
Całém Podlasiem już władnie266;
Zajęte włości Kiejstuta;
Mielnik, Kamieniec, Drohiczyn,
Suraż — zabrane, podbite;
Brześć tylko, gdzie jest Biruta,
Zięć niewierny poszanował;
Resztę zagarnął pod siebie.
Wieść ta nie przydała bolu267.
Kiejstut z wojskami już w polu.
— Na Jagiełłę naprzód! — woła —
Potem z zięciem obrachujem268. —
I pod Troki ciągnąć każe.
Witold przyleciał tam z Grodna,
Kiejstut nadbiega ze Żmudzi;
I Jagiełło z Krzyżowemi269,
Ze trzema braćmi swojemi,
Na odsiecz zamku pośpiesza.
Trzykroć zaszumiały lasy,
A słońce wschodzące krwawo
Na trockie spójrzało271 pola,
W Trockiém zabłysło Jeziorze,
Jakby w krwi rozlanéj strudze.
Dwa wojska mierzą się wzajem;
Na dwóch pagórkach się kładły,
Z dwóch się patrzą wysokości,
I liczą ufce272, proporce,
Z siłami swemi rachują.
Z mistrzem i bracią, w milczeniu
Stoi, i od Trok pogląda;
Na drugiém Kiejstut z Witoldem,
Sparci na mieczach i smutni,
W żelazne Krzyżaków zbroje,
Co świecą słońca odblaskiem,
Patrzą; i na Żmudź swą okiem,
Skórami i pałki zbrojną273,
Zwątpiały wzrok obracają.
Nietrudno zgadnąć wygraną.
I nie wiém, czemu na trockie
Smutno poglądać mi wieże!
Patrz, chmura kruków tam wisi
I kracze, wzbiwszy nad mury.
Miałżebym nigdy już, nigdy,
Nie siąść przy trockiém ognisku?
I moje Bogi domowe
Pożegnać, rzucić na wieki!
Nie trudno zgadnąć wygraną —
Jagiełło silny Krzyżakiem;
Z nami tylko nasi staną,
Nieporządnym szykiem w boju;
I nie mają miecza, zbroi,
Twoi żołnierze i moi;
I trzech my nie mamy braci,
I ruskich wojsk my nie mamy.
Za wszystko męztwo274 zapłaci?
Czy jedném męztwem wygramy?
Oczu od zamku trockiego
Odwrócić chwili nie mogę!
A łzą mi oczy zachodzą!
A ręce drżą mi i serce!
I męztwo moje straciłem! —
Zawsze tak, chwila przed walką;
Lecz gdy się ruszą szeregi,
Ziemia zatętni, krzyk wzniesie,
Wówczas i serce zabije,
I męztwo dawne powróci.
Wszak Bogi za dobrą sprawą,
Bogi za zdrajcą nie będą.
Ofiarę spalim przed Khawą,
I niewolników dwónastu
Na dziękczynienie oddamy. —
Siebie Bogóm na ofiarę,
Bylebym głowę mógł starą
W ojczystych murach położyć!
Ale mnie tego nie dożyć!
A nad nami kruków stado!
Bogi znak przed bitwą dały;
Bogi przeciw nam, za zdradą! —
Usiadł na wzgórzu i patrzy,
Nie zwróci oka z zamczyska,
Dumą gdzieś leci daleko.
XXIX
I patrzą, milcząc, na wojsko Kiejstuta.
Piérwszy obliczem odznacza i szatą:
Pancerz na piersiach, zbroja z stali kuta,
Nogi i ręce łuska mu okryła,
Miecz w złotéj pochwie u boku zwieszony,
Na hełmie czarną kitą wiatr powiewa.
Na barkach biały płaszcz krzyżem znaczony,
Po piersiach broda spłynęła mu siwa,
Powieki leżą na oczach znużone,
A czoło blade wpół przyłbica kraje.
Przy nim Jagiełło — wejrzenie zamglone
Strachem, radością, nadzieją, czy gniewem?
Czy szczęściem, czyli wróżbą nie po myśli?
Daléj Skirgiełło — rzadka czarna broda
W żółtéj mu skórze ciemne drogi kréśli,
A krwawe oko zpod276 brwi nachmurzonéj
Płowo się świeci, jak ognik grobowy;
Skoczyło wzrokiem w oddalone strony,
Niby potyczki przyszłéj plac rozmierza,
I rozstawuje277 wodzów i rycerza;
Potém w Jagielle pochmurne się topi.
Nikt z dwu obozów walki nie poczyna;
I płynie ranek w ciszy uroczystéj,
Już dzień się rozlał, świat obielił cały,
Wojska tak stoją, jak wieczorem stały.
Kiejstut na Troki patrzy zamyślony,
Jagiełło szepce, rachuje i waży.
Dwa tylko ufce wyszły w przód dla straży.
— Poczynaj, xiążę278! w Imie279 Boże! śmiało!
Co to za wojsko? — zbieranina ludzi
Zaledwie zbrojnych, których wojsko moje
Biło już nieraz w kiejstutowéj Żmudzi;
Pobije znowu. —
— Nie wierzcie tak sobie —
Jagiełło odrzekł, potrząsając głową. —
W wodzu jest wojska siła i otucha.
Kiejstut najgorszym potrafi wlać ducha.
A jego męztwa czyż jeszcze nie znacie?
Sił i odwagi wszakeście świadomi! —
Mistrz się uśmiechnął — nic nie mówił daléj.
A wtém Skirgiełło przystąpił do brata.
— Na co wojować? po co krew rozlewać?
I zdawać losy na walkę niepewną?
Wezwać ich tutaj, zabrać, pozwiązywać.
Wszystko się skończy za jednym zamachem.
Zdradą począłeś, kończże, bracie, zdradą!
Zwabić ich tutaj. Klnę się, że przyjadą.
Kiejstuta łatwo przyciągniem za synem.
Odjąwszy głowy, wojsko się rozsypie. —
A już Skirgiełło pośpiesza z gałęzią281,
Wojsko przebiega w przeciwnym obozie,
Woła Witolda, by wyszedł przed szyki.
Postrzegł go Witold, posłyszał wołanie,
Siadł na koń, przeciw282 posłańcowi śpieszy.
Długie i stałe — rzekł Skirgiełł do niego. —
Jagiełło pomni na braterstwo z tobą,
Wzywa, jak brata, do swego obozu.
Kto wie, czy zgody nie zawrzem bezkrwawéj?
Ja ci przysięgą na Perkuna brodę
Klnę się, że zdrady nie knowamy żadnéj.
Chcecie pokoju? zgoda na umowy? —
Wtém stary Kiejstut zerwał się z pagórka,
Leci do syna, Skirgiełłę spostrzega.
— Z jakąż wy wieścią? — z daleka wykrzyka.
— Widzicie, stryju! z gałęzią zieloną.
Jagiełło chce się z Witoldem rozmówić.
Ja w zakład u was za niego zostaję.
Puśćcie go. Może zgodzimy283 bez boju. —
Kiejstut pomyślał chwilę, dał znak głową.
— Idź — rzecze — synu! lecz żadną umową
Nie wiąż beze mnie. Mam w sercu obrazę,
Którą niełatwo zmyć słowy jednemi284.
Czyjejś krwi na to, i wiele mi trzeba! —
Gałąź Skirgiełły pochwycił, wskok bieży,
Kędy na wzgórzu Jagiełło z Krzyżakiem
W milczeniu patrzą na Skirgiełły kroki.
— Ręki twéj nie chcę — Witold mu odpowié,
I w tył się cofnął. — Jagiełło! tyś zdradą
Podszedł nas z ojcem. Wiesz, jaka zapłata
Zdrajców? Wojdyłło wiesz jak ukarany? —
— Wiem — rzekł Jagiełło. — Tak i Widmund zginął! —
Witold zapłonął, znów cofnął i skinął.
— Bądź zdrów — rzekł. — Jam tu nie przyszedł się śpierać285,
Lecz zgodę robić i pokój zawierać.
Zgoda niemożna286, pokój niepodobny! —
— Czekaj! — mistrz przerwał — Kniaziu! jesteś młody.
Przez kłótnie często przychodzą do zgody.
Po co wymawiać dawne wasze żale?
Jagiełło zgody chce, nie nowéj kłótni.
Zjedźcie tu z ojcem, i mówcie o zgodę287. —
— Z ojcem! Ja ojca tutaj nie przywiodę! —
Zakrzyknął Witold. — Kto raz zdradził, zdradza;
Ani ma wiarę, kto ją raz przełamał! —
— Nie zdradąż Kiejstut odebrał mi Wilno? —
— Nie, bo szedł karać za tajne przymierze,
I nié ma zdrady, gdy się swoje bierze. —
— Swoje? — Jagiełło szydersko288 zawołał.
— Swoje! Po bracie jemu było rządzić.
Oddał ci Wilno, bo chciał. Z jego łaski
Tyś w niém utrzymał289. Odebrał, gdy żądał,
Gdy godnym rządów nie byłeś, mój bracie! —
— Próżne to słowa, próżno się śpieracie290.
Czas idzie marnie291. Niech rozejm ogłoszą.
Trzech braci kniazia zaręczą Kiejstuta,
Że się tu żadna nie osnuwa zdrada.
Chceli pokoju? niechaj do nas zjedzie,
Zawrzemy zgodę, zawrzemy bez boju. —
— On, do was? Czemuż nie wy by do niego?
Starszy — nie wstydby szanować starego,
Chocieś Widmunda nie baczył siwizny! —
— Poszedłbym z tobą — Jagiełło nieśmiało
Rzekł — ale nie nam dwóm być przy umowie.
Mistrz do waszego nie pójdzie obozu,
A ja bez niego nic zrobić nie mogę.
Przywiedź tu ojca. Nie wierzysz mi, bracie,
Trzech Olgierdowych synów da wam słowo,
Że, czy się zwiążem, czyli292 nie, umową,
Swobodny wróci do wojska swojego. —
Wahał się; potém na konia poskoczył
I ku swojemu wojsku pędem wraca;
Tam ojca bierze w namiocie na stronę
I pocznie mówić. Stary wstrząsa głową,
I brwi nachmurzył, i stoi ponury.
Wtém Olgierdowych synów trzech przychodzi,
I kładną klątwę293, że się nie ma zdrady
Ani żadnego obawiać zamachu.
Kiejstut, wciąż milcząc, ciągle się opiera.
Na próżno Witold trzykroć przekonywa,
Na próżno Skirgiełł z braćmi poprzysięga.
Kiejstut się jeszcze podejścia obawia.
I walczy z sobą, bo chciałby ukończyć,
Nie zdając losów na bitwę niepewną.
Nareście294 spójrzał na trocki swój zamek,
I kazał konia siwego podawać.
Bystro, przelotem; i wszystkim się wargi
Wzruszyły śmiechem radości ukrytéj.
Wtém stary sługa przeciw295 kniazia bieży,
— Na Bogi! Kniaziu! — krzyczy — co myślicie?
W paszczękę wroga nieść niemiłe życie?
Czy żony nie masz, synów i rodziny?
Czy ci się życie i wojna sprzykrzyła?
Po co tam jedziesz, zkąd296 dwakroć już zdrada
Do piersi twoich zmierzyła? Kiejstucie!
Wiesz, jak Jagiełło przywyknął wojować.
Każ wojsku napaść, każ nam występować.
Zginąć nam, Panie, to zginąć nam w boju,
A nie idź do nich, bo zdradą cię zmogą! —
Z zapalczywością na niego powstają,
Dobyli mieczów, klną starca i łają.
— Nasza przysięga warta cóś, na Bogi!
Czegoż się lęka? czy i nam nie wierzy? —
Sługa wciąż krzyczał; wtém konie podali;
Siadł Witold, Kiejstut, trzéj Jagiełły bracia,
I od obozu puścili się czwałem297.
Kiejstut na trockie wieże oczy wlepił,
I nic nie słyszy, i nie patrzy na nic;
Tylko się myślą kąpie na jeziorze,
Dumami ognie rozpala298 w świetlicy,
I dni ubiegłe odżywia299 z popiołów.
Minęli obóz, dolinę i czaty
Przeciwnéj strony. Wtem z wzgórza, gdzie stali,
Mistrz i Jagiełło zniknęli pospołu.
Czyli naprzeciw Kiejstuta wychodzą?
Czy skryli w namiot? Nié ma ich na górze.
Wjeżdżają w obóz; do środka zmierzają,
Kędy chorągiew krzyżacka powiewa.
Skirgiełł ich wiedzie, z Witoldem Kiejstuta.
Konie oddali i idą spokojni.
Ciekawie patrzą szyderskiemi oczy300;
I nagle jeden do starca poskoczy,
W tył szarpnął szablę od boku Kiejstuta,
Wnet drugi silnie za barki go chwycił,
Trzeci Witolda o ziemię powalił.
Skirgiełły nié ma, bracia z nim zniknęli;
Siepacze tylko z pętami przybiegli,
Wśród krzyków wiążą jeńców i unoszą.
A trąby trąbią, i obóz się zwija,
Wojsko do Wilna uchodzi z pośpiechem.
Żmudź pozostała, jak ciało bez głowy,
I, płacząc zdrady301, do lasów rozbiegła.
XXX
Jest wieża wysoka;
O stopy jéj fala,
Pluskając, uderza;
I jedno okienko
Na wodę pogląda;
Okienko z ciemnicy,
Co wiosną, gdy wody
Powstaną wysoko,
Zalana do wierzchu,
Gdy rzeki opadną,
Gdy wody odpłyną,
Na dnie jéj się tylko
Kałuża błotnista
Zostaje302, i mury
Wilgocią przesiękłe303
Grzybami żółtemi
Okryją do zimy.
Jest wieża wysoka;
Ciemnica pod wieżą
Wilgotna, smrodliwa.
Tam gady, ze szczelin
Wyszedłszy na słońce,
W okienku się grzeją;
Mchy rosną zielone,
I grzyby żółtemi
Sklepienie obrasta.
Więzień już nie siedział.
Był jeden. Kto taki,
Nikt w Krewie nie wiedział.
A kości się białe
Pod oknem zostały
Po gościu ostatnim.
I od téj już pory
Zbutwiałe zapory,
Drzwi padły przegniłe,
I w oknie dębowe
Kraty już spękały.
Do Krewa przybiega,
I każe ciemnicę
Dla więźnia sposobić,
Drzwi, kraty dorobić.
Jagiełło Kiejstuta
Chce w Krewie osadzić.
— Wszak on mnie dał Krewo,
Niech mu się wypłacę;
Wszak druha, Wojdyłłę,
Osadził głęboko —
I ja mu wynajdę
Ciemnicę głęboką,
Więzienie wilgotne,
Skonanie sromotne.
Wysłali Kiejstuta.
Starzec był półżywy,
Jak gołąb’304 posiwiał,
Schylił się we dwoje;
A krwią mu powieki
Płynęły zagęsłą;
A ciało związane,
Nie strachem, lecz drżało
Słabością, niemocą:
Bo w jednéj on chwili
Zestarzał, na siłach
Podupadł, i lata
Z każdą mu godziną
Kark gięły brzemieniem;
Lecz skargi, lecz słowa,
Przekleństwa jednego
Nie wyrzekł; i milcząc
Na służby szyderstwa,
W kałuży się brudnéj
U muru położył305;
I o nic nie prosił,
Nie żądał niczego;
Tylko wzrok w okienko
Raz powiódł, i znowu
Opuścił na ziemię.
Przeżył już w swem życiu!
I trzykroć w niewoli
Krzyżackiej zostawał,
Cztérykroć się na śmierć
Schwytany gotował,
Lecz nigdy nadziei
Nie stracił, jak dzisiaj.
Dziś głowa opada,
Dziś pierś się zamknęła,
I oczy na słońce
Nie chcą już spozierać.
I wyrzekł do siebie:
— Czas mi już umierać!
Jagiełło mnie strzeże,
Posadził pod wieżę!
Uciec ztąd306 nie można.
On śmierci chce mojéj.
Lecz biada mu, zdrajcy!
Ja umrę, a Witold
Na zbójcy się pomści. —
I wody plusk tylko
O ściany wieżowe
Odbitéj do ucha
Doleciał więźniowi;
A słońce zachodu
Promieniem ostatnim
W okienko zajrzało
I w wodę zapadło.
Z usługą przybiegli.
Pięciu ich tam było:
Proksza był i Bilgen,
Co wodę nosili,
Mostew był i Gotko,
Co u drzwi na straży
Dzień i noc czuwali,
I piąty Lisica.
Im zwierzył307 Jagiełło
Straż stryja. Lisicy,
Gdy z Wilna posyłał,
Rzekł głosem surowym:
— Jeżeli uciecze,
Wy głowy mi dacie.
Niech żyje, nie żyje —
O życie nie stoję,
Ucieczki się boję.
Jeśli go puścicie,
I wasze tam życie,
I waszéj rodziny,
Za niego odpowié! —
Lisica struchlały
Słyszał to, a w głowie
Rozebrał po słowie,
Co pan mu powiedział.
I jechał do Krewa,
I swoim powtórzył.
Dniem, nocą na straży
Stawali w ciemnicy;
Szelestu się bali,
Westchnienia lękali;
Dziesięćkroć zajrzeli,
Nim na krok odeszli.
On leżał na ziemi,
Więzami ciasnemi
Ściśnięty, bezwładny,
I ludzie go widząc
Bez słowa, bez duchu308,
Bez gniewu i ruchu.
Mówili: — Gdzie jemu
Z ciemnicy uciekać?
Zgnić jemu w więzieniu,
Na mokrym kamieniu
Kości tu zostawić. —
I Kiejstut zębami
Gryźć począł sznur twardy;
I cicho, gdy spali,
Do okna przypełznął,
Na niebo poglądał.
Lecz czujny Lisica
W czas zajrzał w więzienie,
I zadrżał, Kiejstuta
Gdy w oknie zobaczył;
Wnet straże rozstawił
I więzy odnowił;
Sam zebrał siepaczy,
Poskrobał po głowie,
I dziko w swéj mowie
Namawiać ich zacznie:
— Kniaź mówił wyraźnie:
Niech żyje, nie żyje —
O życie nie stoję,
Ucieczki się boję.
Nam oka nie zmrużyć,
Dopóki on żyje.
Skrępujmy mu gardło,
A z pastwą umarłą
Spokojniéj, bezpieczniéj
Nam będzie na zamku.
Kniaź mówił Lisicy:
Niech żyje, nie żyje —
O życie nie stoję.
Czas starcu dać życie309,
I lepiéj niż moje.
Mnie smaczny świat biały. —
— Wy prawdę mówicie.
On był już za kratą,
Trzy razy od Niemca
Przez mury uciekał.
Kto go wié? duch jaki
Może mu pomaga?
A nuż znów uciecze!
Położyć nam głowy.
Nie lepiejże skończyć?
A kniaziu powiémy,
Że umarł z rospaczy310,
Że sam się udusił,
Że gad go zjadliwy
Ukąsił w pierś nagą. —
Dzień drugi upłynął,
A Kiejstut widocznie
Upadać już pocznie:
I głowę pochyla,
I oczy zamyka,
I, zda się, co chwila
Ot duszę wyzionie.
Siepacze pod drzwiami
Czatują dzień trzeci,
Czatują i czwarty.
Czwartego wieczorem
Usnęli na chwilę.
A Kiejstut ku oknu
Poskoczył z rospaczą,
I kratę wyłamał,
I głowę wysadził,
Gdy szelest go zdradził.
Zbudzą się strażnicy
I wpadną na niego,
A sznurem za szyję
Spętawszy, wgłąb’311 lochu
Ciągną go, krępują.
I gardło przedarte,
I usta otwarte;
Krew niemi buchnęła;
A dusza olbrzyma
Na Góry gdzieś Wschodnie
Leciała, w żałobie,
Rzucając po sobie
Swéj chwały puściznę
I zemstę synowi.
Nad trupem, w milczeniu,
Drżąc, stali, bez ruchu,
I jeszcze w nim duchu
Śledzili312 ze strachem.
Dniem jeszcze i nocą
Pilnują, by zmarły
Nie uciekł z więzienia.
XXXI
Kiedy z Niemcem, psim synem,
Albo zawziętym Lachem
Walcząc, kunigas padał,
Kiedy konał pod dachem,
Gdy już mieczem nie władał,
Gdy dziećmi otoczony,
Z włosem białym na skroni,
Zwycięzki313, uznojony,
Z rogiem alusu314 w dłoni,
Pożegnawszy ród cały,
Kończył życie wesoło,
Syt i boju, i chwały,
Zwiędłe schylając czoło,
O, nie żal, nie żal było
Składać proch pod mogiłą,
I na stosie go palić,
Pieśń zwycięzką zanócić315,
Grób kamieniem przywalić,
Kamień ziemią przyrzucić,
Na ziemi, na kamieniu,
Wznieść pamiątkę wodzowi,
By pamięć w pokoleniu
Wiek podawał wiekowi.
Lecz gdy bojem wpół zgięty
Ten, co walczył wiek cały,
Padł zdradliwie ujęty
Nie Perkuna postrzały,
Lecz rękoma siepaczy
I haniebném skonaniem,
Lud zaryczał z rospaczy316,
Lud powstał z narzekaniem!
Uciekł z Wilna stolicy,
Gdy trup do swego domu,
Do swéj staréj dzielnicy
Wracał w Dolinę Świętą.
Za nim ludów się tłumy,
Z twarzą smutkiem przejętą,
Z oczyma, z których dumy318,
Czarne myśli patrzały,
Z Żmudzi, Litwy ściągały.
Złamawszy drżące dłonie,
Biruta kądziel łzami
Przędzioną porzuciła;
Nocą bieżąc i dniami,
Aż do Wilna przybyła.
W wrotach dwa się orszaki,
Gdzie dwa schodzą się szlaki,
Otarły i spotkały:
W piérwszym jechał Jagiełło,
Drugi orszak składały
Wierne druhy Biruty.
Na wozie siedząc, stara,
Szkarłatami pokrytym,
Blada, jak piekieł mara,
W rąbku319 łzami omytym,
Z służebnemi jęczała.
Gdy twarz w twarz, oko w oko,
Z Jagiełłą się spotkała,
Czarną mignie powłoką,
Z oczyma czérwonemi,
Z włosy rozrzuconemi,
Powstała, ręką skinie.
— Stój! — zawoła na ludzi —
Stój, ty Olgierdow synie320!
Niech przekleństwo cię zbudzi!
Stój i słuchaj, co wdowie,
Któréj męża zabiłeś,
Któréj życie skrwawiłeś,
Praurma Bogini powié:
Przez cię Kiejstut zginął stary!
Przez cię się Litwa wyrzecze swéj wiary,
Przez ciebie pożarta, zginie!
Klnę321 ciebie w imie322 Perkuna!
Klnę ciebie w imie Praurymy!
Niech pożarów świeci łuna,
Niech pożarów wznoszą dymy,
Kędy stopą dotkniesz ziemi!
Bądź przeklęty z dziećmi twemi!
Na pokolenia ostatnie!
Niechaj cię ścigają swoi,
Niech ręce wiążą cię bratnie!
Niech hańba w łożnicy twojéj
Siedzibę sobie uściele!
Niechaj cię zdradzi twa żona,
Niechaj zdradzi, kto ci miły!
Niech głowa twoja znużona
Próżno pożąda mogiły!
Klnę cię w imie wszystkich Bogów
Klnę w imie ojców i dziadów!
Niech nieszczęście u twych progów
Siądzie, pilnuje twych śladów,
Niech wszędzie z tobą się wlecze,
Jak cień, bojaźń i przeczucie!
I niech ci kamieniem życie
Cięży323, jak wdowie Birucie!
Przepadnij! Olgierdow synu! —
Stał, wylękły, pobladły;
Srogie bole324 szarpały,
Szarpał gniew go zajadły;
Naglił konia; koń wryty
Wparł się w ziemię kopyty,
Potém ruszył, gnał siwy,
Aż padł w polu nieżywy.
Gdzie dwie Wilije płynie325,
Gdzie śpią Litwy kniaziowie,
Stos się wysoki wzbija;
Na nim złote wezgłowie,
Nad nim dym się już zwija,
I wstęgi niebieskiemi
Do Wschodniéj leci Ziemi.
Gdzie dwie Wilije płynie,
Patrzy się Witold z wieży,
Gdzie ojcowski trup leży;
Kędy matka przybiegła
Łzami mogiłę zrosić;
Na twardéj ziemi legła
Bogów o zemstę prosić;
Modli się do Pokole326,
Do Praurymy Bogini,
By pomścili jéj bole;
Z reszty życia im czyni,
Na lata swoje stare,
Z siebie, z dzieci ofiarę.
Co na staréj legnie głowie!
Jam zawiniła, rzucając ołtarze,
I dziś mnie Prauryma karze!
O! Niech go pomści! Ja dam moje życie,
Dam siebie, z dzieci najdroższe me dziécię,
I wszystkie dzieci oddam, i świat cały,
Byle nieszczęścióm327 naszym się nie śmiały
Wroga serce, usta wroga.
Niech piorun Perkuna Boga
Spadnie Jagielle na głowę! —
Dymy objął wielkiemi328 —
Wtém się ziemia rozpada,
I on idzie wgłąb’329 ziemi.
Kapłani wystraszeni,
Lud upadł na kolana.
Biruta się podnosi.
— Jam — woła — wysłuchana!
Tak padnie wróg przede mną,
W otchłań pójdzie podziemną. —
XXXII
Do starych murów przytulasz z kolei330!
Jednemi wroty trup331 na pogrzeb wiozą,
Drugiemi więźnia na ciemnice twoje.
A straż, co stoi na wieży wysokiéj,
Nie patrzy332 pana wesołéj drużyny,
Czeka na jeńców i wygląda brańców.
Smutneś, zamczysko więźniów i wygnańców!
I rad, kiedy mu jęczy więźniów wielu;
Przynajmniéj w głuchéj starych murów ciszy
Cóś334 nad pluskanie zimnych wód posłyszy.
Na to ci przyszło? dawniejsza stolico!
Abyś się stała więzieniem, ciemnicą!
Kiejstut na Świętą odjechał Dolinę,
Drugiemi wroty w orszaku siepaczy
Witold na długą wwiedziony niewolę.
Bo boleść we twarz wryła się głęboko,
Przygasło dawniéj jaśniejące oko,
I usta sine, milcząc, się zawarły.
Żywy, a na wpół zdaje się umarły;
I nic nie widzi, co dzieje336 dokoła;
Na brzęk łańcuchów, na krzyki gawiedzi,
Skinieniem, okiem nie da odpowiedzi;
Zsunął się z konia, i powolnym krokiem
Poszedł, dumając, po dworze szérokim.
Szyderskie myśli śmieją się im w oku,
Usta się krzywią; rękami w milczeniu
Cóś pokazują, jakby stryczek kładli,
Cicho Lisica szepce do Bilgena:
— Czy mu ta sama izba wyznaczona,
Gdzie ojciec Kiejstut przeżył dni ostatek?
Czy naszéj straży oddadzą młodego? —
Szepcą — wtém słudzy do Witolda biegą
I na komnaty w wieży go prowadzą,
W osobnéj izbie smutnego sadzają.
Pomni Jagiełło, że Witold mu życie,
W niewoli ojca, uprosił, ratował;
Więzi Witolda, lecz przykazał skrycie,
By go namiestnik w niewoli szanował;
I kazał izbę na wieży mu jasną
Wysłać kobiercem, przyodziać skórami;
A chociaż straże u drzwi mu postawił,
Przynajmniéj okno puszcza blask słoneczny,
Przynajmniéj Witold na wody i lasy,
Na ziemię może okiem rzucić z dala.
Lasy mu szumią, szumi srébrna fala,
Słońce mu świeci; powietrzem swobodnie
Oddycha, ziemię obejmując wzrokiem.
Ani zieloną wiosną się weselić,
Ni fali słuchać, ani ptaka śpiewu,
Ni piersią szukać słodkiego powiewu!
Jemu myślami karmić się gorzkiemi,
Jemu boleścią swoją się napawać,
I słuchać raudy337, którą serce śpiewa!
Wszystko mu smutkiem, boleścią, rospaczą338!
Tak Witold siedzi, siedzi, je sam siebie339,
A śmierć ojcowska, co zgonem zagraża,
Nad głową skrzydły czarnemi roztacza,
I w nocy nawet sny słodkie odgania.
Witold się zerwał, usiadł na posłanie,
— To zamach — myśli — na moje się życie
Sposobi! Idą wysłani siepacze! —
I chwycił drzewce z ogniska zgasłego,
Siedzi, a krwawe wejrzenie na wrota
Swego więzienia, odważny, posyła.
Aż w drzwiach zapora ciężka się ruszyła.
On wstał. Któś idzie — to idą siepacze.
Patrzy, a nim się rozpoznał w ciemności,
Z krzykiem na piersi Anna Światosławna
Rzuca się, płacząc, i do stóp mu pada.
— Ty tutaj! Anno! —
— To ja, o mój Panie!
Przyszłam podzielać ciężką twą niewolę.
Smutne dni długie i nocy bezsenne! —
Saméj oddawać na Jagiełły ręce?
Z tobą ja stokroć więcéj boleść czuję,
Bo lepsze czasy na pamięć przychodzą. —
— Pozostań! na Bogi!
Jesteś, pozostań! Zesłał cię mój Gulbi340,
Bym nie zmarł z nudów, nie zjadł się myślami.
A kiedy Anna, Światosława córka,
Usnęła ze dniem w Witolda objęciu,
Drzwi znów skrzypnęły — namiestnik wszedł stary,
Dziewkę służebną wprowadził w komnatę.
— Dzień już — rzekł — Kiężno! wróć do swéj świetlicy. —
— Jak to? więc w nocy tylko będziem razem? —
— Taki był rozkaz, idę za rozkazem. —
Za nią komnaty drzwi ryglują znowu;
Witold jak po śnie wesołym się budzi,
I znów podparty na ręku zadumał,
Znowu pierś szarpie i włosy rozrzuca,
Śmierci się lęka, za każdym szelestem
Widzi ojcowskich siepaczy nad sobą.
Anna do męża, i niewolę słodzi,
Tuląc się w jego skosniałém341 objęciu.
A! nie pieszczoty w sercu teraz jemu,
Nie szeptać z żoną, nie twarz jéj całować!
Jemu swobody chce się zakosztować,
Jemu na wolność chce znowu wypłynąć,
By mścić za ojca i na bojach zginąć.
Śmierć w tém więzieniu od katowskiéj ręki
Kiedy przypomni, włos na głowie wstaje,
Krew w żyłach zawre, piersi żarem buchną.
Gnębi, spodziewa, rospacza342 i mami;
Na koniec znękał, spuścił smutną głowę,
Pobladł, i siły utracił znużony.
Niczém mu teraz słodki uścisk żony.
Co nocy, kiedy Kiejstutowéj śmierci
Przyjdzie godzina, z łoża się porywa.
Zda mu się słyszeć jęk z głębi ciemnicy,
I szamotanie, i stuk siwéj głowy,
Jak pada, bijąc o twardą podłogę.
Z łoża powstaje, chodzi po komnacie,
Ogień rozpala, a Anna zbudzona
Na próżno męża przywabia do siebie,
Chce cieszyć słowy343, kołysać w uścisku.
Chodzi do świtu, i gorącą głowę
W dłoniach gorących tuli, a łzy jednéj
Nie może wylać, by z nią boleść sciekła344.
I xiężnę345 Annę na zamek odwodzi.
Sam wówczas Witold z myślami zostaje,
Rzuca znużony na twarde posłanie,
I sen na chwilę klei mu powieki;
Ale i we śnie myśl szarpie wnętrzności,
Smutek powolnie346 szpik wysysa z kości.
Ptacy śpiewaniem z słońcem się żegnali347,
I nic nie słychać, oprócz szumu fali
I szumu lasów, który wiatr przynosił.
Witold, oparty na oknie, oddychał
Wonném powietrzem, a myślą daleko
Latał po Żmudzi, zwołując poddanych.
W komnacie więźnia powoli sciemniało,
Ogień się tylko drżącém światłem palił.
A Witold ujrzał postać jakąś białą,
Co rosła, rosła, od ogniska wstała,
U ognia palce zziębłe rozpostarła,
Milcząc, żylaste ręce rozgrzewała,
Długo w twarz smutną Witolda patrzała,
I tak nareszcie ozwała348 do niego:
Niechaj kobiéta smuci się i płacze,
Niech dzieci piszczą, gdy w duszę im szpony
Zapuści boleść, żal nieutulony.
Mąż cierpi milcząc, boleść swą zwycięża.
Zimna wytrwałość piérwszą cnotą męża.
Nie tobie jeszcze łamać męzkie350 dłonie
I tulić głowę na kobiéty łonie.
Śmierci się lękasz — śmierć jeszcze daleko,
Ani, jak ojca, trupem cię ztąd351 zwleką.
Na twoich rękach losy Litwy całéj,
Pomsta za ojca, lata wielkiéj chwały,
Nieszczęścia, klęski. Długie życie twoje,
Długie twe prace, ciężkie jeszcze znoje.
Po co zachmurzać u młodości wschodu?
Wyjdziesz, o xiążę352, wyjdziesz z tego grodu,
A boleść przeszła, boleść dziś tak wielka,
W przeszłości spłynie, jak w morzu kropelka.
Będziesz swobodnym. Litwa na cię czeka.
Tobie nad całą władza i opieka. —
Pełzły mu szaty, ciało się w powietrzu
Topiąc, niknęło, i z dymem uleciał.
Widział, i w duszę odwaga wstąpiła.
Wtém drzwi skrzypnęły — Anna weszła cicho
I na kolanach położyła głowę.
— Panie mój! — rzekła — ty patrzysz; gdzieś oknem
Myśl wyleciała i daleko buja;
Chcesz być swobodnym — ja ci dam swobodę,
Ja cię z niewoli, w któréj schniesz, wywiodę.
— Ja, mój Panie! Posłuchaj twéj Anny:
Jutro, zaledwie świt wstanie poranny,
Zastukam do drzwi o służebnę moję353;
Ty na się wdziejesz twojéj Anny stroje
I wyjdziesz z sługą. Ja tutaj zostanę.
Modlić się będę, abyś uszedł cało.
Koń w lesie czeka i drużyna wierna,
Algimund dawno błąka koło Krewa. —
Z oczu mu promień radości wytrysnął.
— A ty? — rzekł. — Jeśli Jagiełło zatrzyma? —
— Jagiełło? Cóż mu po jednéj kobiécie?
Nie myśl — ja się méj nie boję niewoli;
Czuję, że on mi pójść z tobą pozwoli;
A zechce mścić się, pomści się na straży. —
Zajaśniał dawném swobodném weselem.
— Jutro — rzeki — jutro znów wolny polecę!
Jutro! O! czemuż ranek już nie świta! —
Na próżno Anna wabi go ku sobie,
Chwilę ostatnią chce by jéj poświęcił —
Witold przez okno niebo o wschód pyta,
Szaty nadziewa354; ledwie na dzień brzaski,
Żonę płaczącą w czoło pocałował,
Zakrył zasłoną i wyszedł z służebną;
Z zamku w ciemności wyrywa się skrycie
I na Mazowsze popędził o świcie.
XXXIII
Na malborskim dziś dworze?
Wszystkie okna się świecą,
Wszystkie dymią kominy,
Służba biega zziajana,
A za stołem biesiada,
I w podworcu gromada,
Za stołem z mistrzem356 panem
Witold usiadł za dzbanem,
A dokoła drużyna
Cichą, żywą rozmową
Bujną wrzawę godową357
Tajnym szmerem przecina.
Na malborskim dziś dworze?
Wszystkie okna się świecą,
Wszystkie dymią kominy,
Na podworcu tłum, wrzawa,
A w komnatach zabawa,
Krzyżakow358 izby pełne,
Żmudzi pełen podworzec,
Żmudź z Witoldem na boje
Zebrała się iść razem,
Za Kiejstuta się pomścić,
Na Jagiełłę uderzyć.
Siedzi on; Krzyżak siedzi;
Kniaź Olszański i żona,
Co z Krewa wypuszczona
Za mężem się pognała;
I Zofja359 Witoldówna360,
Kwiat ogródka różany,
W polu biała lilija361.
Przyjaciele Kiejstuta,
Witolda przyjaciele
Na Litwę się sposobią.
Słuchaj mnie — rzecze — ja ci pomoc daję,
Zamek malborski mieszkaniem wyznaczam,
Wojsko pod twoje zgromadzę rozkazy,
Ale pomnijcie363, że piérwszy warunek,
Abyście chrztem się z pogaństwa obmyli. —
— Przyjmę chrzest — Witold odrzucił po chwili —
Przyjmę chrzest. —
— Zawrzesz z Zakonem przymierze?
— Zawrę, jak chcecie. —
— I stali w swéj wierze,
Trzymajcie z nami. Niech was Jagiełłowe
Nie wstrzęsą słowa pokoju i zgody. —
— Zawrę umowę, dotrzymam umowę364. —
— Z nami, wy panem; Litewskie narody
Sciśniecie365 w ręku, zgarniecie pod siebie.
My wam staniemy do boku366 w potrzebie.
Pomnijcie, Mindows367 kiedy nas porzucił,
Zginął. —
— O mistrzu! nie bójcie się o mnie.
Co wam przyrzekę368, dotrzymam niezłomnie.
Na kiedy, mistrzu, na Litwę wyprawa? —
— Wojska gotowe. Dzisiaj przybył goniec.
Czas nam wyruszyć. Jagiełło nie w domu,
Trok waszych, xiążę369, nié ma bronić komu;
On na Podlasiu u Janusza gości,
Suraż, Drohiczyn i Mielnik oblega.
Stare to także Kiejstutowe włości. —
Witold radośnie do mistrza przybiega.
— Więc po co czekać? Jutro w pochód idziem! —
— Jutro? —
— Nie daléj. Gdy Jagiełło wróci,
Ciężéj nam będzie na Litwie plądrować. —
Czolner370 rzekł słowo w ucho komturowi.
— Więc jutro, xiążę, szczęśliwéj wyprawy. —
Dłoń zatarł Witold — O, długo czekałem
Bezbronny więzień, wygnaniec, bezczynny!
Jutro!! — I xiążę olszańskie371 porywa:
— Ty, Algimundzie, idź do naszéj Żmudzi,
Na jutro półki372 przysposób. O świcie
My występujem, i wy wystąpicie.
Bądźcie gotowi. We mnie krew inaczéj
Płynie po żyłach: drga ręka, drży serce!
O! gdyby ująć ojcowskie morderce373.
Gdyby széroką, czérwoną krwi strugą
Pomścić się razem nad panem i sługą! —
I dnia wszyscy czekają,
By wyruszyć o wschodzie.
Żmudzini potrząsają
Smolne oszczepy swoje,
Łuki z rogów wygięte,
Proce z skóry wycięte,
Rzadkie rdzawe szablice374.
Krzyżacy zbroje jasne
Sposobią, i pancerze,
I hełmy podwiązują,
Włócznióm375 końce ze stali
Kują. Nim dzień zaświta,
Trzeba w pole wyruszyć.
Kniaź Algimund się gania
Z gromady do gromady,
Dzieli ufce, rozdaje,
I dowódzców376 stanowi,
I chorągwie podziela377.
Otwarły się széroko.
Czoło — ufiec krzyżacki,
Ciało — żmudzcy żołnierze,
Tył mistrz z swemi im bierze.
Tak litewska się siła,
Opasana dokoła,
Do krzyżackiéj wcieliła;
Z wielkim krzykiem puściła
Ojczyste niszczyć sioła;
A na czele proporzec
Krzyżem czarnym powiewa,
I chorągiew za niemi
Lśni znaki krzyżackiemi.
Ciągną wojska pod Troki.
Mistrz nagli do pośpiechu,
Witold wielkiemi kroki
Z bijącém sercem leci
Ku rodzinnéj dzielnicy.
Na kępie, na jeziorze,
Czarne zamczysko stoi,
Wieże wysoko wznosi;
Ponad brzegiem jeziora
Drobne chaty czernieją;
Za chatami, wzgórzami,
Las z ciemnemi sosnami
Objął miasto dokoła.
Zanim na mur wybiegła,
Już Krzyżacy schwycili
Prom i łodzie na brzegu,
Już na ostrow379 przybili,
Do bram walą, szturmują.
Obudzona załoga
W koszulach na mur bieży.
W zamku popłoch i trwoga.
A na czele dowódzcą380
Stary Hanul wileński;
On szykuje, on wrota
Kazał ziemią podsypać,
Kazał wodą oblewać,
Z murów kamieńmi381 miota,
Po basztach stawi382 straże,
Wściekle bronić się każe,
Ani myśli poddawać.
Trzykroć mistrz doń posyła,
By się poddał z załogą.
On posłańca nie słucha,
W wojsko swe natchnął ducha,
Sam na wieży rozkazy
Daje, bieży, i w chwili383
Już Krzyżaków trzy razy
Oblężeni odbili.
Niosą ciężkie tarany;
Podstawiają pod ściany.
Na próżno na obronę
Wojsko, ogień, kamienie,
Wrzątek leje i kłody
Zrzuca. Wkrótce zabrakło
I kamieni, i wody.
Taran w bramy kołacze,
Wrota trzeszczą ugięte,
I żelazne okowy
Pospadały odcięte.
Strach załodze zamkowéj!
Bój krwawy i szturm ciężki.
Mistrz do jutra odkłada.
Witold do wrót przybywa,
Po litewsku odzywa.
Próżno! — z murów zniknęli,
Słuchać nawet nie chcieli.
Noc oblężeni całą
W trwodze bez snu spędzili;
A zaledwie zadniało
Krzyżacy uderzyli,
Tłuką w wrota tarany,
Tłuką belki o ściany.
Wali się mur. Wyłomem
Wpada Witold z pogromem;
Za nim krzyżacka rzesza,
Ogień niosąc, pośpiesza.
Zewsząd się zamek pali,
Zewsząd Krzyżacy stoją;
Kogo mieczem oszczędzą,
Tego w płomień zapędzą.
I z trockiego zamczyska
Już kupa rumowiska,
Z któréj dymy się wleką
Po dolinie daleko.
XXXV>
Okuty więzy złotemi,
Jagiełło z Litwą swoją ciągnie w pole
Po zdobycze w lackiéj ziemi.
Gdy nań Jagiełło mścił zdrady?
Na cóś w granice litewskie się wpierał?
Sam się zadarłeś z sąsiady?
Ku Łyséj Górze zmierzają —
Już widny385 biały gmach na wysokości,
Do niego pędzą386 się zgrają.
Na górze w dzwony uderzą,
A mnichy, klęcząc, oczekując cudu,
Jeszcze w zagładę nie wierzą.
Na przedzie świętego krzyża388
Część niesie starszy, złotą blachą krytą;
Tłum przed nią głowy uniża.
Bieży na bożych kapłanów,
I strzał tysiące z giętkich łuków puszcza,
We wrota bije z taranów.
Ciągle w cud wielki ufają,
Tłuszcza się cisnie391, z wrzawą leci groźną,
Bramy klasztorne pękają!
Upadł, by więcéj nie powstał!
Na karkach ludu Litwinów gromada.
Bicz boży grzesznych ochłostał!
Kto śmié go czekać od Niego!
Bo na ratunek Bóg mu nie przybywa,
I nie podźwignie dumnego.
Wpadły, przybytek pustoszą,
Na klasztor ognie dzika tłuszcza miota,
Złoto i srébro wynoszą,
Na wozy zabór swój kładą;
Lecz strach ich pędzi — wzrokiem wkoło krążą,
Złupili, palą i jadą.
Jakby o pomoc wołały.
Próżno Litwiny wszystkie swoje siły,
Hufce ku wieży wysłały.
Uroczyste dzwonów głosy
Biją a biją, i dźwęk ich się szérzy,
Po ziemi idzie, w niebiosy.
Strachem przejmuje ich serce;
Zda się, że pomstę wywoła na szyję392,
Na świętokradźce393, morderce394!
A wciąż jéj w uszach dzwon bije;
Patrzy na niebo i lęka się gromu.
Strach pogańskie ugiął szyje.
Był rzucony krzyż złocisty;
Krzyż to ze drzewem zbawienia cudowném;
W nocy stawał płomienisty;
Hymn przed nim chwały śpiewali.
Ilekroć z pogan dotknął się go który,
Wszyscy trupami padali.
Stanął wóz z krzyżem, jak wryty;
Próżno ciągnęli, próżno się silili —
Stał na polskiéj ziemi wbity.
Szemrzą cóś z sobą i radzą.
Jest-li396 to siła chrześcijańskiego397 Boga?
Jego to dzieje się władzą?
Duchy i czary go trwożą,
Ukradkiem spójrzał398 po drużynie swojéj,
Uląkł się przed mocą Bożą.
Lub zaprządz400 ludzi do niego.
Wolę ja wojnę, wolę krwawe boje,
Niż sprawę ducha wielkiego.
Włos mi powstaje na głowie! —
Ni go zaklęcia zmódz401 potrafią żadne.
— Co to jest? niech mi kto powié. —
W Polsce to zajęta branka;
Z czarnemi oczy, wybladła dziewica,
Hanna, z rodziny Habdanka;
— W tém Boża siła jest, Panie!
Wozu nie ruszyć mocą wojska całą;
On w miejscu zawsze zostanie.
Na którym Chrystus, Syn Boski,
Umierał dla nas, dla świata całego,
Umęczon przez lud żydowski.
Krzyż niech wróci w polską ziemię;
A wówczas żadna siła go nie wstrzyma,
Lekkiém się stanie to brzemie402.
Bodaj nawrócił cię, Panie!
Oto znak czynił, by między swe syny404
Wziął cię pod swe panowanie. —
Na wóz, to na nią pogląda;
Oczy mu błyszczą; i nabiera ducha,
Prawdę słów jéj zbadać żąda.
Wóz cudownie poruszyła,
I ciągnie nazad; a tłuszcza zdumiała405,
Milcząc, na cudo406 patrzyła.
Patrzy, swym oczóm nie wierzy;
Jedzie, a dumy407 siadły mu w spójrzeniu408,
A w sercu strach jakiś leży.
XXXVI
Był mnich ubogi, Franciszka zakonu.
Zakon nieobcy już litewskiéj ziemi.
Bracia to jego, męczeńskiego zgonu
Piérwsi poleli ziemię krwią chrześciańską,
Piérwsi winnicę w niéj krzewili Pańską.
Na piaskach Wilna, na miasta kończynie409,
Stał ich kościołek, niby gród obronny;
A dachu nie śmiał wywodzić wysoko,
Ani się krzyżem na wieży pochwalić,
Ni dzwonu dźwiękiem do modlitwy wołać.
Wysoki płot go obejmował wkoło;
Brama dębowa milczała zaparta,
Broniła wejścia, jak w krzyżackim zamku.
I rzadko mnichy, od pamiętnéj chwili,
Na miasto wyszli, między lud wkroczyli;
Rzadko śpiew w nocy ponad ściany wzbity
Uszy pogańskie dziwnym dźwiękiem raził.
Kościołek zwał się Marii na Piaskach410:
Wokoło niego Litwa z swemi domy
Rozstąpiła się, nieufna, daleko,
Jakby przeczuła potęgę Chrystusa,
Jakby jéj w oczy zaglądać nie śmiała.
Zapukał cicho. Lecz trzykroć na próżno
Stukał i wołał. Jak gdyby zamarli,
Tak mnichy411 w swojém gniezdzie412 się zamknęli.
Nareście413 głos mu ze wrót odpowiedział
Litewską mową. On polskim językiem.
I małą fórtkę414 otwarli mu z krzykiem.
A mnich ubogi, w obdartéj odzieży,
Wbiegł, i u krzyża, co stał niedaleko,
Padł na kolana, modli się gorąco.
I ciekawemi powitali słowy.
On im nic nie rzekł. — Naprzód boskie Bogu.
Niechaj uklęknę u kościołka progu,
Niech złożę dzięki, że mnie Bóg ocalił. —
Poszedł, drzwiczkami wcisnął się ciasnemi.
Kościoł415, budynek był na poły w ziemi,
Na wpół nad ziemią stał słomą pokryty;
Wnętrze ubogie, jak ubogi z wierzchu.
Jeden w nim ołtarz, krzyż nad nim drewniany,
I jeden Jezus na krzyżu rozpięty,
I jeden obraz — Franciszek to święty,
Jak był do ziemi po śmierci schowany,
Jezusowemi naznaczony rany416.
Nié ma podłogi, ni stropów ozdobnych;
Gołe tam drzewo, a gałęzie jodły
Zielone stoją, i ciemną zielenią
Smutny kościołek w gaj zaciszny mienią417.
Jedna się lampa u ołtarzy pali
I błyska ciemno. Mnich u krzyża klęka,
Modlitwę jakąś niewyraźnie stęka;
Potém się podniósł; ale stać nie może —
Bracia, za ręce ująwszy go, wiodą
I w swoim domu sadzą418 znękanego.
Jemu drżą usta z bezmiernéj radości,
I siły traci, a oczy podnosi
W niebo, i jeszcze modli się gorąco.
Wody wziął w usta i czarnego chleba.
— Dość mi — rzekł cicho — dość, więcéj nie trzeba.
Ojcze gwardjanie419, przyjmij spowiedź moję420! —
Ukląkł, a bracia z strachem ustąpili.
.....................................
— Śmierć moja blizka421 — rzekł im, gdy wrócili. —
Czuję ją — idzie; a ojciec nasz miły,
Franciszek święty, co mi dodał siły
Dowieść to nędzne, grzeszne moje życie
Aż do téj chwili, do chwili szczęśliwéj,
Przez usta moje objawia wam dziwy,
O jakich, bracia, jeszcze nie marzycie.
Słuchajcie, bracia! Jam w Polsce zabrany;
Pogańska tłuszcza do granic mnie wlekła;
Lecz błogosławię męczeńskie kajdany,
Bom wielką duszę wyrwał z bramy piekła!
Bracia! jam xięcia422 Jagiełłę nawrócił!
Wkrótce nad Litwą błyśnie święte znamie423,
Miljony424 ludów bałwany425 pokruszą,
A Polska, kropiąc chrztem świętym na Litwę,
Powiąże losy swoje z nią na wieki.
O! chwalmy Pana! Wielki! niepojęty!
Wołajmy: Święty! śpiewajmy Mu: Święty!
Niegodne usta wybrał na czyn wielki,
Tak jak dla niego dość deszczu kropelki,
By wywiódł z łona ziemi kwiatów cuda.
Przez moje usta wiarę w nim zaszczepił!
Niegodnem, Panie, niegodne naczynie!
Tyś jeden wielki! jam Twą mocą silny!
Tyś jeden wielki! Ty jeden niemylny426!
Z Tobą i robak olbrzymy pokona;
Bez Ciebie jeden włos nie spadnie z głowy.
Chwała Ci, Panie! Mnie czas już umierać.
Jam spełnił życie. Patrzcie — niebo jasne,
Święty Franciszek rękę mi wyciąga,
Anioły skrzydły szeleszczą złotemi,
Cheruby sypią kwiaty różanemi,
A Święta Boża Matka swoję427 szatę
Nad moję głowę od blasków niebieskich
Wyciąga, ziemskie me oczy zasłania.
O, widzę, bracia, przyszedł czas skonania!
Wy chwalcie Pana, jako ja przy zgonie,
Robak niegodny, Pana na Sionie428! —
Błyszcząc, bledniało i coraz jaśniało,
A wszyscy bracia na kolana padli
I konających modlitwy śpiewali.
Jemu się usta kłonią do uśmiechu,
I — oddał duszę w roskosznym429 oddechu.
A wtém powietrze napełnia się wonią,
Pieśni nieznane w uszy braci dzwonią,
Pieśni nieziemskie, niebieskiéj krainy,
Któremi Bogu anioły śpiewają.
Oni się modlą, i ciało oddają
W małym smętarzu430 piasczystéj431 mogile.
Na niéj drewniany krzyżyk stoi biały.
Pytają bracia: — Kto był mnich nieznany?
Kto był szczęśliwy? kto był ten wybrany? —
On nie zostawił im imienia swego,
I nikt go nie wié432.
XXXVII
Sam Jagiełło; chodzi smutny,
Czegoś tęskny; czegoś ciężko
Mu na piersiach i na głowie;
Odwróci się, słowo powié,
I znów chodzi, i znów duma;
Aż bojara wziął Rusina
Do ogniska; tak zaczyna:
Rusin; w tobie jest Rusina
Chytrość wielka, rozum wielki;
I niedarmo cię używam,
Do wielkiego wzywam dzieła.
Chcesz-li433 twemu służyć panu,
Choćby służbę krwią przypłacić? —
— Jam twój, Panie! ja i plemie434,
Do ostatniéj krwi kropelki,
Do dziecięcia, co w kolebce
Pierś matczyną ssie dopiéro.
Każ, a spełnię, co rozkażesz,
Choćbym cztéry stradał435 życia. —
Ale głowy, Semen, twojéj.
Wiész Witolda436! On z Zakonem
Klin mi w moję Litwę bije,
Na połowę ją rozpłatał,
Z wszystkim wrogiem się pobratał
I rozpisał ziemie moje.
Mnie nie walczyć teraz z niemi,
Mnie gdzie indziéj los mój woła.
Ty wiész — Polska chce mnie panem.
Dwóch państw losy się kojarzą.
Nie czas z nim prowadzić wojnę.
Niech powróci. Trok nie mogę,
Dam Podlasie, zamki liczne,
Dam dzierżawy, dam swobodę,
W równi z sobą go wywiodę;
Niech z Zakonem zerwie zmowę,
Mojéj Litwy dam połowę!
Słyszysz, Semen! Idź do niego,
Mów ode mnie, niech powróci,
Wszystko niech w niepamięć rzuci —
Moje losy z jego losem
Zwiążę; dam mu, co zażąda. —
Wszystko bierze do pamięci,
Wszystko od słowa do słowa
Po jednemu w sobie chowa;
Nic nie rzekł, upada twarzą,
I milczący na koń siada,
Sam jeden w pole się goni.
Czemu smutno? Jakie śpiewy?
Jakie krzyki i jęczenia?
Jakie płaczki idą, płaczą?
Jaka matka tam z rospaczą437,
Włos puściwszy na ramiona,
Jęczy, idąc rozżalona?
Jan i Jerzy w jednéj trumnie,
W różanych kwiatów posłaniu,
Na spoczynek idą wieczny.
Mistrz im pogrzeb sprawił wielki:
Mnichy438 w białych płaszczach idą
I śpiewają; a chorągwie
Powiewają; wóz żałobny,
Czérwonemi sukny kryty,
Lśni się kwiatami i złotem.
Pod szkarłatnym, pod namiotem,
Na trumience w kwiaty strojnéj
Dwoje dzieci śpi, białemi
Twarzyczkami świeci swemi;
A za niemi matka leci!
A za niemi sznurem długim
Płaczki z pieśni pogańskiemi.
Xięża439 z pieśnią chrześcijańską,
I sam mistrz cóś440 idzie smutny.
Bracia, kapłani Zakonu,
I rycerze, i lud wielki,
Tak ich wiodą do mogiły.
Na pogrzebny441 orszak patrzy;
A z oczu mu łzy nie biegą442,
A twarz blada, marmurowa,
Nieruchoma, jak w świątyni
Posąg stoi u grobowca.
Osłoniony443 odartemi,
Nędzarz jakiś sparty444 stoi;
To w Witolda patrzy oczy,
To na pogrzeb spójrzy445, wzdycha;
I wyciągnął dłoń zmarszczoną,
Głowę odkrył ubieloną446.
— Panie! w imie447 twoich dzieci! —
— W imie dzieci?! Nie mam dzieci! —
Witold zaśmiał się z goryczą.
— W imie dzieci, których nié ma,
W imie żalu twego, Panie,
Chciéj posłuchać mnie biednego!
Ja ci wieść przyniosłem z Litwy! —
— Z Litwy! — Witold westchnął ciężko. —
O, na Litwie, na rodzonéj,
Jak w Królewcu, pogrzeb wielki:
Wszystko stare, wszystko młode,
Wszystko wielkie, grzebią razem,
Wszystką po ojcach puściznę448,
Wiarę naszą i zwyczaje,
Wszystko! Biedna, biedna Litwa!
Wielka otwarta mogiła! —
— Wielka kolebka, o Panie!
A nad nią wielkie świtanie,
Zorza dnia niewygasłego! —
— Któś449 ty? — Witold wrzący450 spyta.
— Kto? — jam nędzarz, jam posłaniec.
Lecz tu i mur słowa chwyta.
Czy pozwolisz mi do siebie? —
— Wchodź tu, starcze! przybliż śmiało. —
Semen obejrzał się wkoło.
Mrok już padał. Wszedł w komnaty,
I poselstwo Jagiełłowe
Rzucił w ucho Witoldowe.
Błysnął okiem Witold żywo,
Ścisnął starca. — Dałeś życie!
Wynagrodzę cię sowicie!
Idź, Jagielle nieś ode mnie
Dobre wieści. Zgoda z nami,
Wszystko stare zapomniane.
Daję rękę. Za dwie doby
Jam u niego. O mnichowie!
Pomszczę dzieci wam na głowie451! —
I znikł w ciemni452. Witold siada.
Dwie łzy nieme twarz mu zlały,
Dwie łzy srébrne popłynęły:
Jedna za ojcem Kiejstutem,
Druga za dziećmi biednemi!
— Jagiełło mojego ojca,
Mistrz moich dzieci zabójca!
Obie rany niezgojone!
Obie śmierci niepomszczone!
Cicho, serce! nie bij w łonie!
Obie śmierci pomścić trzeba!
Bogi moje! dajcie życia!
A umoczę obie dłonie
W krwi lub we łzach moich wrogów! —
XXXVIII
Ponura zgoda, co ich ręce splotła.
Obódwu453 w ustach konały wymówki,
Obu pierś żałość i chęć zemsty gniotła.
A jednak Witold i Jagiełło razem
Dłoń wyciągnęli. — Zapomnim przeszłości.
Zgoda na przyszłość! Litwa nam wystarczy.
Oba się zmieścim na rodzinnéj ziemi. —
Odrzekł i zmilczał. Potém u ogniska
Siedli. Nie wiedzą, jak począć rozmowę.
A wszystko, co ich otacza, dotyka,
Dawne im czasy, braterską ich przyjaźń,
Młodzieńcze lata zgody przypomina.
Między przeszłością, między dniem dzisiejszym,
Ile wypadków, ile krwi przelanéj,
I nienawiści powoli zebranéj!
Jagiełło sięga po polską koronę,
Witold chce Litwę zagarnąć pod siebie.
Piersi wzburzone, czoło namarszczone,
A każdy w sobie tajemnicę grzebie.
Róg miodu złoty wyciąga ku niemu.
— Pijmy na zgodę. Bracie! lat niewiele,
A odmian tyle, wypadków bogato!
Jam chrześcijanin, tyś już chrztem obmyty. —
Witold się tajnie uśmiechnął szydersko455.
— Jam nawrócony — rzekł Jagiełło daléj —
Wielki Bóg chrześcijan456! Bóg to matki mojéj!
Bóg wszego świata! —
— Bóg Polski, mój bracie! —
— Bóg Niemców — odparł Jagiełło szydersko. —
Ja w niego wierzę, bom poznał prawdziwą
Wiarę, i sercem ku niéj przystąpiłem. —
— Sercem? — rzekł Witold. — Jam przystąpił głową,
A Bogów ojców mych nie zapomniałem.
Przyjąłem chrzest ich, bo przyjąć musiałem.
Dali mi imie457 Wiganda Konrada.
Chrzciłem w Królewcu i chrzciłem w Taplawie,
Chrzciłem na Rusi, i ochrzczę w Krakowie. —
— Nie żartuj, bracie! Wielki Bóg chrześcijański458!
Karze bluźnierców, zabija za zdradę. —
Mnichem zakończysz! — wybuchnął po chwili —
Ty, coś nabożny taki był do Znicza!
Co się tak lękał piorunowych gromów! —
Obejrzał trwożnie i szepnął do brata:
— Wiészże? Witoldzie! ja i teraz jeszcze
Starych się Bogów naszych ojców boję!
Gdy nocą z Znicza ołtarzów460 zabłyśnie
Na moje okna światło jego blade,
Strach mnie przejmuje. Gdy Perkun grzmi z nieba,
Kryję w komnaty; nie wiém gdzie uciekać;
Usta się same modlą do Perkuna.
Lecz Bóg chrześcijański461 silniejszy mnie broni! —
I nic nie mówi, zamyśla głęboko.
Wtém się po zamku rozlega tętnienie.
Zmrok był, a słońca ostatnie promienie
W otwarte okna czérwone wpadały;
We świetle jego gorzał zamek cały;
Z dala od murów Zniczowéj świątyni,
Po jasném niebie dym się wił z ołtarzy;
A czarna chmura, nad głowy zwieszona,
Płynęła w stronę litewskiego wschodu.
Wracają z Polski. Lachy jadą z niemi.
Wiész, że do Polski na króla mnie proszą.
Ochrzcimy Litwę. Wielki Bóg chrześcijański462
Będzie mnie swoją osłaniał opieką.
Ja mu dam wiele, wiele dusz poddanych,
I krzyże jego na wieżach zaszczepię,
A Litwę z Polską połączę na wieki. —
Jamund, o posłach Lackich oznajmuje.
Oni podchodzą i schylają głowy.
Jagiełło rękę swą ku nim wyciąga,
I każe rogi podawać złocone;
Prosi ich usiąść na ławach, skórami
Krytych, co wkoło ognia rzędem stoją;
Sam się ciekawie patrzy w posłów twarze.
Starce464 to, ale rumiane ich lica.
Piersi zbrojone blachy żelaznemi465,
Suknie do ziemi, długi włos na głowie,
I brody bujne, i wąsy szérokie,
Na szyi złote zwieszone łańcuchy,
Szable u boku, noże za pasami,
Płaszcze złociste, sobolem podbite,
Kołpaki futry drogiemi466 pokryte.
Za nim z Ostrowa Krystyn szedł podczaszy,
I Piotr Szafraniec, i Hincza z Rogowa.
Wiedli ich posły Jagiełły, z powrótem467
Z polskiego kraju, od lackiéj królewnéj468,
Skirgiełł, i Wigund, i Borys, xiążęta469,
I Hanul stary, namiestnik wileński,
Co się z trockiego ognia uratował.
Oni tam dary złożyli Jadwidze,
A w zamian darów niosą obietnice,
Że się dwa kraje, dwa połączą ludy,
Jagiełło będzie nad Polską panował.
Korybut, Lingwen wchodzą do komnaty,
Obok Jagiełły kręgiem wszyscy stają,
Posły schylają470 i mówić rozpoczną.
Słodko Jagielle brzmi w uszach ta mowa,
Choć z rzadka polskie może złapać słowa471,
Które mu stary Hanul wytłómacza472.
Skończyli — xiąże473 przez Skirgiełły usta
Śle im odpowiedź z dziękami wielkiemi,
Stawić474 do Polski na czas obiecuje,
Ochrzcić się z bracią i całym swym krajem,
Żyć chrześcijańskim odtąd obyczajem;
Potém róg kazał podać, i przepija,
Posły zasadza, ucztę stawić każe,
Nogi im obmyć, suknie dać ze skarbcu475.
Nim zasiadł za stół, krzyżem się przeżegnał,
A skrycie schylił przed Kobolem476 głowę.
W prawo Skirgiełło, a Witold na lewo,
Lingwen, Korybut i Borys za niemi,
I posły polskie, i Hanul na końcu.
Z srébrnych mis dzikie parują mięsiwa,
Wpośrodku jeleń upadł na kolana,
Dokoła dzbany miodu, lipcu477, piwa,
I złote czasze, i rogi oprawne.
Za gośćmi słudzy stoją, i żółtemi
Świecą nad głowy pochodniami z wosku.
Polacy patrzą, i dzikiéj prostocie
Dziwią478; bo jadła na srébrze i złocie,
Ale znać pogan po sprzętów robocie:
Skóry ze źwierząt479 zawieszają ściany;
Wpośrodku ogień na wielkiém ognisku;
A psy xiążęce pod stołem o kości
Gryzą się, swarząc; a sokoły białe
Drzémią na grzędach nad głowami gości.
XXXIX
Powstańcie z grobów, królowie
Brata w stolicy powitać;
Wyciągnijcie mu dłoń stalną480,
Przeżegnajcie krzyżem świętym.
Ty, ze Skałki męczenniku,
Zbudź się, Stanisławie Święty481!
Z srébrnéj truny482 wstań, biskupie!
Rękę, co zmarłych wskrzeszała,
Wyciągnij nad jego głową,
Błogosław na przyszłość całą!
Wstańcie umarli i żywi,
W tysiączne klaśnijcie dłonie,
Głosem radośnym483 ozwijcie!
Nowy król wjeżdża w stolicę;
Świetny orszak za nim jedzie:
Warneńczyk484 i Kaźmierzowie485,
Alexander486 i Zygmunty487;
Długie lata szczęścia, chwały,
Berło niosą, i koronę,
I królewskiéj władzy znaki.
To nie Węgrzyn488, co za złoto
Kupił polskie panowanie;
To nie Elżbieta królowa489,
Co szalała na Krakowie,
Gdy w krwi Polska się nurzała —
Jagiełło idzie, co wiarą
Pierś, krzyżem świętym naznaczył,
Co swą opuścił ojczyznę,
Co się swéj Litwy zapiera,
Aby nowy kraj do łona
W ojcowskim tulić uścisku.
Powstańcie z grobów, królowie!
Powstań, Stanisławie Święty!
Błogosławcie jego głowie,
I przyszłości błogosławcie,
Swoje mu cnoty oddajcie,
Swoje mu szczęście przelejcie.
Odwagę sercu natchnijcie,
Głowę jasnym, jak korona,
Otoczcie wieńcem rozumu —
Niech świeci polskiemu światu
Niezgasła i niezaćmiona.
Promienie sieje po śniegu całunach,
We złoto wieże kościołów ubiera,
Dachy Krakowa posrébrza spiczaste;
We dzwony biją, a lud się gromadzi,
Z miasta strumieniem na gościniec płynie,
Czeka na wzgórzach — dziś litewskie xiążę490
Przybywa polskiéj królewnie pokłonić491.
Zimowe słońce zza mgły się wyrwało,
Jasnym promieniem witać go wychodzi,
I niebo szaty lazurowe wdziało,
I drzewa stoją w diamenty492 strojne,
A w każdém błyszczą, jak w kropelkach rosy,
I jasne słońce, i czyste niebiosy.
Do ludu głosem radości wołają,
I o przybyciu pana znać mu dają,
I pieśń wesela, witając, śpiewają.
Choć się on przybrał, chociaż się przystroił,
Smutno tam czegoś. W komnacie sieroty
Słychać jęk cichy, modlitwę i łkanie;
A ile razy dzwony się poruszą,
Serce uderzy, ona z łoża wstanie,
Pada przed krzyżem, i całą się duszą
Modli do Boga; łzy po licu białém
Perłami płyną na piersi dziewicze.
Dla Polski wszystko położyć w ofierze,
Wszystko poświęcić Chrystusowéj wierze,
Siebie i przyszłość, i młode wspomnienia,
Wilhelma! Boże! o, dodaj mi siły!
Niech łzy na oku nie ujrzy przybyły,
Niechaj nikt nie zna téj ciężkiej ofiary!
Modlę się Tobie493, Boże! Matko Święta!
Przyczyń się za mnie494, Stanisławie wielki,
Patronie Polski, przyczyń za sierotą! —
Jadwiga wstała i bezsilna pada.
Do drzwi jéj trzykroć zewnątrz495 zapukano.
— Zmiłuj się! Boże! ulituj nade mną!
Już idą! — Drzwi się otwarły powoli,
I Oleśnicki wszedł Zawisza młody.
— To wy! — Ja, pani! z poselstwa powracam. —
— Mówcie, o, mówcie! Wszystko znieść mam siły.
Źwierz-li496 to dziki? źwierz-li to straszliwy?
Potwora497 z puszczy498 litewskich? Zawiszo! —
— Nie, pani! Wkrótce sam za mną przybywa.
Ujrzysz, królowo! Lecz nie potwór dziki;
Człek, jak my wszyscy; młody, piękny, silny,
Szérokich ramion, ciemnéj barwy oczu,
Mowy łagodnéj, cichy i milczący. —
— Prawda? Zawiszo! zaklnijcie na Boga! —
— Bogiem klnę, pani, że ci prawdę rzekłem.
Lecz wkrótce sama Jagiełłę zobaczysz.
W poczcie się licznym do Krakowa zbliża.
Z Lublina z pany szedł do Sandomierza.
Spytek z Mielsztyna spotkał go na drodze,
Poczet pomnożył, i wiedzie go z sobą.
Dzisiaj przed tobą kolana swe skłoni. —
— Idźcie — mu rzekła — niechaj na przyjęcie
Gotują zamek. Stało się! Ofiarę
Przyrzekłam, spełnię. Teraz na modlitwie
O siły będę, o odwagę prosić.
Klęczy i płacze. Wtém do drzwi pukają.
Serce królewnéj499 żywo bije w łonie,
Jakby przeczuła, kto na progu stoi.
Podniosła głowę. — Wnijdź500 — wyrzec się boi.
Gniewosz tam u drzwi, Wilhelma posłaniec?
Czyli501 sam Wilhelm? Któś niewieścią szatą
Zaszemrał, wchodzi. Jadwiga powstała,
Rękę wyciąga.
— Wychodźcie! na Boga!
Na rany Pańskie! na Marij502 boleści!
Na wszystko święte zaklinam, wychodźcie! —
On raz ostatni chce jeszcze sprobować,
Czyli się w młodém nie odezwie sercu
Dawniejsza miłość? Pada na kolana,
— Jadwigo! — woła — modlę się przed tobą!
Porzućmy wszystko! jeszcze czas uciekać!
Za chwilę niedźwiedź po pastwę503 przybędzie.
Tyś moja! moja! —
— Nie twoja, Wilhelmie!
Jam chrześcijanka, jam Polski królowa!
Naprzód do Boga, a potém do kraju
Należę cała, i poświęcę jemu.
Na co na próżno serce mi rozdzierać?
Przyrzekłam Bogu, i Polsce przyrzekłam!
Bóg za nas dał się na krzyżu rozciągnąć,
A ja dla Boga nie miałabym święcić504
Trochę boleści życia mizernego?
Ja bym dla Polski, co mi matką była,
Nie miała stłumić boleści dziecięcéj? —
Nic nie posłyszę? —
— Idź! — rzekła — uciekaj!
Już słyszę dzwony i krzyki w ulicy —
Jagiełło jedzie. Spełni się ofiara! —
Wtém do drzwi idą państwa urzędnicy,
Starce z siwemi brody drzwi rozwarli,
Schylili głowy, w milczeniu czekają,
By ku nim wyszła. Wilhelm twarz osłonił,
Ucieka. Ona uklękła, i siły
Jeszcze w modlitwie szuka; potém wstała,
Zda się, wyrosła, zda się, wyjaśniała;
A wkoło głowy świeci blask męczeński,
Podwójna świeci, i ziemska korona,
I z palm, Aniołów ręką upleciona.
We dzwony biją, odgłosy witają.
Orszak Jagiełły już bramy pominął,
I różnobarwnym sznurem się rozwinął.
Pięć ufców505 składa506 orszak Jagiełłowy —
Litwy i Rusi cztéry półki507 idą,
Tatary śniade508, Witebszczanie bieli509.
Bogate skóry na barkach im wiszą,
Czarne się łuki na plecach kołyszą,
Sajdaki510 świecą blachami srébrnemi,
Konie suknami kryte szkarłatnemi;
Na łbach ich szłyki511 z dzikich źwierząt512 puszczy,
Na piersiach wilków, niedźwiedzi pazury,
I miasto513 zbroi nabijane skóry,
I tarcze krągłe z gwoździami złotemi
Wiszą błyszczące na rękach wojaków.
Mężne ich lica i dzikie spójrzenia514.
Ani się ludóm stolicy dziwują:
Nieraz po polskiéj plądrowali ziemi,
Miasta niszczyli, i z blizka515 patrzali
Na cuda owe, gdy w nie ogień mietli516.
Wpośrodku ufców wozy skarbne517 idą,
A lud je liczy i wielość podziwia.
Dziesięć wielbłądów droższe dary niesie.
Każdy z nich suknem do ziemi odziany,
Każdego wiedzie Tatarzyn półnagi,
Ponad ufcami dwie chorągwie wieją:
Na jednéj Pogoń518 litewska wyszyta,
Druga się w słupy różnéj barwy mieni.
Złotem i srébrem błyszczący przy słońcu,
Rozwinął. Spytek Mielsztyński go wiedzie,
W zbroi złocistéj wjeżdżając na przedzie;
Za nim Jagiełło na siwym bachmacie;
A wkoło niego jadą: Witold dumny,
Skirgiełł okrutny, Swidrygiełło chytry,
Jerzy, Korygajł, Michał syn Jawnuta,
Borys Olgierdow, pany i bojary,
Algimund xięcia519 Witolda pokrewny,
I starzec Hanul, namiestnik wileński,
Jamund, Sudzimund i z Rusi starszyzna.
Ciągną orszaki prosto do Wawelu.
Tam już królowa, w polskich panów gronie,
Xiążąt Mazowsza, Szlązka520, Oleśnicy,
Piękna jak anioł, a jak posąg blada,
Czeka Jagiełły: i słyszy — jéj ucha
Coraz to bliżéj i jazdy tętnienie,
I ludu krzyki, i wozów skrzypienie.
Cisza nareście521 — u zamku stanęli.
Wchodzi Jagiełło w królewskie komnaty.
Królewna, xiążę po sobie spójrzeli522,
I stoją strachem przejęci oboje.
Jagiełło z braćmi chrzest przyjmował święty;
We trzy dni potém, na starym Wawelu,
Polska i Litwa, w narodów weselu,
Losy na wieki połączyły swoje.
A Witold patrzał, uśmiechał się dziko.
— Królem tyś Polski, lecz nie Litwy panem —
Mówił. — Na Litwie jeszcze nasza stara
Długo po sercach rosnąć będzie wiara.
A kto od ludu oddzielił się Bogiem,
Tego nie przyjmie lud za pana swego. —
A z Litwy gońce śpieszą za gońcami.
Witold się smuci litewskiemi sprawy,
Twarzą się smuci, w sercu radość czuje.
Mistrz Czolner dumnie Dymitra z Goraja
Odrzekł, Jagiełło gdy go w kumy prosił,
I do Krakowa nie chciał na wesele.
On się z Andrzejem, Olgierdowym synem,
Nowém przymierzem połączył, i Litwę
Począł pustoszyć i nawracać mieczem.
Nie dosyć jednéj klęski — Andrzéj z Tweru
Litwę plądruje: smoleńscy kniaziowie
Pod Mścisław idą, Jagielle wydzierać.
Smutną Jagiełło wieść dostał w Krakowie!
Nié ma tam komu granic nagich bronić!
Skirgiełł się także z Witoldem wyrywa;
Korybut, Semen Lingwenowicz z niemi
Ciągną z Krakowa. Witold na Podlasie
Półki523 swe zbiera; Skirgiełło Ruś wiedzie.
Zaledwie wiosna śniegi z ziemi zdarła,
Już pod Łukomlą Witold bije w ściany;
Dobył, Andrzeja załogę wycina,
Swoją osadza, i pod Mścisław leci.
Syn Iwanowy Światosław smoleński
Przyciągnął z kniaziem Iwanem i Hlebem,
Z Światosławiczem Jurją524, i mnogiemi
Wojskami z Rusi, i bojary swemi;
A kędy przeszedł, ciągnąc do Mścisławia,
Krwawemi ślady gościniec zostawia.
Spalili sioła, zaparłszy do domów
Starców i dzieci, matki i dziewice;
Pod ściany chat im głowy kłaść kazali;
Wojskiem objąwszy, biedny lud palili;
Popiołem sieli i kościami drogi!
Zniszczał kraj wielki i zginął lud mnogi!
Biją tarany, a z wysokiéj wieży
Namiestnik próżno wygląda odsieczy.
Dnia jednastego525 trwoga na obozie.
Światosław każe odstąpić od murów,
I ponad Werchą szykuje526 ze swemi —
Od strony Litwy, gromady czarnemi,
Witold przyciąga. Już proporce wieją,
I Mścisławianie odżyli nadzieją.
Litewskie wojska Witold ze Skirgiełłą
Wiodą; już wpadli na Rusinów szyki.
Ruś, opasana zamkami i wodą,
Stawi im czoło, lecz wkoło objęta.
Światosław ranny, krwią brocząc po ziemi,
W lasy ucieka; za nim ruskie kniazie;
Za niemi Litwa, i w połon527 zabiera.
Światosław włócznią przebity umiera;
Iwan, Wasyla syn, rażony strzałą;
Hlebu i Jurij528 jeńcem być dostało;
Bojarów w rzece wytopiła Litwa,
I krwią okryta, z zwycięzkiemi529 wrzaski,
Do bram Mścisławia odpocząć przebiegła.
XL
I lasy szumią, łąki się zielenią,
I rzeki płyną ku Morzu Białemu530,
I róże kwitną, i lilije531 białe; ,
Gaje się święte liściami532 ubrały.
Czemuż tak głucho? i wiośniane święto,
Święto pastusze, nikt już nie obchodzi?
Czemu nie widać Zniczów, ni kapłanów?
A lud z bojaźnią pogląda na niebo,
Jakby Perkuna lękał się prawicy?
I lasy szumią, łąki się zielenią.
Na Turzéj Górze siedzi starzec smutny —
To wejdalota od Znicza ołtarzy.
Szatą się okrył, by łza, co po twarzy
Płynie, w cudzém się nie odbiła oku.
Patrzy — u jego stóp czy Wilno stare?
Gedyminowe Wilno? Olgierdowe?
Taż to Wilija533, w któréj się kąpały
Tury? i też to lasy poświęcone,
Które Zniczowy ogień podsycały?
Taż Świntoroha mogilna dolina,
Kędy śpią kości starych dzidziawirów534?
Gdzie się pomięszał535 popiół Gedymina,
I proch Olgierda, i Kiejstuta prochy?
Spójrzał na miasto — gródże538 to nasz stary?
Spójrzał pod stopy — gdzie Znicza świątynia?
Na Antokole — i tam zgasły dymy!
Spójrzał i płacze — na górze wysokiéj
Trzy krzyże żółte ramiona podniosły,
Świątynia Znicza świéżym krzyżem strojna,
Na Piaskach znamie539 chrześcijańskiéj wiary.
Na Antokolu krzyż żelazny wbity,
Po mieście krzyże, na zamku, na górach,
Wszędzie już! wszędzie! Gdzie Znicza kapłani?
Żebrzą rozbici, żebrzą rozsypani!
Gdzie gaje święte? — wycięte poległy!
Gdzie Bogi? — patrzcie, do Wilij540 ich wleką,
Młotami biją, toporami sieką.
A Perun zasnął, i z nieba jasnego
Ni grom zahuczy, ni się wstrzęsie ziemia.
Mnogi lud ścisnął i zamek oblega,
Pod starą swoję przytulił świątynię;
Ale na szczycie jéj krzyże spostrzega;
Na zamku drugi kościoł541 ponad głowy
Wzniósł się, i dzwoni dziwacznemi słowy;
A w bramie stoją: Jagiełło, królowa,
Biskup Bodzanta, wileński Wasiłło542;
Słudzy białemi szatami lud dzielą543;
Kapłani sieją między lud naukę,
Na białe szaty kropią świętą wodą,
Imiona dają, dary, obietnice.
Smutny lud patrzy, jak Bogów zwalono,
Smutniejszy jeszcze krzyżowi się kłania,
Uchylił544 głowy, gdy wodą skropiono,
A łzę, odchodząc, za przeszłość uronił.
Wszystkie bałwany545 na ziemię zwalono,
Ognie zagasły i gaje wycięto.
Ale kto pamięć z serc odejmie świętą?
Chrzest jéj nie zmazał: poszła ona z ludem,
Co krok do serca skrwawionego woła:
— Tu był gaj święty, tu ojców mogiły,
Tu wasze matki Bogóm546 się modliły,
Tu wasi ojce wrogów pokonali,
Tu pradziadowie zdrajców ukarali. —
I lud powrócił do chat swych, na sioła,
Krzyże na piersi kładąc, a w mrok szary547
Bogóm litewskim oddawał ofiary;
Bał się i Boga chrześcijan548, i Perkuna;
Za swą przeszłością wzdychał z serca głębi;
I przyszła chwila, gdy zmięszał549 dwie wiary,
Nowéj się lękał, nie mógł zabyć550 staréj.
Olgierd, Gedymin, Kiejstuty, Mindowy?
Gdzie czasy sławy, gdy w zwycięzkich551 bojach
Na świat leciałaś, zabierając ziemie?
Gdy do bram Moskwy jedną bijąc ręką,
Drugąś na lackie wyciągała włości,
Zębami pruskie szarpała wnętrzności,
Nogami siekła po piersiach Mazurów?
Nad Morzem Czarném Tatarzyn wylękły
Łuk u nóg twoich porzucił, kark zgina,
A tyś mu na kark, idąc, nastąpiła,
Z Dniepru się wody i z Dniestru napiła,
Odwieczne Taurów zajęła sadyby,
W słońcu i morzu południa skąpała?
Gdzie wojny twoje? bohatéry twoje?
Gdzie Bogi? kędy552 i wielkość, i sława?
Teraz tyś Polski służebną! Na ręku
Dźwigasz już więzy! Oddałaś im pana;
A za jednego, tysiąc dali Lachy,
Boga i mnichów, panów i niewolę!
Zgasły! I zaszło słońce dnia twojego,
Co w Rusi, w Polsce, nad morzami dwiema553,
Świeciło twoim zwycięztwóm554 krwią zlanym!
Czemu ojcowie z mogił nie powstali?
Czemu ze Wschodniéj nie przybiegli Ziemi
Wypędzić zdrajcę, co sprzedał swą wiarę,
Lud swój i braci! Czemu gromy z nieba,
Kiedy wywracał ołtarze odwieczne,
Na głowę jego nie padły, na głowy
Wszystkich służebnych?! Czemu się litewska
Nie wstrzęsła ziemia, nie pożarła w łonie
Przybylców555 chytrych i niewiernych panów?!
Czemu na Litwie jeden jęk był tylko,
I jeden okrzyk boleści i trwogi?
Czemu w ołtarzach utrzymały Bogi,
A w sercach wiara, podania u ludu?
Dlaczego matki, maluczkie swe dzieci
Tuląc do piersi, obyczaje stare
Z mlékiem dawały i dziadowską wiarę?
Dlaczego teraz, kiedy chrzcił Jagiełło,
Lud nie zaszemrał? I poszli kapłani
Cicho, milczący? I padły świątynie,
I krzyże wstały, panujące czoło
Wzniosły, a na twarz runęły bałwany557?
Lud biegł kupami, ochrzcić się pośpieszał?
Czemu? — Bo Litwy jasne dni skończyły558,
Bo nowe słońce zaświecić jéj miało,
Starego życia godziny wybiły,
I legła w grobie z dawną swoją chwałą!
Krótki był dzień jéj! Słońce u zachodu,
Na wschodzie innéj wiary promień świta,
I krzyż zajaśniał u kraśnego wschodu —
Lud zachód żegna, nowe słońce wita.
XLI
Kto się na Krzywym weseli Grodzie?
Kto dnie i nocy hula, ucztuje?
To Olgierdowicz. We swoim rodzie
Jagiełło wybrał na Wilno pana.
Skirgiełł z wilczemi usiadł oczyma,
Wziął w rękę Litwę, na wodzach trzyma,
A co pociśnie w silnéj swéj dłoni,
To krew wyciska, łzy Litwa roni.
Witold lennikiem Olgierdowicza.
W Grodnie się rozsiadł, rwie swe kajdany,
W myślach swe wojsko zbiera, rozlicza.
A Skirgiełł w Wilnie, na Krzywym Grodzie,
Mnichów pozbierał z Kijewskiéj Rusi559,
Siedzi przy piwie, siedzi przy miodzie,
Pije i bije, biedny lud dusi.
W zamkowych oknach dzień i noc blaski,
Słychać śpiewanie i słychać wrzaski,
Dzień i noc świeci łuna ucztowa560;
A lud strwożony tuli się, chowa,
Mija Gród Krzywy, do domów zbiega,
I ledwie dzieckich561 z dala postrzega,
Jak wróble, jastrząb’562 gdy na nie bije,
W lasy i góry przed niemi kryje.
Skirgiełło w Litwie. Smutno w czużynie563!
Na Rusi przywykł gościć, ucztować.
Ciasno mu tutaj w małéj drużynie —
Ni z kim się napić, ni z kim polować.
Niech dziką Litwę licho zabierze!
Lud wymęczony, biedny, znękany!
Zjadła go wojna, zjadło przymierze.
Cisnę a cisnę, i nic wycisnąć,
Ni z niego siłą datku wydusić.
Nieraz krwi struga musi wytrysnąć,
Nim do poboru potrafisz zmusić. —
Mnichów zwołuje, zwołuje straże,
Sadza na ławy, przepija z niemi;
A gdy znękani żarty pańskiemi,
Słowo mu jakie rzekną nieskładnie,
Woła na ludzi, rękoma skinie —
Wiodą w podwórzec — głowa upadnie!
Skirgiełł się śmieje. — Znaj mnie, psi synie564!
W kraju, jak gdyby świeżo po wojnie.
W zamku wesoło, na krwawych czołach
Trunek rozlany zabłysnął hojnie.
Ale mu na Ruś tęskniéj co chwila;
I róg po rogu duszkiem wychyla,
W drogę się jechać, w Kijew566 gotuje.
Kraśniejsze dziéwki, druhy weselsze,
W Rusi bogatsze z ludu obłowy,
I Skirgiełłowe serce tam śmielsze.
Grzmiał Perkun w niebie i ziemia drżała,
W wileńskim zamku ognie się kurzą,
A w ogniach cała, w okrzykach cała
Góra Zamkowa w burzy szalała;
I słychać było biesiadne krzyki,
I widać było ognie płonące,
Z okien wylatał567 głos jakiś dziki,
I dymy czarne, i skry błyszczące.
W niebie szalało, szalało w grodzie.
Na każdy piorun wykrzyk wtórował568 —
Skirgiełł tam w zamku, przy starym miodzie,
Swych ulubieńców, gości przyjmował.
Drzwi wywalone, w środku ogniska;
Dokoła pijane569 postacie sparte570,
Do śpienionego571 miód leją pyska.
Ogień im w oczy, ogień na suknie
Skacze iskrami, płomieniem pryska,
Oni nie widzą, oni nie słyszą!
Gdy niebios piorun po ziemi huknie,
Aż się krawędzie ziemi kołyszą.
To z pieśnią nazad wyjdzie im z gardła;
Tarzają w ogniu, z piorunów śmieją;
Rozum utonął, bojaźń umarła;
Miód im pozostał, co w mozgach572 światy
Jasne maluje, złotem, szkarłaty,
Co strach odebrał, rozum wygonił,
Ciało obnażył, dusze odsłonił.
Skirgiełł się z swemi druhy weseli.
U jego boku dziéwka pijana,
Tuli się, śmiejąc, do swego pana.
Piersi jéj nagie, oko jéj łzawe,
Rozwite573 płyną po ciele włosy,
Usta krwią prysną, zda się, tak krwawe!
Niepojętemi mówią cóś głosy.
Krew na podłodze i krew na ścianie!
Czyja krew? Xiążę574! powiedz mi, panie!
Ojca to dziéwki, matki dziewczyny!
Przyszli wypraszać córkę niebogę,
On ich krwią obmył swe zaślubiny,
Krew prysła w ściany, zlała podłogę.
Potém płaczącéj miód w usta leli575,
Póki pijana, póki szalona,
Nie padła na pół martwa w pościeli,
Nie przycisnęła pana do łona.
A teraz patrzy na krew rozlaną!
Teraz się śmieje z plam na podłodze!
Skirgiełł ku sobie ciśnie pijaną
I pieśni każe śpiewać niebodze.
— O, jak pijani! — Klasnął na sługi —
Ogień podłożyć pod pijanemi!
Niech ich żółtemi podleje strugi.
Zobaczym, jak się będą w płomieniu
Wić podpaleni. Czy ich wytrzeźwi? —
Posłuszna służba xięcia skinieniu,
Lecą pachołcy ku ognióm rzeźwi.
I płoną szaty, płonie świetlica!
Pęki podnoszą! Pan klaszcze w dłonie.
— O jakże pięknie drużyna płonie!
Jak im w płomieniach pięknie, do lica576!
Pogasić ogień! dosyć płomieni!
Niech moja przyjdzie tu niedźwiedzica.
A okna zaprzeć i drzwi od sieni.
Zobaczym, jak ich czule uściska! —
Leci zgłodniała pańska służebna,
Wzniosła577 na łapy, oczyma błyska,
I na pijanych, wpółmartwych, miota578.
— Odważnaś! Meszko579! Byłaś potrzebna!
Ślicznie-bo moje spełniasz życzenie!
Rwij cielska podłe, nie żałuj strawy! —
W komnacie przestrach, głuche milczenie,
A potém krzyki, potém bój krwawy.
Wzniesie się człowiek, pada rozbity.
Z krwawéj mu czaszki źwierz580 mózg dobywa,
I ssie, cóś mrucząc; a Skirgiełł spity
Zabawce z łoża w dłoń przyklaskiwa581.
— Precz mi z trupami! precz mi z niedźwiedziem!
Dawajcie rogi! znowu pić będziem!
Druhy tu do mnie! Bestje582! na nogi!
Co? już padliście? nie podniesiecie583?
Oknem ich, jak psów, rzucić na śmiecie!
Przypędzić z domów, wołać z ulicy!
Nowi przybędą wnet biesiadnicy.
I precz z tą dziewką! wygnać za wrota!
Przywieść mi inną, młódszą584, weselszą!
Tą jakiś zły duch po łożu miota.
Dajcie mi młódszą, piękniejszą, śmielszą,
Co się nie zlęknie ognia, źwierzęcia,
Miodu, i swego pana xiążęcia! —
Kiedy we wrotach rogi usłyszy. —
Jaki to tam pies tak zaskowyczał?
Kto śmié w noc poźną585 drwić z mojéj ciszy,
Kiedym przykazał, by z Litwą całą
Wilno usnęło, kamieniem spało,
I tchnąć nie śmiało, i drgnąć nie śmiało? —
Witold. I słudzy padli na twarze.
On pięść złożywszy, zęby zacisnął,
I klątwą dziką w oczy mu prysnął.
— Słudzy ci czołem, ty bij mnie586, sługo! —
— Ja! tobie? Xiążę! poczekasz długo,
Nim Kiejstutowicz czołem uderzy!
Nikomu jeszcze nie biłem czołem! —
— To mnie uderzysz, lenniku hardy!
Wiész, że xiążęcą czapkę ja wziąłem,
W ręce xiążęcy miecz wziąłem twardy. —
— O! wiém! lecz widzę na twojém czole
Miód, nie koronę; a w twojéj dłoni
Róg, co podżega cię na swawole,
Z głowy ci resztę rozumu goni587. —
Skirgiełł się porwał, chciał rogiem rzucić,
Ale bezsilny padł na podłogę.
— Po co przyszedłeś? pokój mi kłócić588!
Idź w swoję589 drogę! idź w swoję drogę!
Albo cię każę ściąć tu przed sobą! —
— Mnie ściąć? Bezsilne, rozpustne źwierzę590!
Ja bym ulęknąć miał się przed tobą? —
Rzekł, i z uśmiechem za brodę bierze,
Spójrzał591 mu w oczy, głową potrząsa.
Skirgiełł za rękę szarpie i kąsa.
— Patrzcie, o, patrzcie! Pan to tutejszy!
Oto Jagiełło dał Litwie pana!
Biedny mój kraju! Pan twój dzisiejszy
I drewnianego niewart bałwana592.
Niechby Jagiełło widział cię, xiążę,
W błocie i we krwi obluzganego,
I namiestnika ujrzał swojego,
Jak z podłym593 gminem rozpustny wiąże,
Jak wieprzem w błocie podły się tarza,
I na swych braci w szale odgraża!
Litwo! o Litwo! biednaś ty ziemia!
Na takich panów ręceś popadła!
Twoje się stare słońce zaciemia594,
Piękna twarz twoja zżółkła, pobladła! —
Ten pieni596 z gniewu, w gniewie bełkocze:
— Na pień lennika! na pień wywiodę!
Serce mu wyjem, krew mu wytoczę! —
Witold ramiony597 ruszył z pogardą.
Na próżno Skirgiełł ciągnął się, wrzasnął,
Chce go pochwycić. On popchnął hardo,
I drzwi za sobą, śmiejąc598, zatrzasnął.
W Podlasie bieży, zbiera swe woje.
— Na Bogi! Litwa lepszego godna!
Skirgiełło! w ręce popadła twoje!
Niedługo będzie królować źwierzę,
Przyjdzie silniejszy, swoje zabierze. —
Walczy sam z sobą, choć wre w nim męztwo599.
Rozum wątpliwe wskazał zwycięztwo600;
Każe mu czekać — czekać przystało.
Skirgiełł niedługo w Litwie pobędzie,
Na Połock rusza — czas Witoldowi;
Pójdzie na Wilno, w Wilnie usiędzie,
A wówczas biada Polski królowi!
XLII
I Wilna mieszkańce, i zamku załoga.
Na wschodzie się brzaskiem złociło już niebo,
Wiatr dźwięki przynosił rozbite z daleka,
I liście jesienne, z drzew żółtych urwane.
Na Wilnie śpi wszystko; lecz Hanul Nakiemna,
Co znowu sam został na straży stolicy,
Nie zaśpi, na wieży już siedzi wysoko,
Na drogi, na cztéry, posyła on oko:
Na drogę od Grodna, od Lidy po Piaskach,
Na drogę wzgórzystą od zamku trockiego,
Za Wilią na góry i na Antokole.
A wszędzie spokojnie. Z kościołka601 Marii
Powolnie602 się dzwonek na jutrznię rozlega.
Nie bydło, bo paść go nie pędzą w tę stronę,
Nie konie załogi z noclegu spędzone,
Nie Skirgiełł — w Połocku on teraz nad Dźwiną.
A orszak ku bramóm podsuwa się, skrada.
I w duszy Hanula cóś skrycie powiada:
— To wróg się na pańską zasadził stolicę! —
Wilii brzegami piechotni604 czołgają,
A konni rozpierzchli w Popławskiéj Dolinie,
Migną, to ukażą; któś wnijdzie605 i zginie.
Wnet Hanul zatrąbił i woła na straże,
Sam pędzi ku wrotóm606, zamykać je każe.
Wybiera swych ludzi, sam konia dosiada,
— Za króla Jagiełłę! — zawołał — tam zdrada! —
Zaledwie dopędził, gdzie na Antokole
Kończą się usypy, wał i zaborole607,
Już postrzegł, że chwila o mieście stanowi.
Pośpiesza ze swemi, we wrotach sadowi,
Po wałach rozsypał żołnierzy wzdłuż drogi,
Sam z garstką wyjechał nielicznéj załogi.
Już u wrót, u murów przyparte drabiny,
I warty zabite, i ogień zażgniony608!
Toż samo od lidzkiéj poczęto już strony.
Sam Witold, na czele Podlasian i Żmudzi,
We śnie chciał stolicę podstępem pochwycić;
Lecz nie dał mu Hanul zwycięztwem609 pocieszyć610.
I Witold odparty odstąpił ze swemi.
A ognie zgaszono, drabiny złamano.
I Hanul z przestrachu ochłonął ciężkiego,
Pot z czoła zrytego obciera kroplisty,
Rozstawił strażników, na zamek powraca.
Fortelem, nocami pod mury podkrada!
Już stary nie zaśnie; on czuwa a czuwa;
I czy to noc czarna na niebo zapada,
Czy brzaski poranne u wschodu zaświecą,
Czy wieczór spokojny na spoczynek woła,
On nie śpi — Witolda zna z dawna, z młodości;
Wié, że się nie zrazi stokrotną przegraną.
Na czaty spokojne Żmudź cicho podpełzła;
Lecz chociaż we wrotach straż widnych611 nie było,
Wnet hufiec się silny zza bramy wytoczył;
A Witold za lasy wierszupskie uskoczył,
Na Wilno gniewliwém poglądając okiem.
Tak wołał po dwakroć od niego odparty:
— Na próżno, Hanulu! Jagiełło! mój bracie!
Na próżno bronicie, daremnie czuwacie!
Na Bogi litewskie, na imie612 ojcowskie,
Na matki méj głowę, na pamięć mych dziadów,
Ja panem tu będę! i prędzéj czy poźniéj,
Ja siądę na zamku, ja grodem owładnę!
Nie waszym to rękóm613 na Wilnie panować!
Nie Skirgiełł rozpustny kraj wielki utrzyma!
Żegnam cię, stolico! lecz wprędce powitam,
Nawiodę tu wrogów i ludu napędzę,
I siłą, czy zdradą, czy życia ofiarą,
Choć chwilę przed śmiercią nad Litwą usiędę,
Choć chwilę przed zgonem z koroną na głowie
Od morza do morza płaszcz krwawy roztoczę,
I berło złociste nad Rusią podniosę!
Na próżno! Jagiełło! rodzie Olgierdowy!
Sprzymierzcie się wszyscy, ja wszystkich pożyję614!
I Lachy za wami, Ruś będzie za wami,
I Niemcy niech będą, ja wszystkich pobiję! —
XLIII
Suknem do dołu, xięgami615 zasłanym,
Pargaminami616 zawalonym stosy,
Stał krzyż z hebanu, z ozdoby617 srébrnemi;
Na nim Zbawiciel; u nóg trupia głowa;
A obraz Boga, sześcią618 skrzydeł strojny619,
Dwóma620 ku niebu podnosić się zdawał,
Dwóma ku ziemi spuszczał litościwy,
Dwóma okrywał święte ciało swoje;
Na stole złotych dwoje świec621 gorzało;
Zegar piaskowy, szemrząc, pokazywał,
Jak czas nieznacznie po ziarnku upływał.
Czarną miał suknię, na niéj krzyż wyszyty,
Na głowie czapkę czarną, siwą brodę,
Oczy przygasłe, policzki wychudłe;
Żylastą ręką pargamin uciskał,
Jakby myśl jaką wycisnąć chciał z niego;
Podparł się, dumał; potém rzucił kartę,
I troski z czoła scierając622 uparte,
Przechylił, spójrzał623, wykrzyknął zdziwiony.
Naprzeciw niego, z drugiéj stołu strony,
Stał niemy człowiek, niewielkiéj postawy;
Włos ciemny czoło wysokie osłaniał;
Broda bez włosa; twarz bez wąsów, biała,
Mimo kobiécych rysów, w sobie miała
Surowość męzką624, dumę nieugiętą,
Upor625 żelazny i wolę zawziętą;
Brwi się na czole schodząc namarszczone,
Dwóma brózdami626 zaorały skórę;
A usta blade i silnie ściśnione
Śmiały się niby, śmiały niewesoło,
Jakby szydziły, jakby pewne siebie,
Rozkazem, groźbą ciężką zionąć miały.
A młódszy627 — Witold, co Krzyżaków zdradził.
Teraz on nazad do mistrza powraca:
Bo był w Mazowszu, a Jagiełły krewny,
Xiążę628 Ziemowit odmówił pomocy,
Olgierdowicze powstali na niego,
I nié ma w nikim, prócz mistrza, nadziei.
— Jam tu, w twych rękach — Witold mu odpowié. —
Zdrajca! wszak prawda? to powiedzieć chciałeś?
Więc zdrajca w twoje znów przybywa ręce.
Słuchaj! na próżno łudzić się kłamstwami,
Wyście mi synów w Królewcu otruli.
Jam, mszcząc ich śmierci631, Jagielle przebaczył.
Jagiełło Wilno Skirgielle oddaje,
Litwę na ręce plugawe powierza,
Mnie kark uginać każe przed tym źwierzem!
Ja znowu do was przychodzę z przymierzem.
Chcecie? nie chcecie? Słowo — rzecz skończona.
Kłamstwa nie cierpię. Mów mi prawdę gorzką,
A mów otwarcie. Jakem wszedł, wychodzę,
I wasze zamki popalę po drodze. —
— Xiążę! — mistrz rzecze — wy nas dobrze znacie.
My także wrogi632 Jagiełły i Lachów.
Czy możem rękę, którą wyciągacie,
Odepchnąć, aby pomścić się przeszłości?
Lecz cóż zaręczy, że z Jagiełłą znowu
Wy nie złączycie? nie zerwiecie z nami? —
— Ostróżni633 bądźcie, miejcie mnie na oku!
Daję wam słowo i pieczęć na karcie.
Zakon wié, komu i kiedy dowierza.
Chcecie? nie chcecie mojego przymierza?
Ja potrzebuję pomocy Zakonu,
I będę waszym, waszym druhem wiernym;
A jeśli Litwy rządami owładnę,
Mistrzu! wszak wielkie nagrody weźmiecie! —
— Starą umowę odnowić więc chcecie? —
— Starą lub nową zawrę, byle z wami
Pomścić się na tym wileńskim niedźwiedziu,
I na zlaszałym634, bezmozgim635 Jagielle,
O, i na braciach, Mazowsza xiążętach,
Co teraz skomlą w Jagiełłowych pętach,
I że Jagiełło dał Ziemowitowi
Siostrę swą Olgę636 i radomską ziemię.
Gdym do nich przyszedł o posiłek637 prosić,
Zimném wejrzeniem na wrota wskazali! —
— Zgoda — rzekł — zgoda. Zawrzemy przymierze.
Chcecie się pomścić? dopomożem szczérze.
I nam Jagiełło stoi w gardle ością,
I nam Mazowsza dojadły xiążęta!
Skirgiełł! I Skirgiełł sroższy nad źwierzęta,
Dziki rozpustnik, pijaństwem swém wściekły! —
Mistrzu! każ pisać, każ wojsko gotować.
Moje mnie czeka na żmudzkiéj granicy.
Pójdziemy mścić się, polecim plądrować!
Czasu nie traćmy, by Jagiełło z Lachy
Nie ubiegł Wilna, swemi nie obsadził,
By Skirgiełł z Rusi wojska nie sprowadził.
Pójdziem! —
— Pójdziemy. Zwołam jutro radę;
Sam na mych braci czele wyjdę w pole. —
— A teraz, mistrzu, wyznacz zamek który,
Gdzie bym bezpieczny mógł przebywać z memi.
Mnie już nie siedzieć na litewskiéj ziemi!
Żonę, rodzinę, na zakład638 ci daję. —
Lecz pomnij, kto się raz z Zakonem zwiąże,
Zerwie umowę, Zakon raz przebaczy;
Za drugą zdradę zapłaci swą głową. —
XLIV
Wojska się toczą niezmierne:
Jedne się w Niemnie napiły,
Drugie napiły we Dźwinie,
I w biedną Litwę skoczyły.
Potok błotnisty się wali,
I wszystko niszczy po drodze,
Kłosy na polach wybija,
Drzewa po lasach roztrąca,
Mniéj zniszczy, niżli w pochodzie
Krzyżak, gdy wejdzie na Litwę.
Myśmy wam bracia w Chrystusie! —
Woła lud, zgiąwszy kolana.
— My cię chrzcimy krwią i mieczem!
Odpowiadają Krzyżacy,
I idą w Litwę głęboko,
Ranami ziemię płatają!
Ciecze krew, płomienie świecą,
Pola w garść idą popiołów,
A lud w krzyżacką niewolę!
Reszta w lasy nago bieży,
Karmi się korą zgłodniała,
Z dzikiém źwierzęciem po borach!
— Rany ja Litwy zagoję,
Gdy ją wezmę w ręce moje.
Teraz mi dobyć stolicę,
Teraz odzyskać dzielnicę,
Ojcowskie Troki dobywać. —
Ale u zamków na straży
Polacy stali wokoło.
Stary im Hanul dowodził.
Objęli Troki, spalili,
Zamek nietknięty pozostał.
Witold go gniewnie porzucił,
Wojsko do Wilna zawrócił.
— Łatwiejszą Wilno zdobyczą. —
Pod Gedyminowe grody.
Ale strzeżone tu bramy,
Ale obsadzone wały,
I polska wiewa642 chorągiew
Z zamku Turzyska górnego;
Polacy już i tu siedli;
A Mikołaj z Moskorzowa
Przysiągł nie poddać stolicy,
Póki jednego żołnierza,
Dopóki jedną choć rękę
Mieć będzie na jéj obronę.
Krzywy Gród wały obsiadły,
Kobylenie, zaborole;
Głębokie rowy Wilii
Wodami toczą dokoła.
A ile razy Krzyżacy
Potkną się na polskie siły,
Wszędzie zepchnieni643, cofają.
Mistrz brodę szarpie zajadły,
Witold włos z głowy wyrywa.
— Będziesz moje, będziesz — woła —
Choćbym miał całe me życie
Patrzeć na cię i zdobywać,
Choćbym miał ptakiem tam wlecieć,
Choćby się ziemią podkopać!
Wié, że Skirgiełło ma wracać.
W nocy do bramy przychodzi,
Jakby wiódł z Rusi posiłki.
Lecz próżno w wrotach domaga644,
Aby go wewnątrz puścili:
Bo Mikołaj z Moskorzowa
Poznał, czy przeczuwał zdradę.
Z tyłu Witolda zachodzi
I do odwrótu645 przymusza.
Klnąc Lachów, Witold uchodzi;
Mistrz za nim ciągnie z swą siłą;
A w drodze żyzny kraj niszczą;
Bo Witold w duszy powiada:
— Niech zna646, z kim walczy, Jagiełło!
Łatwiejszy będzie do zgody. —
Potém, gdy Malborga647 blizko648,
Witold wiernego Małdrzyka
Jagielle z słowem posyła.
— Chcesz zgody? — oddaj mi Wilno;
Chcesz zgody? — zerwę z Krzyżaki.
Prędzéj czy poźniéj649, w stolicy
Ja z władzą wielkoxiążęcą650
Usiądę, bracie, usiądę! —
Jagiełło wszystko przyrzeka.
— A teraz z wami, Krzyżacy! —
Witold skoczył z garścią swoich.
Żonę i córkę wyprawił
Przodem, na Żmudź swą rodzinną,
Do matki Biruty staréj,
Która na morskim gdzieś brzegu,
Gdy Litwa wkoło się chrzciła,
Wierna starym Bogóm swoim,
Praurymy ogień nieciła.
Zbiera, szykuje, rozgląda651.
Z Malborga w mroku wychodzi.
Trzy zamki z krzyżackich włości
Pali i łupi po drodze.
Wielki mistrz ujrzał trzy łuny,
I odblask widział pożarny;
Ale nie wiedział, co znaczą —
Czy Polacy naszli Prussy652?
Czy z Rusi wrogi653 wyrosły?
Szle654 na wszystkie strony posły655.
Wszyscy śpieszą z odpowiedzią:
— Witold braci wymordował,
Zamki spalił, zdradę sknował656! —
Uszóm mistrz swoim nie wierzy;
Zbiera wojsko, w pogoń śpieszy.
Ale już Witold w Podlasiu,
Śmieje się z sztuki, raduje.
A do Jagiełły wysyła.
— Oddaj mi Wilno, mój bracie!
Oto zerwałem z Krzyżaki,
Trzy zamki mnichóm spaliłem. —
Dokoła z brody siwemi
Wojewodowie siedzieli.
— Co z Witoldem począć? — pytał.
Aż starszy, Spytek z Mielsztyna,
— Co począć? — rzecze. — Dwa razy
Zdradził Krzyżaków, rozjątrzył,
Trzeci raz mu nie uwierzą.
Można już zapomnieć o nim.
Dla Polski wróg to niestraszny.
Oddać mu Wilno!! Nie, panie!
On by od Polski się z Litwą
Oderwał. Silnego ducha,
Gdy dziś, nic nie mając, straszył,
Cóż będzie, gdy weźmie Wilno? —
Wszystkim do serca trafiły.
Jagiełło posła odprawił,
Na dalsze czasy zostawił
Resztę z Witoldem układów.
A poseł widział, że w Polsce
Źle o Witoldzie cóś myślą.
Zawiodła zgoda mniemana.
Śpieszy w nadniemeński zamek,
Gdzie Witold siedzi na wieży
I czeka jego powrótu657;
Śpieszy, lecz z głową spuszczoną,
Nie śmié poselstwa objawić.
Witold rozpoznał na czole
Niedobrą wróżbę przyszłości.
Na złe lekarstwo jest w ręku,
Póki wyleczyć je pora. —
— O panie! — goniec mu szepce —
W Polsce źle słychać o tobie.
Radzi658, żeś zerwał z Krzyżakiem.
Ani ci Wilna dać myślą.
Boją się, byś z większą władzą
Z polskiego nie chciał uścisku
Wyrwać się swobodny w pole. —
— Tak! więc Polacy się boją!
Zgadli! o! zgadli myśl moję659!
Niech jutro wojsko się zbiera;
Niech trzechset660 ludzi o świcie
Śpieszy drogami różnemi
I do Wilna wejdzie skrycie;
Niech się po mieście rozproszą
I głosu mego czekają.
Ja w tropy idę za niemi.
Sprawimy w Wilnie wesele,
Wesele siostrze Ryngali!
Henryk, mazowieckie xiążę661,
Chce Kiejstutównę poślubić.
Sprawim wesele w stolicy!
Wszakżeśmy z Jagiełłą w zgodzie. —
Rozkazy daje, i rano
Z grodzieńskiego zamku śpieszy,
Ku Wilnu idąc dniem, nocą.
A wojsko jego rozbite662
Małemi toczy663 kłębkami,
Lasy przedziera664, górami.
On sam na orszaku przedzie,
Trzysta wozów tylko wiedzie.
W trzechset665 wozach z miodem beczki;
Dziki źwierz u Białéj Wieży666
Na wielkich łowach pobity;
Skrzynie z wianem i darami;
A pod skrzyńmi667, pod beczkami,
Cztérechset668 zbrojnych Żmudzinów.
Powoli w miasto ciągnęły;
A miasto spało gdzieś w dole,
I tylko okny drobnemi
W pomroce z dala świeciło.
Wóz piérwszy przybył do bramy.
— Kto? — zapytały się straże.
— Wozy z wianem i przybory
Na Kiejstutównéj wesele.
Witold nas, pan nasz, posyła.
Z Jagiełłą xięciem on w zgodzie.
Chce się w stolicy weselić. —
A niecierpliwi żołnierze,
Podnosząc skóry nad głową,
Czekają Witolda znaku.
Wtém z zamku Sudzimund stary
Wypadł, ku wrotóm670 przybiega;
Długi sznur wozów postrzega;
Pyta, ogląda się na nie.
Na jednym skóry zadrgały,
Dwie się twarze ukazały.
Wnet zbrojny ufiec671 obwodzi
Z krzykiem wozy Witoldowe,
I wpadają na Żmudzinów,
I odwalają opony672,
Mordują w wozach ukrytych.
Krzyk się rozlega daleko,
Strach napastników owładnął,
Pomoc od bram nie przybywa,
Z zamku załoga napływa,
Nié ma jak walczyć i bronić.
Sudzimund już wymordował
Jednych, za drugiemi goni.
I Witold, klnąc, bieży drogą;
Bieżąc, do Wilna odwrócił673.
— Będziesz moje! będziesz moje! —
Rzekł, rękę w górę podnosząc. —
Sto razy padnę popchnięty,
Sto razy wrócę pod bramy,
Aż cię nareście674 pochwycę;
Aż Litwa w ręku mych675 cała
Powstanie wielka i sławna;
Aż Jagiełło na swym tronie,
Mistrz zadrży w Marii grodzie676,
Ruski kniaź na Moskwie białéj. —
Gniewném rzucił, i znikł w mrokach.
XLV
Na siwym swym koniu, dniem i nocą goni?
Czy na Żmudź, do matki Kiejstuta poddanych,
Po nowe zasiłki, po wojsko liczniejsze?
Czy na Ruś do kniaziów zawierać przymierze,
I z niemi na Lachy puścić się w zagony?
Czy razem z Tatarem pić wodę Dniestrową,
Białogrodzką677 ordę678 na Jagiełłę zmawiać?
Znowu do Krzyżaków z chmurném jedzie czołem.
Dwa ich razy zdradził, trzy im zamki spalił,
I krwi ich utoczył, i ziemie spustoszył,
Znowu do nich jedzie, znów o pomoc wzywa.
Lecz mistrz umarł stary; nowego wybrano.
Kto wié, jaka będzie z nowym mistrzem sprawa?
We wrota zastukał, odmieniwszy imie681.
Do mistrza z poselstwem z Litwy przyszedł głębi.
I nikt go nie poznał, na zamek wpuszczono.
Na zamkowéj sali w nocnym siedział mroku
Mistrz nowy, komturów otoczony radą.
Jakieś xięgi patrzą682, listy przed się kładą,
I cicho cóś683 szepcą, a czoła zmarszczyli.
Wtém podwórzec tętni, trąbka się ozwała.
— Do mistrza! Nieznany chce się widzieć xiążę684. —
Wnet bracia w krużganki rozbiegli się cicho;
Mistrz sam się pozostał685, usiadł w wzniosłym tronie,
Czeka. Drzwi otwarły686 — Witold wchodzi dumnie.
On spójrzał687 i porwał688, i stoi milczący,
Bo poznał Witolda, a boi się zdrady,
I lęka, czy zamku nie ubiegł689 ze swemi?
— Cny mistrzu! — rzekł Witold — otom u was znowu!
Z prośbą po raz trzeci, do was, do Zakonu. —
— Z prośbą? do Zakonu? Wy ze mnie szydzicie! —
— Na Boga, nie szydzę. Jagiełło mnie zdradził,
Ja zdradzam Jagiełłę, i do was znów idę. —
— Lecz Zakon ci, panie, trzy razy wszak wiary
Dotrzymał, nie zawiódł. —
— O! Zakon dotrzymał
Obietnic, gdy dwoje w kolebce struł dzieci! —
Mistrz głowę opuścił.
— Zapomnim przeszłości.
Jam u was! — pomożcie690! Zapłacę Krzyżakóm
I sławą, i ziemią, i wojną z Lachami,
Zapłacę sowicie, co dla mnie zrobicie. —
Już wieść się rozeszła, że Witold na zamku,
Więc śpieszą i wkoło siadają naradzać691.
Długo w noc się sporzą692 i ostro ścierają.
A Witold uśmiécha693. On pewny, że znowu
Odepchnąć go nie śmią. I nim dzień zaświtał,
Na karcie przymierza ciśniono694 pieczęcie.
Ja pójdę do swoich, od chaty do chaty,
Od sioła do sioła; a kto łuk naciągnie,
Kto procą wyrzuci, kto pałkę podniesie,
Ja wszystkich zabiorę; ja spędzę wam tłumy
Ze Żmudzi, z Podlasia, od Rusi, ze stepu,
Gdzie konie tatarskie w morzu się kąpają695;
Ja pójdę i płacić, i prosić, i silić696,
Ja zbiorę wam wojsko jak chmurę szarańczy,
By Litwę zalało, zniszczyło, zajadło,
Jak pomor697, jak pożar na kark jéj upadło.
Wy, mistrzu, pójdziecie po Niemcach, po braciach,
W zamorskie krainy, w daleki kraj waszy698,
I w imie699 swéj wiary zwołacie do boju
I panów, i xiążąt, szlachtę, gmin i miasta.
Niech wojsko potężne, olbrzymie wyrasta.
Nie czas nam garstkami walczyć już małemi.
Nam Litwę zajechać, i jednym obozem
Od morza do morza położyć széroko.
Ja idę do swoich; do swoich wy szlijcie700,
I proście, i płaćcie; zwołajcie Krzyżowych.
A teraz milczenie! Siły swe gotujmy,
I w próżnéj się walce nie możmy701 przed czasem. —
Szedł myślą zniszczenia za wojska potokiem,
I widział Jagiełłę, jak konał w objęciu
Nawały krzyżackiéj, jak ziemia széroko
Płonęła, gorzała i krwią się zlewała.
Aż twarz mu kraśniała i pierś mu buchała.
Za rękę Witolda pochwycił i trzyma.
— Czas drogi — rzekł Witold — do Grodna pośpieszam.
Jagiełło w Podlasiu już zamki mi bierze.
Nim Grodna dosięże i mnie tam zastanie,
Zbierajcie swe wojsko, zbierajcie, na Boga!
Ja gońców rozeszlę702 na dziewięć pokoleń —
Co żyje powstanie, co żyje zgromadzę! —
Nie zasnął, nie spoczął. Gdzie sen mu? spoczynek?
Jagiełło dni dziesięć pod Brześciem już stoi.
Choć mrozy mu wojsko, choć głód go pożywa704,
On krokiem od Bugu nie poszedł, aż w grodzie
Załogę osadził, i Hinczę z Rogowa
W dziedzinie Kiejstuta na straży postawił.
Ciągnie na Kamieniec705, łatwo go zdobywa,
Bo miejsce to płaskie i rzeka obléwa
Niewielka, ni strome broniły urwiska.
Choć dziewięć swych tylko do szturmu wiódł secin706,
Na wieży zamczyska już orzeł powiewa,
A Zyndram Miaskowski w Kamieńcu dowodzi.
Już ciągnie do Grodna. A Witold pośpiesza
Na odsiecz zamkowi. I nie zbiegł707 na porę.
Jagiełło po lodach przez Niemen przeprawił,
Dokoła zamczyska swój obóz rozstawił,
A szturmem nie mogąc, chce dobyć go głodem,
I czeka posiłków od braci, od Rusi.
Skirgiełło zwołany, Włodzimierz kijowski,
Korybut z Siewierza, pod Grodno przyciągną.
Chce przebyć, do zamku dostać się swojego,
Lecz Niemen széroko rozpuścił swe wody,
Kry chwycił, rozerwał, Jagiełłę odgrodził.
A Witold z przeciwnéj góry się szańcuje,
I patrzy, jak biją do murów tarany,
Jak jego pomocy załoga wyzywa709,
Klnie Polskę z Jagiełłą, rwie włosy na głowie,
I gońca za gońcem posyła co nocy:
— Nie poddać mu zamku, choć wszystkim wyginąć! —
Wciąż mówią: — Dobędziem! — i wciąż go trzymają.
Już w polskim obozie głód ciężki blademi
Rozpiął się skrzydłami; i żołnierz wymiera,
Chleb z ością i kłosem przegniłym pożera;
Dla koni daleko szukają posiłku,
I strzechy odarte zgłodniałym rzucają;
Mrą ludzie w obozie! Jagiełło chce wracać,
Polacy nie dają, i mówią: — Zdobędziem! —
Pali się chęć zemsty. Nie przebrnąć za Niemen,
Ni dostać na zamek. Codziennie załoga
Posyła, wołając: — Ratuj nas! giniemy! —
On patrzy i duma; co począć, sam nie wié;
Klnie cały świat boży w rospaczy710 i gniewie.
Na koniec pomyślał — przez rzekę łańcuchem
Zarzucił i łodzie do ogniw posplatał711,
Wojsko swe przez Niemen do zamku przeprawia.
Wtém z góry puścili Polacy bierwiona712,
I kłody ogromne, i sosny z gałęźmi,
A Niemen je niesie na łodzie Witolda,
A Niemen o łodzie drzewami uderza,
I toną w niemnowych wód głębi Litwini,
Łańcuch się rozdziera, czółna pęd porywa,
A z mnogiéj wyprawy, na stronę przeciwną,
Na obóz Jagiełły jeden człek przybywa.
Witold nań zawołał, by raczéj utonął,
Niż sam szedł w niewolę; na próżno strzałami
Na zdrajcę puszczali714, bo zdrajca wypłynął,
I wszystko powiedział, co Witold zamyślał.
Polacy do zamku na nowo szturmują,
Już mury się walą, rowy napełniają,
I wieże rozbite padają na głowy,
Polaków i Litwę gruchocząc pod sobą!
I nie chce już Witold bezsilny poglądać
Na swoję sromotę. — Obozy — rzekł — związać715. —
Siadł na koń, milczący ku Prussóm716 pogonił.
XLVI
Straszniejsza na nią powódź nie spłynęła!
Ani tatarska tak straszną nawała,
Ni lackie wojny w Olgierdowéj ziemi!
Od czasów, kiedy wzdęte rzek powodzie
Zlały jezioro u Białego Morza718;
Kiedy się ziemia pod Perkuna dłonią
Trzęsła, i w góry, w doliny skrajała,
Wodami cała spłynąwszy wysoko;
Od czasu, kiedy z wschodniéj przyszłe719 ziemi
Olbrzymów plemie720 w bursztynowych brzegach
Usiadło721 — wojsk się nie zebrało tyle
Na Litwę biedną! Zda się, kopytami
Ziemię rozdepcą722, z rzek wodę wypiją,
Jedną mogiłą cały kraj pokryją.
Zawołał braci. Z daleka, zza morza,
Kędy się słońce kąpie w oceanie,
Idą rycerze na mistrza wołanie:
Z angielskiéj ziemi, z francuzkiego724 kraju,
Z niemieckich lasów liczne ufce725 płyną,
A każdym ufcem dzielny mąż dowodzi;
Idą łucznicy z dalekiéj gdzieś ziemi,
Wloką się działa z paszczami strasznemi;
Chorągwie dziwne nad wojskiem szeleszczą.
Obcych języki piérwszy raz o lasy
Litwy odbite, nigdy niesłychane,
Pieśnią rycerską powietrze wzruszają.
Konie rycerzy — olbrzymiego rodu,
Postawy silne, a każdy na sobie
Dźwiga żelazną, świecącą zbroicę,
W żelaznym szłyku blade czoło kryje,
W żelazne wiżos726 nogi obuł silne,
I łuk na plecach dźwiga, co go w Litwie
Ni podnieść człeku, ni wypuścić strzały.
Łupem jednego obcych wojsk żołnierza
Dziesięciu Litwy mężów byś uzbroił.
Na Litwę swoję! On rzekł w duszy hardéj:
— Musi być moją! ja będę panować
Choćby nad pustą litewską mogiłą!
Choćby nad puszczą z dzikiemi źwierzęty727! —
On rzekł i zwołał ufce wojowników;
A jak się chmura czarna w troje728 dzieli,
Kiedy ją wiatr rozporze729 na szmaty,
Tak wielkie wojsko rozbiło na troje,
I idzie, Litwie śmierć niosąc i klęski!
Złączyli wszyscy i ciągną pod Troki.
Zamek nie ustał; działa go podarły;
Upadły wieże, bramy się rozwarły.
Weszli zwyciężcy730 na zwaliska grodu.
Miasto spłonęło, lud poszedł w niewolę,
Trupy pływają po mętném jeziorze.
Pusto i głucho! tylko rybitw731 biały
Skrzydełka kąpie, muska jego wody;
Tylko się krucy732 na ruinach chmurą
Zwalili, szarpać kościotrupy krwawe.
A Witold westchnął, patrząc na zniszczenie,
I wskazał ręką — ku Wilnu pójdziemy! —
Skirgiełł im z garścią Rusi zaparł drogę,
Z nim Światosławicz Hleb i syn Jawnuta,
Siemion Zasławski, kniaź Hleb Czartoryski,
I Iwan Lwowicz, i ruskie bojary.
A Niemcy, w prawą rozciągnąwszy stronę,
Objęli swoim żelaznym uściskiem
Ruś, co bezsilna z rospaczą734 walczyła.
I wzejdą krzyki, i zaświecą strzały.
Jak tur się dziki rzucił między wrogów
Witold, i miecza dobywszy jasnego,
Szuka Skirgiełły, bo pragnie krwi jego.
Poza nim Niemcy gonią Ruś wylękłą,
I aż pod Werki735 wybiegli za niemi.
Ziemia się trzęsie zryta kopytami,
Zielona trawa sczerniała, kraśnieje,
Krew, czérwonemi płynąc strumieniami,
Z pagórków, szumiąc, w doliny się leje.
Sieje promieńmi736 z płomieni zbitemi;
A czarne chmury, z wiatry gorącemi
W twarz Rusi idąc, piaskiem w oczy sypią,
Jakby się także z Witoldem zmówiły.
Już ruskie wojska rozbite na poły,
Część leży w dole, nieforemna bryła,
Którą niemieckie roztłoczyły737 konie,
Ludzi, rumaki w jedno ciało zbiły.
Druga część próżno ku Werkóm ubiegła738,
Jazda krzyżacka ściga ją w pogoni.
A droga, kędy przeszli wojownicy,
Trupami, końmi, człońkami739 znaczona,
Kędyś w zaroślach garścią mięsa kończy.
Trzecia część, któréj Skirgiełło dowodzi,
Już tył podała, i śpiesznie uchodzi
Na stare Wilno. Witold z mieczem w dłoni,
Krwią zlany cały, ślad w ślad za nim goni.
Ciężkie niemieckie ufce się zostały,
Z Witoldem tylko jeden poczet mały.
Lecz gdzie strach pędzi, dosyć garści ludzi.
Noc pada, xiężyc740 na niebie się wznosi,
Skirgiełł uchodzi, Witold w plecach jego
Krwawi miecz wielki, obcina, zabiera;
Aż na przedmieścia wileńskiego grodu,
Bramy minąwszy, za Skirgiełłem wpada.
Tu żołnierz mordów i klęski niesyty,
Ogień pod domy rozrzuca széroko;
Wiater741 się z burzą zrywając i gromy742,
Pędzi płomieniem na przedmieścia chatki!
I fala ognia, jak rzeka wylana,
Płynie po dachach, lud z domostw wygania,
Szérzy się, idzie, roznosi, rozlewa.
Wszystko, co żyje, w Krzywy Gród ucieka.
Co pozostało, napastnik rozsieka.
Piorunem z niebios i gradem pomaga,
Płomień rozdyma743 i przejmuje strachem!
Już jakby jedno płomienne jezioro,
Domostwa Piasków krwawym ogniem gorą!
Witold się patrzy, i ludzi rozgania
Pomagać burzy i zniszczenie szérzyć!
Chciał za Skirgiełłą do zamku uderzyć,
Lecz świéży z Grodu Krzywego posiłek
Stanął mu w poprzek. — Więc na jutro reszta —
Rzekł, i na Piaskach, w zniszczonym klasztorze,
Obóz rozbija i na swoich czeka.
Przybyli Niemcy obciążeni łupem,
Wioząc starszyznę, między bitwy trupem
Na polu walki poległą bez sławy.
Hleb Światosławicz, Siemion syn Jawnuta,
Zasławski xiążę744, i Hleb Czartoryski,
I Iwan Lwowicz, życie utracili.
Cieszą się Niemcy z wygranego boju.
Dobra to wróżba! Wnet zamek obsiedli
Dokoła, wojska i działa obwiedli;
Z spalonych przedmieść deski osmalone
Zwłóczą, i budy dla starszych gotują;
Inni szałasy z gałęzi zielonych
Stawią745; a patrząc na zamkowe mury,
Śmieją się, myśląc, że jutro tam będą
Gościć wesoło na krwawych komnatach.
Lecz łatwiéj było Skirgiełłę słabego
Pożyć746 na polu, niż Gedyminowe
Dostać zamczysko: bo polska w nim siła
I ruskie wojsko zbiło ocalone.
Na górnym zamku Moskorzowski wiedzie
Polską załogę: na dolnym Korygiełł
Dowodzi Rusią i garstką litewską.
Tu lud się z miasta wylękły zgromadził,
Z skarby swojemi i ubogiém mieniem;
Co żyło w Wilnie, pod mury uciekło,
Drżące ze zgliszczów za wały przywlekło;
I padli męże747, starcowie748, niewiasty,
Z łzawemi oczy patrząc na pogorzel,
Tuląc ku sobie, wyglądając chwili,
W której by w własnéj obronie walczyli.
Polska chorągiew; na niéj krzyż czérwony,
Wielki, widoczny, bije mnichów w oczy,
Aby wiedzieli, że nie na pogany749
Wyszli — chrześcijańską750 krew ta wojna toczy.
Piérwszych dni działa burzące przywiedli
Niemcy, stawili, zamek okrążają,
Liczą wyżyny, wpatrują w parowy,
Tarany stawią751 i drabiny wiążą;
Potém stanęli, i ognistym mieczem
Opaszą zamki, ścisną je żelazem.
Próżno! załoga broni się, jak wściekła;
Na Krzywym Grodzie ojcowie i dzieci,
Każdy z swém mieniem, skarby najdroższemi752,
Chce ważyć753 życie, by drugim ocalić;
I ile razy z bram wyrwą wileńce754,
Tylekroć Niemców tłoczą pod nogami,
Sieką i biją, aż rzezią bezsilni755,
Nazad do zamku powrócą oddychać756.
To ogień rzucą, to najdą od boku,
To porwą jeńców. I nié ma spokoju!
Wojna straszliwa, bo wojna bez boju,
A w ciągłéj trwodze, ni wygrać nadziei.
— Dopókiż będziem stać pod tym szałasem?
Patrzeć, jak dzieci, na tę garść poganów757?
Nam trzeba działać, całą rzucić siłą. —
— Czekajcie — Witold w ucho mistrzu758 szepce —
Jutro wy wszystkich sposobcie do boju.
Na Krzywym Grodzie z dwóch stron pożar rzucą.
Płomień ich wewnątrz, my zewnątrz napadniem,
Obu zamkami i Wilnem owładniem. —
Niemcy tymczasem siedzą pod namioty759,
Spijają miody i kości rzucają,
To z psy na łowy w lasy się puszczają.
Aż nadszedł wieczór. Niebo jasne było,
Xiężyc760 nie świecił, tylko piaskiem złotym
Gwiazdy na niebie błyszczą rozsypane.
Z dwu stron płomienie nad parkan wybuchłe;
Krzyki za niemi. Wojsko już gotowe
W Krzywy Gród pędzi i bramy wywala.
Srogiemi jęki wrzeszczy lud zamknięty.
Na próżno wodze761 w dziedzińce go pędzą,
Stawią w szeregi — każdy matkę, żonę,
Dziecię porywa, ze skarbem ucieka.
Wybito bramy; lecz tłum, pędząc ślepy,
Na mur żelazny Krzyżowców napada;
Cofa się; ztamtąd762 płomienie go pieką,
Tu miecz go siecze i o ziemię wali,
Konie tratują, mordują łucznicy.
Wodze i ludzie głowy postradali.
Ani ratować, ni bić się i bronić!
Xiążę Korygiełł z Narymundem pińskim
Garść ludu wkoło siebie zgromadzili,
Ścisnęli szyki, do bramy skoczyli;
Lecz ciężka walka — Niemiec murem stoi,
I prze ich w ogień. Z rospaczą763 nań lecą,
Biją o zbroje — na próżno; już zbroje
Pieką jak ogień, szaty na nich palą764,
Pękają łuki i pałki się kruszą,
Na głowach włosy płoną, całe ciała
Niebieski płomień syczący przebiega,
A Niemiec prze ich, ściele pod nogami,
Tnie mieczem, płata, i uciec nie daje!
Brzęk mieczy, ognia trzaskanie i syki,
Hymnem zniszczenia śpiewają ogromnym;
Góra się Turza jasnością oblała,
I Łyse wkoło stoją w ogniu Góry;
A niebo czarne, na niebie obłoki
Żeglują krwawe, że w pożarnym765 blasku
Gwiazdy pogasły. Na wysokiéj wieży
Stoi Świdrygiełł, Moskorzowski stoi,
Xiążę pijane766 śmieje się szalono767,
A stary Polak klęczy z złożonemi
Rękoma na krzyż, modli się gorąco,
I łzy mu płyną po zwiędłych policzkach.
Dym tylko gęsty ku niebu się wznosi,
Głównie769 goreją w stos wielki zwalone,
Trzaskają mury w ogniu rozżarzone,
I jęki słychać i niemieckie krzyki,
Dokoła grodu, jakby wał széroki,
Ciała zabitych leżą usypane.
Niemcy je szarpią, jako krucy770 czarni;
Zasiedli w zgliszczach nad ogniem gasnącym;
A śmiech ich dziki do zamku górnego
Doszedł, aż zadrżał Moskorzowski stary.
Nagiemi ręki771, krwią spiekłą zlanemi,
Pędzi ku muróm Turzego Zamczyska
Jeździec od Niemców, a na długiéj włóczni
Chwieje, potrząsa bladą trupa głową,
Po niéj włos złoty spływa rozpuszczony,
Oczy otwarte, usta wykrzywione.
— To Korygiełło! — czarny jeździec woła. —
Patrzaj, Skirgiełło! brata twego głowa!
Patrz, stary Lachu! Tak poniesiem wasze! —
Aż Moskorzowski ukrył772 twarz rękoma,
A Skirgiełł, pieniąc, na ziemię się rzucił.
Trupem okryte, popiołem i gruzem,
Brzask oblał ranny, i z górnego grodu
Upadły oczy oblężonych na nie.
Na górnym grodzie zgiełk i niepokoje;
Niewielka siła Polaków została;
Skirgiełł dwór tylko ruski ma przy sobie.
Dwóch wodzów było. Na górze wyniosłéj
Zamek niewielki. Siły wycieńczone.
Wilno spłonęło, spłonął zamek dolny.
Znikąd odsieczy wyglądać, pomocy.
A wróg opasał, i szydząc, spoziera
Na gród, jak chłopcy na gniazdo ptaszęce,
Które, gdy zechcą, wezmą w swoje ręce.
I niechęć jeszcze dwóch wodzów niezgodnych
Przyszła ostatek odebrać nadziei.
Bo Moskorzowski, przez Jagiełłę dany,
Nie chciał Skirgiełły pijanych rozkazów
Słuchać. Skirgiełło próżno kark mu zginał,
Szalony, zamek przebiegał z drużyną,
Sam na nim panem. Ilekroć z dowódźcą773
Zejdą się, kłótnia straszliwa wybucha.
Kniaź rozkazuje, a starzec nie słucha.
— Jam tutaj panem, nieposłuszny sługo!
Lub idź, lub moje wypełniaj rozkazy. —
Stary stał niemy. — Jagiełło mnie wsadził,
On moim panem. Zostanę, obronię,
Ani ztąd774 pójdę, póki on ode mnie
Nie weźmie władzy. — Dzień i noc się oba
Waśnią, a Niemiec do zamku szturmuje;
Dzień i noc kule rzuca zapalone.
Mury się walą! Moskorzowski stoi,
Ludzi zachęca, wyłomy zapycha,
Ziemią nanosi, wory wełnianemi,
Gruzem i gliną; a gdy Niemcy zbliżą775,
To belki dachów ciska i kamienie,
Wrzątek im leje i smołę na głowy,
Jak psów ich pędzi od bramy zamkowéj;
Czy z tyłu idą, czy z przodu, czy wkoło
Opaszą zewsząd — starzec się podwaja:
Wszędzie go widać, jak po blankach leci,
I piersią zbrojną wyłomy zasłania.
— Cóż to? zaklęta twierdza, niedobyta776?
To gniazdo wróble na góry wierzchołku! —
I coraz silniéj szturmują — na próżno.
Na zgliszczach miesiąc, dwa, jątrząc się, leżą,
Aż tęskną obcym wojna być poczyna.
Próżno ich Witold prosi i zaklina.
Co dzień z nowemi hufcami odchodzą.
Mistrz Witoldowi rzekł: — Na próżno dłużéj
Stać tu. Wrócimy. Teraz w kraj pożeniem777,
Bo trzeba gości łupem przyjąć hojnym,
Krwią i pożarem nakarmić do syta. —
Ku zamku778, nie chce żegnać bez nadziei;
Okiem mu tylko rzucił — Do widzenia! —
XLVII
Krzyżacy po zamkach znojny pot otarli,
I zbroje zrąbane na nowo przekuli,
I łuki nagięli, strzały zaostrzyli,
A wiosna się w gajach ozwała wesoła.
— Pod Wilno! pod Wilno! — znów Witold zakrzyczał. —
Pod Wilno! na Litwę! Mnie nie spać spokojnie,
Aż Litwę odbiorę, aż wezmę stolicę.
O! chodźmy znów, mistrzu! Patrz w okno — jaskółki
Latają pod okny, bociany klekoczą,
I orzeł pociągnął gdzieś w chmury wysoko.
Już wiosna — biegnijmy! już pora do boju! —
I bracia powstali z legowisk zimowych,
Przywdzieli szyszaki i miecze przypięli,
Świętą pieśń zanócą779, na konie wsiadają,
Z Witoldem na czele do Litwy ruszają.
Krzyżowcy za morza do domów wrócili.
Jagiełło tymczasem do Wilna poskoczył,
Gród wyższy umocnił, gród niższy otoczył
Nowemi osady, płotami, wałami,
I bramy nasrożył780, i działa rozstawił,
Skirgiełłę na Kijew781 zarządzać odprawił,
A Jaszka nad Wilnem dowódźcą posadził.
Jaszko z Oleśnicy, mąż młody i dzielny,
Sam jeden na zamku; i począł się pilnie
Zakrzątać obroną. Dzień i noc zasiłki782
Zawożą, załogę wzmacniają, a zamki
Na nowo z popiołów i zgliszcza powstały.
Już czeka Krzyżaków, i pewien sam siebie
Wygląda na wieży, rychło się nagonią?
Lecz wprzódy się Jaszko uwinął, i miasto
W perzynę obrócił, by nie miał wróg dachu,
Od burzy osłony, lud wygnał na lasy;
Sam w zamkach szydersko783 śmieje się, patrzając,
Jak Krzyżak Krzywy Gród otoczył obozem,
Przy Marij784 na Piaskach kościołku785 położył.
Rzekł Jaszko, i swoich przebudza787, szykuje;
W piérwszym śnie788 otworzył zamczysko, napada
Na obóz Witoldow789. Zaledwie stróżowie
Znak dali pobudki, i ciężkich swych zbroi
Krzyżacy nie zwlekli, nie dosiedli koni,
Już Jaszko na karku, uciera się z niemi.
Noc całą walczyli. Nad świtem, gdy mnichy790
Na konie się zwiedli i w zbroje ubrali,
On obóz rozbiwszy, do zamku ucieka.
Trupy swe policzył, popatrzał na mury.
— Ciągnijmy — rzekł — daléj. Na Wilno nie przyszła
Godzina. Dobędziem go poźniéj, Witoldzie! —
Na próżno go Witold zaklina, namawia,
Korzyści, widoki i sławę przedstawia.
On milczy, a wojsku ściągać się rozkazał.
Już obóz w milczeniu zwija się, Krzyżacy
Na konie usiedli, a Witold za niemi
Odciąga, klnąc mistrza, i oczy odwrócił.
— Raz jeszcze na próżno! raz może ostatni!
Lecz znowu powrócę, powrócę, zdobędę! —
Nad Wilią Gród Nowy rozryli; nad Świętą791
Zwrócą się, Wiłkomierz obegnać i palić;
A sioła po drodze, gdzie puste, zażegną792,
Gdzie lud jest, to w pęta, i gnają na Prussy793.
Aż przyszli nad Niemen. Nad Niemnem mistrz każe
Trzy zamki u brzegów swym ludzióm budować.
Trzy staną od granic zakonników straże,
By dawać znak mnichóm, gdzie wojnę gotować,
By ciągle na oku mieć Litwę, i szpony
Zapuszczać w nią głębiéj, i drzeć jéj wątrobę,
Co wiecznie odrasta, by zawsze ją zżerał.
Metemburg Witoldu794 mistrz w darze oddaje.
Dla niego, dla niego danina to licha!
On całéj chce Litwy, nie zamku jednego.
Wysłany przez Jaszka, z Lachami naciska;
Trwogą je obegnał, lecz z niczém powrócił;
A w drodze zachorzał, i trupem z wyprawy
Na Świętą Dolinę odpocząć przyjechał.
Dano znać Witoldu, że Wigand nie żyje,
Brat luby Jagiełły. On szepnął: — Czas zgody.
Skirgiełło w Kijewie, ja siędę na Wilnie.
Dość przecie paliłem, dość krwi już wylałem.
Czas za krew, pożogę, sięgnąć po zapłatę. —
XLVIII
Kwitnie, jak róża w ogrodzie,
Jak nad Wilią lilje797 kwitną.
Nié ma równéj jéj w urodzie.
Złote kosy do nóg płyną,
Niebieskiemi błyska oczy,
Białe liczko zrumienione,
Usta uśmiechem rozwarte,
Ząbki jak kwiateczki białe,
A na czole ojca duma,
A w wejrzeniu dobroć matki.
Na moskiewski gród Wasila.
I Dymitrowicz wysyła
Do Witolda posły swoje,
Posły swoje, swaty, dary.
— Daj mi Zofję — ja ci bratem,
Ja ci będę sprzymierzeńcem. —
Długo myśli, długo duma;
Aż rzekł posłóm: — Dobrze, zgoda.
Niechaj Wasil przyśle posły.
Dam mu Zofją798, i przymierze
Zawrzem z sobą na wiek wieków. —
Polskim panóm pobielały
Z strachu lica; siwe brody
Wzięli w ręce i dumali;
Powiedzieli Jagiełłowi799:
— Zwołaj, Panie, brata twego,
Daj Witoldu800 Wilno, Litwę.
Niechaj Polsce hołd przysięże,
Niechaj wiernie trzyma z nami.
Zły na wroga, dobrym druhem,
Dobrym sprzymierzeńcem będzie. —
Henryk, mazowiecki xiążę,
Witoldowi dawno znany —
Kiejstutową córkę młodą,
Piękną Ryngalę zaswatał801.
I wesele zgotowano,
Zebrał Witold dla niéj wiano802;
Ale Henryk w dom powrócił,
Bracia Henryka obsiedli,
Narzucili suknię mniszą,
Serce chłodem obrzucili —
Henryk zabył803 narzeczonéj.
Teraz ku niéj Jagiełłowe
Znowu poselstwo go wiedzie.
Tam wesele — Zofja młoda
Z włosem siedzi rozplecionym
Między dziewczęty kraśnemi804,
Jak w trawie fijołek805 wonny.
Matka płacze, kryje oczy,
Ojciec usiadł na uboczy806,
I podparty silną dłonią
Marzy o czémś, ani słucha
Jęku córki, dziewic śpiewu.
Na wianek patrzy ruciany,
Duma w ciemnym kraju807 sali.
Chodzą krzyżowi rycerze,
Ruskie szepcą cóś bojary809.
Wtém drzwi na rozcież otwarły,
I wszedł Henryk w sukni mniszéj.
On do Witolda podchodzi.
Dumném okiem kniaź go zmierzył,
Nie dał ręki, wzgardą wita.
— Cóż na zamek nasz was wiedzie?
Czyli810 pamięć umów dawnych,
Które dawno potargałeś? —
Nie tu miejsce, nie w biesiadzie,
O ważniejszych mówić sprawach.
Jestem na Zofij811 weselu.
Gdy zechcecie wiedzieć więcéj,
Wszak wielki zamek xiążęcy —
Inne miejsce na rozmowę
Znajdziem. Jam poseł Jagiełły. —
Lica Witolda się palą;
Wstał, radość mu z oczów812 błyska,
Chodzi, obrzędy przyśpiesza,
Sam córkę sadza za stołem,
Sam przewodniczy biesiadzie.
A mistrz, widząc go wesołym,
Na karb zamężcia813 to kładzie.
I Anna, postrzegłszy, z cicha
Jego się szczęściem uśmiecha.
I Zofij814 oczy za łzami
Błysły tęsknemi uśmiechy,
Jakby matce dla pociechy,
Jakby ojcu na zapłatę,
Że szczęście, radość jéj wróży.
Smutno siedzi w końcu stoła;
Rzuci okiem na Henryka,
Wzrok odwraca i unika,
By nie spotkać się z wejrzeniem.
On ją postrzegł — w jego sercu
Stary pożar się rozpalił,
Sukni swéj zapomniał mniszéj815,
Porwał puhar816, patrzy na nią,
Myśl gdzieś pędzi w młode kraje,
Znowu swaty jéj przysyła.
Lecz Ryngala spuszcza oko,
Łza na ręce z powiek spada.
— Można wiarołomnym wierzyć? —
Witold żegna swoich gości,
Zofję w czoło pocałował,
Oddał matce. Matka z łzami
Do swych piersi przytuliła.
A! ostatni raz to może
Na dziewicze wiedzie łoże,
I uśpi ją snem dziecinnym,
Snem młodości, snem niewinnym,
Za którym jasne marzenia
Stoją ze skrzydły złotemi817,
W których świat w niebo się zmienia,
W których słodziéj niż na ziemi!
Witold za ręce go chwyta.
— Chodź, mój gościu! — szepce cicho —
Chodź! chodź za mną! Ja chcę wiedzieć,
Z czém Jagiełło cię przysyła. —
Nagie ściany, twarde łoże,
Skóra niedźwiedzia na ziemi,
Na ścianie na krzyż dwa miecze,
W środku ognisko niezgasłe,
Znicz — litewskim obyczajem,
Żadnych bogactw, ni wygody,
Gliniany kubek do wody,
Trąbka miedzią okowana818,
A dokoła biała ściana
Dymem ognia okopcona.
Obszedł dokoła komnaty,
W okno wyjrzał, i na czaty
Sługę u sieni postawił.
— Mów! — zawołał — co mi niesiesz?
— Xiążę! jestem posłem zgody.
Dość już wojny, dość zniszczenia.
Jagiełło daje ci Wilno
I wielkoxiążęcą819 władzę.
Zerwiesz na zawsze z Zakonem,
Na wieczność Polsce przysiężesz820 —
Litwa twoja. Ty jéj chciałeś,
Dla niéj krew swoję821 i cudzą
Strumieniem szérokim lałeś.
Mów, czy poselstwo przyjmujesz? —
— Xiążę! — rzecze — raz już drugi
Jagiełło takie śle posły.
Raz zerwałem już z Zakonem,
On obietnic nie dotrzymał.
Może znowu mnie uwodzi822? —
— Słowo jego — słowo moje.
Idź i zabierz. Wilno twoje.
Oleśnicki ma rozkazy.
Dosyć ci zapukać w wrota. —
— Słowo! słowo! — zadumany
Witold wtórzył823. — Marne słowo,
Kiedy słowa wiatr rozwiewa. —
— A więc karta? — Henryk rzecze —
Oto polskie są pieczęcie. —
— Karta! karta! — Witold znowu —
Kartóm głupcy tylko wierzą.
Trzy-m824 pieczęcią moją cisnął
Dla Zakonu, trzy zerwałem,
Gdym chciał zerwać, myślał zdradzić.
— Czegóż więcéj możesz żądać? —
— Władzy! Litwy! Wilna mego! —
— A więc śpiesz, i idź po niego. —
— Dobrze — cicho Witold rzecze. —
Słowo biorę, biorę kartę.
Lecz na Bogi nasze stare,
I na nową klnę się wiarę,
Jeśli król zawiedzie słowo,
Ja wskroś Polskę przejdę całą
I powrócę z jego głową,
Choćby mnie kosztować miało
Własną moję! — Pięścią cisnął825,
Zęby zgrzytnął, okiem błysnął.
Podał. Długo w noc się czarną
U ogniska ich rozmowa
Ciągnie, zrywa, rozpoczyna,
I rozżarza, i ucina.
Kiedy Henryk do komnaty
Wszedł i rzucił827 na posłanie.
Lecz sen powiek mu nie klei,
Bo wciąż przed nim, w wianku ruty,
Snuje się obraz Ryngali;
Zda się, słyszy głos jéj smutny,
I serce żywiéj mu bije.
— Mieć ją mogłem, mieć nie chciałem! —
Ujął go w objęcia swoje.
A wciąż mary mu się snują
W weselnych rucianych wiankach,
Pieśni smutne w uszy biją;
Widzi siebie u ołtarzy,
Od ołtarza gdzieś wysoko
Idzie, idzie w trumnę czarną.
Z lewéj strony pieśń żałoby,
Z prawéj pieśń nócą828 weselną.
Słońce w okna zaświeciło,
Gdy się widzenie skończyło.
Wozy wiodą, znoszą skrzynie,
I wielbłądóm na ramiona
Kładną829 ciężkie Zofij830 wiano.
Jeźdźce831 w podróż się sposobią.
Środkiem Witold się przechadza,
Wszędzie spójrzy832, powié słowo,
Lud zwołuje i zgromadza.
— Mężu! Panie! — rzecze cicho —
Czegoż dziecię tak ci prędko
Z twego domu w świat wyprawiać?
Dzień mi jeszcze, dzień daj jeden! —
— Dzień — nie; dwa dni, Anno moja!
My z nią jedziem, ja ją wiodę.
Każ sposobić swéj czeladzi. —
— Lecz tyś wczoraj nie wspominał?
Chciałeś długo posłów wstrzymać. —
— Wczoraj, Anno! wczoraj przeszło,
Przyszło dzisiaj. Rób, co każę. —
Zaszedł. — Dokądże tak skoro? —
— Chcę me dziecko przeprowadzić.
Pora ciężka. Niech ucieka.
Poźniéj wiatry, poźniéj burze.
A Moskwa, wiész! o! daleka!
Wasyl niecierpliwie czeka.
Posły833 nawet mnie prosili,
Bym nie zwlekał jednéj chwili.
I wy, mistrzu, wy też z nami?
Dłużéj podzielcie gościnę834.
Ja na zamki moje jadę. —
— Jedźcie z Bogiem, jedźcie sami.
Mnie w Królewiec trzeba śpieszyć. —
— Cóż! dni kilka? — I dzień drogi. —
— Mamyż rozstać się tak prędko? —
— Prędko, prawda; nie na długo.
Powracajcie — czas nam w Litwę! —
— O! powrócę! jam gotowy!
Ludzi tylko więcéj zbiorę;
Algimunda ślę w Podlasie,
W Litwę wysyłam Małdrzyka;
Na Żmudzi matka żołnierzy
Kupi mi, wyśle tu do mnie.
Czekajcie mnie, mistrzu, zbrojno.
Wkrótce znów wyjdziemy w pole. —
XLIX
Słońce świeciło. Witold piersią całą
Odetchnął; spójrzał835 na zamkowe ściany.
— Bądź mi zdrów, mistrzu! niewolo Zakonu!
Kłamstwo tak długie, upokorzeń tyle!
Przecież się z wami rozstanę na wieki,
I Litwa moja! jam na Wilnie panem!
Krwią-m836 się dowalczył serca u Jagiełły.
O! gdyby prędzéj usiąść na stolicy,
I cienióm ojca położyć na grobie
Czapkę xiążęcą837 i miecz mój skrwawiony! —
— Do Metemburga! — zawołał czeladzi. —
Wy jedźcie z xiężną i posły ruskiemi.
Moi zostaną. — Gdzie Witold prowadzi?
Na Ritterwerder. Serce już mu bije,
By pomścić swoich na Zakonie dzieci838.
On nie zapomniał niemowląt potrutych! —
— Na Ritterwerder! — Pod wrota podchodzi,
Trąbką zaśpiewa. Trąbka to im znana.
Dwa lata Witold był gościem Zakonu.
Więc most spuszczają. On do zamku wpada,
Ale nie gościem, wrogiem leci wściekłym.
— W pień ciąć załogę! — na swoich zakrzyknął.
Litwa się wali na bezbronnych braci.
Pełen podwórzec rannych i zabitych.
Co żyje, w zamku komnaty ubiega839.
Jedni się chronią, drudzy prą za niemi.
Na cztéry rogi pali się budowa840.
Kamień u szyi, i w litewskich wodach
Topią! Za chwilę nic nie pozostało.
Wzgórze i zgliszcze! kupa tylko kości!
A Niemen płynie, jak płynął od wieka,
Choć w sine głębie sto trupów upadło!
Witold, po drodze woła lud do siebie,
Na Zakon jątrzy, podburza, wywodzi.
Wtém zbieg, niewolnik, za wojskiem przypada.
— Krzyżacy gonią! — Gonią! — Witold woła. —
— Za tobą, kniaziu! — On wojsko rozkłada;
Sam w lesie ciemnym ze swemi zasiada,
Gdzie błotem wązka841 ścieżka się przesuwa,
Długa a ciemna; z obu stron sosnowe
Stare się wznoszą litewskie olbrzymy;
I strumień wije, ziemię rwąc głęboko;
A trzęsawiska, zielonemi trawy
I żółtém kwieciem ukryte842, tak śmieją843,
Jak śmieją usta fałszywego człeka!
Wpośród nich olchy i dęby wyrosły,
Między sosnami blady liść wyniosły;
Z drzewa ściętego pomost środkiem słany
Groblą się długą wciąż boru wywija.
Drzewa podcina, odwróty844 zamyka,
Przód im odsłania i czeka w milczeniu.
Aż tentent845 kopyt słychać w oddaleniu.
Znać z ciężkich kroków, że krzyżackie konie
Żelazem zbrojnych w pole braci niosą.
Zmrok pada. Komtur w las puszczać rozkaże.
Lecz ledwie w lesie — drzewa chwiać846 poczęły,
Grad strzał się sypie, z tyłu ludzie zbrojni,
Z przodu sam Witold naciera na braci.
Padają rzędem, jak sznurem ciągnęli,
Biegą847 ich konie, a Litwa zwycięzka848,
Z okrzykiem; Łado!849 walki dokonywa850,
I krwią się Niemców nasyca szczęśliwa.
Śpiew wielki, zwycięzki851 o sklepienia bije,
Wieją w podwórcu chorągwie litewskie,
Na wyższym grodzie wiater852 Pogoń853 wzdyma.
Otwarte bramy,
Domy otwarte,
Lud na ulice
Płynie ściśnięty,
Całą zalega
Świętą Dolinę.
Weselny to obrzęd, obrzęd to radośny854.
Dzwony się z wieży odzywają tłumnie,
A głos im ludu wtóruje do śpiewu,
I światła płoną,
Kadzidła dymią.
Andrzéj Wasiło855
Stał u ołtarza,
Witold na tronie
Siedzi wysokim.
Jagiełło z Jadwigą, w złotogłów przybrani,
W koronach, z berły856 stanęli w milczeniu;
Dokoła polscy cisną się panowie.
Litwa zdumiała857
Kościoł858 napełnia;
A na ołtarzu,
Kędy niedawno
Znicz płonął stary,
Kapłan mszą859 śpiewa.
Koronę xiążęcą perłami naszytą,
Laskę xiążęcą, biały miecz błyszczący,
I świat860, zbawienia uwieńczony znakiem.
Witold poklęka861,
Głowę pochylił;
I starca ręka
Na jego skronie
Koronę kładnie862
Z błogosławieństwem.
Płaszcz rzucą szkarłatny, a w ręce marszałek
Miecz nagi daje, z słowy poważnemi863:
— Oto miecz władzy nad ludami twemi.
Karaj864 nas, Panie!
Bądź sprawiedliwy;
A miłosierdzie
Niech w sercu twojém
Srogość hamuje,
Karę łagodzi! —
Podają złocistą, i drugi mu rzecze:
— Panie! to godło łaski i pokoju.
Miecz niech na obce służy ci narody.
Nas rządź865 tą laską,
Sercem rządź twojém,
Słowem pokoju,
Łaski twéj słowem.
Więcéj łagodność
Sprawi, niż bojaźń. —
I idą Litwini składać mu przysięgę;
Klękają, ręce pokładli na xięgę866,
Służyć mu wiernie zaklęli867 do zgonu.
Witold spoziera
Dumnie dokoła,
Berło podnosi,
Wstrząsa koroną,
Mieczem w powietrzu
Zamachnął jasnym.
Zwycięzkie868, wesołe, o kościoł869 odbiją870.
Powstał Jagiełło, powstała królowa.
Dzwony się w mieście z wszystkich wież ozwały.
A Witold w duszy
Rzekł dumnie swojéj:
— Jam pan nad Litwą,
Jam pan nad wami!
Schylcie mi czoła,
Pokłoń się, ziemio! —
Przed panem pokłania871; i ludy jéj klękły872;
Puszcze szumiały, rzeki zamruczały,
Kwiaty w dolinach pochyliły głowy.
Z morza873 do morza
Zadrżała ziemia,
Góry schyliły874,
Doliny wstrzęsły,
Ojcowskie duchy
W dłonie plasnęły.
Rauda
Szumią gdzieś lasy z liści obnażone,
Czernieje ziemia, a chmury się szare
Ciągną z zachodu, biegąc875 kędyś śpiesznie,
Z piersią deszczami i wiatrem nabrzękłą.
Ozwały razem z powietrza i ziemi,
Jakby żywioły, kłócąc876, rozmawiały
Słowy smutnemi, głosy straszliwemi877.
A wody jego w ciemnéj stoją szacie;
Gdzieniegdzie tylko fala podniesiona
Błyśnie, podbieży i u brzegu skona;
Rybitw878, żałośnie śpiewając, podlata879,
Białemi skrzydły880 jezioro zamiata,
To się podniesie w powietrze, to pada,
I ponad wodą sunie niespokojny.
Wsparta na dłoniach, smutnym wzrokiem goni
Po czarnych lasach i po wyschłéj błoni881,
A słowem jedném nie zrywa milczenia.
Zda się, cóś cięży nad zamkiem, nad krajem.
Na niebie, ziemi, nad usty ludzkiemi882,
Smutek szaremi zawisnął skrzydłami,
Nad trocki ostrow883, nad litewskie grody.
Czeladź, stąpając po krużgankach grodu,
Boi się głosem swym cichość przebudzić;
Miga, jak cienie, lub siada na ziemi
Na dłoniach sparta884; płacze łzy gorzkiemi.
Gdzie sadził885 żonę, gdzie piérwszego syna
Dała Biruta, gdzie z zwycięztw886 się swoich
Cieszył, i rogi złocone nalewał,
Gdzie u ogniska druhów swych gromadził.
Mury obrosły smutkami i cierniem,
Z wierzchołka wieży wiatr zniszczenie głosi,
Szepcze cóś o niéj falami jeziora.
Chwila, a wszystko w prochy się rozleci,
I nie zostanie kamień na kamieniu,
Nic nie zostanie u ludów w wspomnieniu.
Czemu jesienny wiatr jęczy tak smutnie887?
I ludzie płaczą? ognie niezatlone888
Gasną w ogniskach, dymią zapomnione889?
W czarnéj komnacie, na boleści łożu,
Leży i czeka bezsilny skonania.
Witold to wielki, lecz nie Witold młody,
Którego oko dumą się i siłą,
Ufnością w sobie i męztwem890 świeciło;
Nie ten to Witold. Złamany walkami,
Z oczy zgasłemi, dłońmi bezsilnemi,
Blada twarz kością przegląda zpod891 skóry,
Czoło się zryło, policzki zaklęsły,
Usta zapadły, a pierś, niegdyś pełną
Marzeń, nadziei, teraz smutek wzdyma.
Z suchemi oczy, padła zamyślona;
Niepokój tylko widać na jéj twarzy,
Nié ma miłości, nié ma w niéj rospaczy893.
Nogi całuje, na piersi rozgrzewa,
Łzami srébrzystą brodę swoję zlewa;
Widzi śmierć blizką894 nad Witolda głową,
A nie chce wierzyć w koniec bohatéra,
I jeszcze okiem w twarzy życia szuka,
Jeszcze się cieszy marami895 próżnemi.
W trzy twarze smutne światłem swojém pryska:
Oświeca razem Witoldową żałość,
Juljanny896 smutek, Algimunda boleść
W ciszy wieczornéj, którą wiatr jękami
Jakby pogrzebną897 śmierć śpiewał zawczasu,
Przerywa tylko. Słychać ciężkie tchnienie
Piersi rozbitéj starca bezsilnego.
Zadrgała lampa, i wszedł kapłan stary,
Postawy męzkiéj898, rycerskiego lica,
Brwi namarszczonych; w żółtéj jego twarzy
Surowość patrzy, rozum beznamiętny,
Z dwóch oczu czarnych męztwo świeci dumne;
Lecz usta wyraz Chrystusa miłości
Złagodził, ujął i w uśmiech przegina.
Zamknął na chwilę; potém je otworzył,
Z dumą i gniewem skierował na mnicha,
Nie mogąc ręką, wzrokiem go odpycha,
On idzie; ani ulęknął900 się gniewu;
Słowo poszepnął i u łoża siada.
Dopóki życie niesie nas, jak fala,
Walczymy z życiem, lub nieść mu się dajem;
Lecz gdy nas fale do brzegu wyrzucą,
Spokojną myślą czas dumać o końcu.
A sprawy ziemskie w téj chwili ostatniéj
Widzim, jak piasku ziarna, co je dzieci
Sypią z uśmiechem, igrając, swawolne.
Czém wielkość świata? czém duma człowieka?
Gdy mu się zgonem przywiera powieka,
Marne igraszki, znikome to dzieje,
Któremi wielkie serce nie boleje.
Wszystko, co duszą, co sercem wstrząsało,
Zda się drobnostką. Boleści, roskosze902,
Ziarna to piasku na wieczności brzegu.
Xiążę! pomyślcie, konając, o duszy.
Po waszych ręku903 wiele krwi się lało,
Trzęśliście losem ludów, życiem ludzi.
Z twojéj wielkości cóż ci pozostało?
Boleść ostatnia! żal i zawiedzione
Nadzieje tylko! Nie myśl o koronie.
Chciałeś nad Litwą być królem i panem,
Byłeś — korony brakło twojéj skroni.
Walczyłeś z nami o błyskotkę marną,
Aż śmierć z téj walki wyniosłeś. O panie!
O! w chwili zgonu czém ci ta korona?
Litwa — wyjęknął. — Umrę bez korony!
Umrę i Polsce zostawię dziedzictwo!
Litwę poddaną! Jam ją chciał mieć panią!
Jam chciał ją widzieć od morza do morza
Wielką, swobodną, niepodległą, silną!
Na trzy dni tylko dajcie, na godzinę
Koronę Litwy! Z śmiertelnego łoża
Wstanę i pójdę, i słupy zabiję,
Gdzie jéj granice; murem się odgrodzę
Od Polski waszéj. Przy litewskiém łonie
Polska pijawką, co z niéj krew wysysa.
Wiarę i język, ojców obyczaje,
Wszystko wyssała! i wyssie do reszty!
Nic nie zostanie, tylko cień wybladły
Bez sił i życia, jakim ja dziś jestem!
Przyjdzie zgon długi, ciężki, i na próżno
Zawoła śmierci. Będzie żyć musiała
Związana, ranna, bezsilna, zdeptana!
Na dwa dni dajcie! Niech ją mam na skroni!
Niech umrę tylko z tą myślą zwycięzką905,
Żem moję906 Litwę swobodną zostawił.
Potém rzucicie w błoto tę koronę,
Zedrzecie z głowy. Lecz dajcie na chwilę,
Korony dajcie! Niech na skroń ją włożę,
Niech ją poczuję chwilę i z nią skonam —
Próżne twe chęci. Walczyłeś mozolnie,
By Litwie twojéj wywalczyć koronę,
Ale na próżno. Nie teraz, o panie,
O niéj ci myśleć i o nią ci prosić.
Ty widzisz lepiéj, że chęć, co ci piersi
Napełnia, wrogóm907 twoim wyszła z głowy.
Polska i Litwa złączone na wieki.
Obu im siłę daje połączenie.
Rozerwij — obie bezsilne upadną.
Zygmunt chciał zguby, gdy tę myśl zatrutą
Rzucił ci w łono na ziarno niezgody.
Jednością stoją dwa wielkie narody.
Rozdziel je dzisiaj — jutro wróg napadnie,
Rozkraje w szmaty, i, jak Chrystusowe
Szaty u krzyża, rozegra je w kości.
Panie! czyż mało sławy ci, wielkości?
Ty wziąłeś Litwę zniszczoną, osłabłą,
Rzucasz ją wielką, silną i potężną,
Ty posunąłeś granice na Rusi,
Zatknąłeś słupy u Dniepru i Pontu908,
Tatarskich carów zmusiłeś hołdować!
Małoż ci jeszcze? Witoldzie! czyż mało? —
Nie to909 marzyłem, nie tego ja chciałem!
Maż910 wiecznie Litwa, jak wasza służebna,
Kraj szaty nosić za polską królową?
O! nie! Jam chciał jéj koronować skronie,
Płaszcz dać ramionóm911, berło dać jéj w dłonie,
I tron jéj złoty między morza dwóma912
Postawić — próżno! odumrę913 służebną!
Znasz ty me życie? znasz ty prace moje?
Wszystko to próżne! i zdrady, i boje,
I krew wylana strumieniem po ziemi,
I duma, która truła żywot cały.
Na długą wieczność. A teraz przed niemi
Widzę — marami ciągnie życie całe,
Ofiary wszystkie, ofiar moich cienie,
Wojny i wrogi914, druhy poświęcone915 —
Wszystko dla Litwy, wszystko za koronę,
Któréj w skonania, w zgonu nawet chwili
Wyście mi jeszcze dać pozazdrościli. —
— Xiążę! cóż by ci dodała korona? —
— Korona — życie — Witold mu przerywa —
Litwa potężna i Litwa szczęśliwa.
Słuchaj, biskupie! powiém916 życie całe,
Powiém ci moje życie, co się marnie
Kończy, ze zwycięztw917 mieniąc918 na męczarnie.
Dzieci mi Krzyżak potruł niemowlęta,
A jam Jagielle podał rękę zgody,
A jam z Krzyżakiem trzy razy się bratał,
Bo w piersi mojéj jedna myśl gorzała,
Duszę objęła, głową zawładała919,
Nad całém życiem świeciła mi gwiazdą —
Litwę połączyć, Litwę wyswobodzić,
I wielkie państwo stworzyć ręką silną.
Zdradą podchodził, jam krzyżackie tłumy
Na drogą ziemię prowadził z zniszczeniem,
Aż siadłem przecie na Olgierda tronie
I wziąłem Litwę w zakrwawione dłonie.
To nie był koniec. To życia początek.
Zdradziłem Zakon — powstał na mnie groźny,
Bracia Jagiełły poddać920 mi nie chcieli,
Ruś się zburzyła, Prussy921 całe wstały —
Jam stał i czekał. Swidrygiełł z Zakonem,
Skirgiełł się z Rusią na Litwę obalił,
Zniszczył mi włości, Podlasie wypalił,
Lud mój rozproszył, zamki mi wywrócił —
Jam cierpiał, walcząc; to wojną, to zgodą,
Nienasycone gardła im nalewał,
Bo jutro swoje odebrać spodziewał.
Dumni, że bracia Jagiełły, ni dani
Oddać, ni władzy mej uznawać chcieli.
Poszedłem na nich, Ruś podbiłem znowu,
Nowogród, Owrucz, Żytomierz zająłem,
Głowy-m922 ich zniżył i karków nagiąłem,
Jednym zabrałem, drugim dał dzielnice,
Jednych na drugich pchałem. Jak ostrego
Miecza się w boju używa, jam braci
Na braci użył, przyjaciół na wrogów.
A kiedy miecz się stępił w ciężkim boju,
Skruszyłem, by go nie podjął kto drugi.
Bo Wigand zasiąść miał na Litwy tronie;
Skirgiełł trucizną umiera w Kijewie923;
A kto zgotował obie? nikt z was nie wié.
Jam je zgotował, by dwóch nieprzyjaciół
Usunąć z drogi, Kijow924 Algimunda
Rękę mą prawą ujrzał na stolicy;
Nowogród wielki podbiłem méj włości;
Z Twerem przyjaźnią złączyłem, bym silniéj
Resztę mych wrogów i Zakon pożywał925.
Ręka wzniesiona, już głowa ucięta.
Padały grody i padały głowy.
Braci Jagiełły zabiłem w okowy.
Świdrygiełł dumny niosł ciężkie kajdany,
I błagać poszedł Polski radne pany.
Jam Ruś przelatał z Jerzym Światosławem,
Z Hlebem się darłem, z Rezańskim Olegiem,
I panowanie rozszérzając Litwy,
Nad Don i Wołgę szedłem toczyć bitwy.
Dzikie Tatarów ordy twarzą padły,
Władzę uznały i karki pokładły
Pod nogi moje. Jam ich wiódł w niewolę,
Litewską kazał uprawiać im rolę.
Tysiące ludu z nadmorskiéj krainy,
Ze stepu przyszło siąść w litewskie lasy.
Carami Tatar926 rzucałem, jak dzieci
Kule rzucają, i miotałem niemi,
Puszczając wzajem, aby się własnemi
Zębami jedli, rękoma szarpali,
Za to mi co rok dań bogatą słali.
Widziało Wilno, jakem ręką moją
Czapki xiążęce na ich wkładał skronie,
Miecze im dawał, by swą krew toczyli.
Wszystko dla Litwy! i wszystko na próżno!
I ciężkie boje. Nie zawsze zwycięzko927,
Często musiałem z pohańbioną twarzą
Uchodzić, ręką miecz ściskając próżno
I mówiąc w duszy: jutro mi nagrodzi.
Pomnę, nad Worsklą928 — skwarne było lato,
Polska się młodzież pod mój bok skupiła,
Szliśmy na Tatar, na Timur Kutłuka.
Stoim na stepie, słońce łby nam pali.
Po drugiéj stronie rzeki tabor leży,
W jarach, na wzgórzach, po wielkiéj równinie.
Timur mi posły929 z pytaniem przysyła;
— Dlaczego wojnę niesiesz w kraj ci obcy?
Czyliśmy kiedy twą Litwę niszczyli? —
Jam odpowiedział — Bóg mnie u kolebki
Naznaczył ręką na władzcę930 narodów.
Skłońcie mi głowy, lub idźcie w niewolę. —
Timur daninę dawał, jam odrzucił;
Przysłał podarki, popchnąłem je nogą.
I Tatar powstał z ślepiami czarnemi,
Rzekł: — Lepiéj umrzeć! — Pomnę bitwę srogą.
Z polską młodzieżą na Tatar idziemy.
Pierzchli, lecz kołem, jak siecią, nas biorą.
Plączą dokoła. Ledwiem z strasznéj rzezi
Uszedł do swoich, a orda rozlana,
Z brzegów wyszedłszy, Ruś mi pustoszyła.
Jam wszystko scierpiał931, za wszystko zapłacił.
Byłem nad morzem w tatarskiéj krainie,
Kędy słonemi jeziory nasiane
Stepy się ziemskie z stepem morza wiążą.
Tam miecz Witoldow932 w Poncie933 się zanurzył.
Z koniem do morza wjechałem i wody
Pod panowanie litewskie zająłem.
Wszystko na próżno! Klęski i zwycięztwa934,
Jedne ni drugie nie zmogły mnie przecie.
Padłem, wstawałem. Zwycięzcą-m935 nie spoczął,
Lecz szedłem daléj, szedłem bez ustanku,
I Litwy coraz szérzyłem granice,
Aby stanęła od Polski silniejsza,
Aby poczwarę, co jéj gryzła łono,
Mogła nawzajem za boki pochwycić,
W bok się jéj wpoić936 i krwią jéj nasycić.
Okupił całém, i Zygmunt koronę
Litwy mi daje. Wstaje Polska cała,
Piersiami swemi ostatnie zwycięztwo937
Zaparła, murem między mną, koroną,
Między mną, Litwą, stanęła i stoi.
Zbigniewie! padłem! Z namowy to twojéj!
Tyś w Łucku panów radnych na mnie burzył,
Tyś w Jagiełłowych piersiach pożar dmuchał.
Starzec bezsilny jak ojca cię słuchał.
Ciesz się — zwycięztwo twoje. Tyś mnie zabił!
Twoja to ręka serce z piersi staréj
Wyrwała chłodna, i drze bez litości!
Lecz słuchaj jeszcze! Myślisz, że w twéj Radzie
Pan twój ma, jak ty, czystych tylko ludzi?
O! nie! Jam waszych przekupił połowę
Za moje złoto; każde słowo wasze,
Każdy ruch w Polsce wiedziałem938, i głosy
Jam im poddawał. Wyście mi koronę,
Z głowy Jagiełły zdjąwszy, oddać chcieli.
Mnie nie korony waszéj, ale Litwie
Trzeba potęgi, potrzeba swobody.
Na trzy dni tylko dajcie mi koronę!
Litwo! o Litwo! jam ci oddał życie.
Wszystko dla ciebie święcone939 — stracone.
Trzy dni, Zbigniewie! na dzień daj koronę!
Nié masz w twej piersi. Chcesz trzy dni królować! —
Bez niéj ja umrę. Daj ją, a żyć będę.
Ona uleczy, ona mnie odżywi.
Zbójco! Zbigniewie! oddaj mi koronę! —
Porwały. Próżno! Coś stracił, nie wróci,
A życie leci, a śmierć nad twém łożem.
Bóg cię z rachunkiem na niebiosach czeka.
Czas jasném okiem rzucić w przeszłość ciemną,
Czas swoim wrogóm940 przewiny darować.
Xiążę! — i ukląkł — przebacz mnie piérwszemu!
Nigdy ja karku nie zgiąłem nikomu941,
Lecz przebaczenia proszę u skonania
Dla duszy twojéj, byś nie poszedł z świata
Z urazą w sercu i gniewem na duszy. —
Dwie łzy się spiekłe z oczu wydobyły,
Milczy, a twarz mu pobladła, rumieniec
Chwilę kwitnący, zagasnął pod łzami.
W życiu-m943 nikomu nigdy nie przebaczył,
A ty chcesz, starcze, bym zabójcy, tobie,
Darował winę! O! nigdy! o! nigdy! —
Dla ciebie tylko błagam przebaczenia.
Noc idzie, płyną liczone godziny,
Śmierć coraz bliżéj — niech w chwili ostatniéj
Z światem i ludźmi zgodzi uścisk bratni. —
Wsuwa przed łoże. To Jagiełło stary.
Wszedł, naprzód w progu zastanowił944 trwożnie,
Ujrzał Zbigniewa i wzrokiem go bada.
Witold osłabłą wznosi z łoża głowę,
Rzucił oczyma w lice Jagiełłowe,
Rękę wyciągnął. — Bracie mój! o bracie!
Przebacz! — zawołał. (Piérwszy to raz w życiu
Wyrzekł to słowo). — Czuję, śmierć przychodzi.
Przebacz, jak ja wam mój zgon chcę przebaczyć!
Wyście zabili mnie — wy, Litwa, Korona. —
Słowa umarły, on upadł bezsilny.
Powstał, i żonę przywodząc xiążęcą,
— Królu! — rzekł — Witold opiekę nad wdową
Oddaje tobie. Bądź ojcem sierocie. —
I Witold rękę wyciągnął gorącą.
— Bracie mój! pomnij na dziecięce lata!
W tym samym zamku myśmy je przebyli,
W tejże komnacie. Gdy Olgierd z Kiejstutem,
Ojcowie nasi, gnali się na Lachów,
My z tobą tutaj, u brzegów jeziora,
Biegli za ptakiem, pływali za kwiatem,
Szczęśliwe czasy! Co po jasnym ranku?
Skwarnych dniach burzy? My dziś starce oba!
Obu nas lata złamały i zgniotły,
Obu się ciężko życie dało w znaki!
Tyś brat mój zawsze, bądź Juljannie945 ojcem. —
Okiem przyrzekał, i upadł na piersi
Brata Witolda.
— Bądź mi zdrów, Jagiełło!
Bądź zdrowa, żono! bądź, o Litwo, zdrowa,
Litwo! Korono! Litwo nieszczęśliwa!
Ja zamknę oczy, ty padniesz rozdarta.
O! ciężko myśleć, kraju mój, o tobie!
Ty się rozpadniesz, ty umrzesz mym zgonem! —
Słudzy i czeladź, ostatni raz panu
Czołem uderzyć, rękę ucałować.
Płacz po komnacie, płacz po zamku szérzy.
Starcy na ziemię padają ze łkaniem.
I nagle cisza. Zbigniew wchodzi, w ręku
Niesie ostatni pokarm choréj duszy —
Z Bogiem przychodzi. Ciżba rozstępuje.
W milczeniu smutném kilka słów szemrało.
Dzwonek zadźwięczał, chory padł na łoże.
Piersi powolniéj, lżéj powietrze brały.
— Odsłońcie okno — rzekł — niech świat zobaczę,
I Litwę moję, i Trockie Jezioro,
Podnieście starca — niech raz jeszcze oko
Wzleci po górach, po lasach, po wodach,
Niech je pożegna, jak was pożegnało. —
Na tle jéj chmurném gwiazdy rzadkie płoną,
Migają, gasną; a Trockie Jezioro
Falami bije o milczące brzegi,
I krzyk pełedy946 w dali się rozlega.
Schyliła, oczy zamknęły949 na wieki!
Gwiazda błyszcząca z niebios się zsunęła
I zgasła w dali na czarnych obłokach.
i Anafielas
- roskosz — dziś popr. pisownia: rozkosz. [przypis edytorski] ↩
- Dungus (litew. Dangus) — Niebo. [przypis edytorski] ↩
- Gdzie twe ojce, gdzie twe Bogi — tj. tam, gdzie twoi ojcowie i gdzie twoi bogowie. [przypis edytorski] ↩
- Jodsy (mit. litew.) — złe duchy. [przypis edytorski] ↩
- synóm — dziś popr. forma C. lm: synom. [przypis edytorski] ↩
- Olgierdowo — dziś popr. forma M. lp r.n.: Olgierdowe. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- Juljanna — dziś popr. pisownia: Julianna. [przypis edytorski] ↩
- łzy — dziś popr. forma N. lm: łzami. [przypis edytorski] ↩
- Dawid — być może mowa o Giliginie, księciu wileńskim z XIII w., który ochrzcił się i przyjął imię Dawid. [przypis edytorski] ↩
- bracióm — dziś popr. forma C. lm: braciom. [przypis edytorski] ↩
- obadwa (daw.) — obydwaj; tu: razem. [przypis edytorski] ↩
- Andrzej, właśc. Andrzej Garbaty a. Andrzej Olgierdowic (1319–1399) — książę połocki, starszy brat Jagiełły. [przypis edytorski] ↩
- moskiewski — Dymitr Doński. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski] ↩
- podły — tu: niskiego stanu. [przypis edytorski] ↩
- synu — dziś popr. forma C. l.poj.: synowi. [przypis edytorski] ↩
- z bojary — dziś popr. forma N. lm: z bojarami. [przypis edytorski] ↩
- kniazie — dziś popr. forma M. lm: kniaziowie. [przypis edytorski] ↩
- z rozkazy — dziś popr. forma N. lm: z rozkazami. [przypis edytorski] ↩
- od skarbcu — dziś popr. forma D. lp: skarbca. [przypis edytorski] ↩
- syny xiążęce — dziś popr. forma: książęcy synowie. [przypis edytorski] ↩
- bojary — dziś popr. forma M. lm: bojarzy. [przypis edytorski] ↩
- Kiejstutu — dziś popr. forma C.: Kiejstutowi. [przypis edytorski] ↩
- urągać się — dziś: urągać. [przypis edytorski] ↩
- zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
- dójść — dziś popr. pisownia: dojść. [przypis edytorski] ↩
- bracióm — dziś popr. forma C. lm: braciom. [przypis edytorski] ↩
- żałośny — dziś popr. pisownia: żałosny. [przypis edytorski] ↩
- w służebniczych ręku — w rękach sługi, w niewolniczych rękach. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- niechęcić — dziś: zniechęcać. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- Orda — państwo mongolsko-tatarskie. W XIV w. wasalami zależnymi od władcy Ordy byli m.in. książęta ruscy, w tym wielki książę moskiewski. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- Austryj — dziś popr. forma: z Austrii. [przypis edytorski] ↩
- wybiedz — dziś popr. pisownia: wybiec. [przypis edytorski] ↩
- za niemi — dziś popr. forma: za nimi. [przypis edytorski] ↩
- salamandra — dawniej wierzono, że salamandry potrafią przeżyć w ogniu, a nawet, że się w ogniu rodzą. Dziś płazy te objęte są w Polsce ochroną. [przypis edytorski] ↩
- xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
- pędzić się — dziś popr.: pędzić. [przypis edytorski] ↩
- zbyć — pozbyć się, tu: pogubić, zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- traktować — tu: pertraktować, prowadzić rozmowy. [przypis edytorski] ↩
- ukować — wykuć. [przypis edytorski] ↩
- stoła — dziś popr. forma D. lp: stołu. [przypis edytorski] ↩
- wnukli (daw.) — czy wnuk. [przypis edytorski] ↩
- wyprawieni — tu: odprawieni, odesłani. [przypis edytorski] ↩
- połyska — dziś popr. forma: połyskuje; błyska. [przypis edytorski] ↩
- uduszony — tu: zduszony, stłumiony. [przypis edytorski] ↩
- dusza mu patrzy w oku — w jego oczach widać jego duszę. [przypis edytorski] ↩
- słowy zimnemi — dziś popr. forma N. lm: zimnymi słowami. [przypis edytorski] ↩
- wreście — dziś popr.: wreszcie. [przypis edytorski] ↩
- dosiądz — dziś: dosięgnąć. [przypis edytorski] ↩
- bojary — dziś popr. forma M. lm: bojarzy. [przypis edytorski] ↩
- z psy swojemi — dziś popr. forma N. lm: ze swoimi psami. [przypis edytorski] ↩
- ptastwo — dziś: ptactwo. [przypis edytorski] ↩
- synowiec — syn brata, bratanek. [przypis edytorski] ↩
- z ogary — dziś popr. forma N. lm: z ogarami. [przypis edytorski] ↩
- wreście — dziś popr.: wreszcie. [przypis edytorski] ↩
- jednastu (daw.) — dziś popr.: jedenastu. [przypis edytorski] ↩
- wrogi twoje — dziś popr. forma M. lm: twoi wrogowie. [przypis edytorski] ↩
- zazdrośném — dziś popr. forma: zazdrosnym. [przypis edytorski] ↩
- oczów — dziś popr.: oczu. [przypis edytorski] ↩
- dopatrzeć — tu: wypatrzeć, wykryć. [przypis edytorski] ↩
- knować — dziś: knuć. [przypis edytorski] ↩
- Lida — miasto, dziś w zachodniej części Białorusi. [przypis edytorski] ↩
- wydział — tu: dzielnica, majątek. [przypis edytorski] ↩
- zmięszać — dziś popr.: zmieszać. [przypis edytorski] ↩
- przeciw niemu — tu: naprzeciw niego. [przypis edytorski] ↩
- wykrzyka (daw.) — krzyczy. [przypis edytorski] ↩
- marszczki — dziś: zmarszczki. [przypis edytorski] ↩
- ztąd — dziś popr. pisownia: stąd. [przypis edytorski] ↩
- synu — dziś popr. forma C. l.poj.: synowi. [przypis edytorski] ↩
- trup — dziś popr. forma B. lp: trupa. [przypis edytorski] ↩
- pletnia — dyscyplina, narzędzie chłosty. [przypis edytorski] ↩
- Wilii — tu rytm wiersza sugeruje dawną trzysylabową wymowę: Wi-li-ji. [przypis edytorski] ↩
- obówie — dziś popr. pisownia: obuwie. [przypis edytorski] ↩
- snieg — dziś popr. pisownia: śnieg. [przypis edytorski] ↩
- bolu — dziś popr. pisownia: bólu. [przypis edytorski] ↩
- spisywać się — korespondować; tu: spiskować. [przypis edytorski] ↩
- xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
- Marij Olgierdównéj — dziś popr. forma D.: Marii Olgierdówny. [przypis edytorski] ↩
- Narymundowicz — jeden z synów Narymunta Gleba (1300–1348), brata Olgierda: Michał, książę piński lub Aleksander, książę Bełzu, lub Patrycy, książę Starodubowski. [przypis edytorski] ↩
- wezmie — dziś popr. pisownia: weźmie. [przypis edytorski] ↩
- scierpiszże — dziś popr.: ścierpisz, ścierpiszże. [przypis edytorski] ↩
- na tośmy przyszliśmy — do tego doszliśmy. [przypis edytorski] ↩
- starcu — dziś popr. forma C. lp: starcowi. [przypis edytorski] ↩
- zapobiedz — dziś popr. pisownia: zapobiec. [przypis edytorski] ↩
- szalić — dziś: szaleć. [przypis edytorski] ↩
- z Krzyżaki się piszą — spiskują z Krzyżakami. [przypis edytorski] ↩
- zdradny (daw.) — zdradziecki. [przypis edytorski] ↩
- takem mą głowę położyć gotowy — dam sobie głowę uciąć; ręczę głową. [przypis edytorski] ↩
- jeślim w ustach fałsz miał — jeżeli skłamałem. [przypis edytorski] ↩
- uśpieszyć — tu: wyprzedzić. [przypis edytorski] ↩
- Witoldu — dziś popr. forma C.: Witoldowi. [przypis edytorski] ↩
- k’niemu (daw.) — do niego. [przypis edytorski] ↩
- dójść — dziś popr. pisownia: dojść. [przypis edytorski] ↩
- duma — tu: dumanie, myśli. [przypis edytorski] ↩
- sparł (daw.) — oparł. [przypis edytorski] ↩
- bachmat — koń, wierzchowiec. [przypis edytorski] ↩
- samotrzeć — z dwoma towarzyszami. [przypis edytorski] ↩
- lice słoni — zasłania twarz. [przypis edytorski] ↩
- paleć — dziś popr. pisownia: palec. [przypis edytorski] ↩
- tobiem ja winien — tobie jestem winien. [przypis edytorski] ↩
- dowody — dziś popr. forma N. lm.: dowodami. [przypis edytorski] ↩
- Daug, właśc. Daugi a. Dougi, litew. Daugai — miasto położone ok. 80 km na płd. zachód od Wilna. [przypis edytorski] ↩
- strzymać (daw.) — tu: dotrzymać. [przypis edytorski] ↩
- jagody (daw.) — policzki. [przypis edytorski] ↩
- zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę; xiążęciu — dziś częściej: księciu. [przypis edytorski] ↩
- zabyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
- urość (daw.) — dziś popr.: urosnąć. [przypis edytorski] ↩
- xiężnéj — dziś popr. pisownia: księżnej. [przypis edytorski] ↩
- Marij — dziś popr. forma D.: Marii. [przypis edytorski] ↩
- wyszlij — dziś popr.: wyślij. [przypis edytorski] ↩
- nawalny (daw.) — burzliwy, sztormowy. [przypis edytorski] ↩
- źwierzóm — dziś popr. forma: zwierzom, tj. zwierzętom. [przypis edytorski] ↩
- obówie — dziś popr. pisownia: obuwie. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- rozśmiać się — dziś: roześmiać się, śmiać się. [przypis edytorski] ↩
- pomnieć (daw.) — pamiętać, przypominać sobie. [przypis edytorski] ↩
- pletnia — dyscyplina, narzędzie chłosty. [przypis edytorski] ↩
- łzy gorzkiemi — dziś popr. forma N. lm: gorzkimi łzami. [przypis edytorski] ↩
- jutrzeńka — dziś popr. pisownia: jutrzenka. [przypis edytorski] ↩
- zejść — tu: stać się. [przypis edytorski] ↩
- Mariam — ja jestem Maria. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- szalić — dziś: szaleć. [przypis edytorski] ↩
- Krzyżaki — dziś popr. forma N. lm: Krzyżakami. [przypis edytorski] ↩
- xięztwo — dziś popr. pisownia: księstwo. [przypis edytorski] ↩
- Neris — Wilia, rzeka na terytorium Litwy, prawy dopływ Niemna. [przypis edytorski] ↩
- xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
- kościoł — dziś popr. pisownia: kościół. [przypis edytorski] ↩
- Antokol — dziś dzielnica Wilna, położona na lewym brzegu rzeki Neris, kilka kilometrów na płn. wschód od historycznego grodu wileńskiego. [przypis edytorski] ↩
- z odzieża — dziś popr. forma r.ż. (D. lp): z odzieży. [przypis edytorski] ↩
- śmiać — dziś popr.: śmiać się. [przypis edytorski] ↩
- coraz — dziś: coraz bardziej. [przypis edytorski] ↩
- czerni — dziś popr.: czerni się a. czernieje. [przypis edytorski] ↩
- dziwić — dziś: dziwić się. [przypis edytorski] ↩
- czyli (tu daw.) — czy, czy też. [przypis edytorski] ↩
- odzywać — dziś popr.: odzywać się. [przypis edytorski] ↩
- urągać się — dziś raczej: urągać. [przypis edytorski] ↩
- powróccie — dziś popr. pisownia: powróćcie. [przypis edytorski] ↩
- kłóccie — dziś popr. pisownia: kłóćcie; kłócić — tu: zakłócać. [przypis edytorski] ↩
- łyko, częściej w lm łyka — sznury, więzy. [przypis edytorski] ↩
- swoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski] ↩
- strzymać (daw.) — tu: utrzymać. [przypis edytorski] ↩
- zdać (tu daw.) — zdradzić, oddać. [przypis edytorski] ↩
- przedać (daw.) — dziś: sprzedać. [przypis edytorski] ↩
- strzedz — dziś popr. pisownia: strzec. [przypis edytorski] ↩
- wstrzęsie — dziś popr. forma: wstrząśnie. [przypis edytorski] ↩
- od skarbcu — dziś popr. forma D. lp: od skarbca. [przypis edytorski] ↩
- mnieś przedał (daw.) — mnie sprzedałeś. [przypis edytorski] ↩
- plemie — dziś popr.: plemię. [przypis edytorski] ↩
- cieśń — tu: ciasne miejsce. [przypis edytorski] ↩
- nizko — dziś popr. pisownia: nisko. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- widny (tu daw.) — widoczny. [przypis edytorski] ↩
- Saułe a. Saule (z litew. Saulė) — Słońce; w mit. litew. bogini nieba. [przypis edytorski] ↩
- maszli (daw.) — czasownik masz z partykułą pytajną li: czy masz. [przypis edytorski] ↩
- mścić — dziś popr.: mścić się. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcjan. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako dwusylabowy: chrześć-jan. [przypis edytorski] ↩
- sargas (litew.) — stróż, strażnik. [przypis edytorski] ↩
- ku Grodnowi — dziś popr. forma C.: ku Grodnu. [przypis edytorski] ↩
- roskosz — dziś popr. pisownia: rozkosz. [przypis edytorski] ↩
- przelata — dziś popr. forma: przelatuje. [przypis edytorski] ↩
- przypomnieć — dziś popr.: przypomnieć sobie. [przypis edytorski] ↩
- przedsienie — przedpokój, poczekalnia. [przypis edytorski] ↩
- lękać — dziś popr.: lękać się. [przypis edytorski] ↩
- xięztwo — dziś popr. pisownia: księstwo. [przypis edytorski] ↩
- siepaczów — dziś popr. forma D. lm: siepaczy. [przypis edytorski] ↩
- probować — dziś popr. pisownia: próbować. [przypis edytorski] ↩
- dniowy (daw.) — dzienny. [przypis edytorski] ↩
- mięszać — dziś popr. pisownia: mieszać. [przypis edytorski] ↩
- plec — dziś popr.: pleców. [przypis edytorski] ↩
- nié ma litości, jak mnie jéj nie było — nie ma litości (dla ciebie), jak dla mnie jej nie było. [przypis edytorski] ↩
- biegą — dziś popr. forma: biegną. [przypis edytorski] ↩
- oczy (...) obie — dziś popr.: oboje oczu. [przypis edytorski] ↩
- Witoldu — dziś popr. forma C.: Witoldowi. [przypis edytorski] ↩
- xsiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- na krewnéj nie mścijmy się głowie — nie zabijajmy naszego krewnego. [przypis edytorski] ↩
- zadosyć — zadość. [przypis edytorski] ↩
- z mnichy — dziś popr. forma N. lm: z mnichami. [przypis edytorski] ↩
- Jagielle dać xięztwo i władzę utracić — tj. Jagiełłó powinien oddać księstwo i utracić władzę. [przypis edytorski] ↩
- na wolę — na wolność. [przypis edytorski] ↩
- oczów — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski] ↩
- wśpierać — dziś popr. pisownia: wspierać. [przypis edytorski] ↩
- wrotóm — dziś popr. forma C. lm: wrotom. [przypis edytorski] ↩
- dwornia — dwór, dworzanie. [przypis edytorski] ↩
- pienić — dziś popr.: pienić się. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- poklasną — dziś: przyklasną. [przypis edytorski] ↩
- wykrzyka — dziś popr. forma: wykrzykuje, krzyczy. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
- wczora (daw.) — wczoraj. [przypis edytorski] ↩
- xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
- żyw (daw.) — żywy. [przypis edytorski] ↩
- oczów — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski] ↩
- nasłuchać — dziś: nasłuchać się. [przypis edytorski] ↩
- wykrzyka — dziś popr. forma: wykrzykuje, krzyczy. [przypis edytorski] ↩
- przymykać — tu: zbliżać się. [przypis edytorski] ↩
- sromocić (daw.) — hańbić. [przypis edytorski] ↩
- plwać — pluć. [przypis edytorski] ↩
- zbliżać — tu: zbliżać się. [przypis edytorski] ↩
- petla — dziś: pętla. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- martwa upadła — faktycznie Maria Olgierdówna po śmierci Wojdyłły wyszła za mąż za księcia Dawida horodeckiego. [przypis edytorski] ↩
- ani (...) mogą — dziś: nie mogą; w tym zdaniu: (nawet) słowa Witolda nie mogą go wytrącić z odrętwienia. [przypis edytorski] ↩
- bajoras (z litew.) — bojar, rycerz, szlachcic (tu w lm: bojarzy). [przypis edytorski] ↩
- syny — dziś popr. forma M. lm: synowie. [przypis edytorski] ↩
- sciągać — dziś popr. pisownia: ściągać, tj. wyciągać. [przypis edytorski] ↩
- xięztw dwoje — dziś popr.: dwa księstwa. [przypis edytorski] ↩
- z Krzyżaki — dziś popr. forma N. lm: z Krzyżakami. [przypis edytorski] ↩
- wmięszać — dziś popr. pisownia: wmieszać. [przypis edytorski] ↩
- wejrzenia (...) skinienia (...) czatował — czekał na każde spojrzenie i skinienie. [przypis edytorski] ↩
- cieszyć we smutku — dziś: pocieszać w smutku. [przypis edytorski] ↩
- cóś — dziś popr. pisownia: coś. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- uciecze — dziś popr. forma: ucieknie. [przypis edytorski] ↩
- ptastwo — dziś: ptactwo. [przypis edytorski] ↩
- blanki — zwieńczenie murów obronnych. [przypis edytorski] ↩
- sługi — dziś popr. forma M. lm: słudzy. [przypis edytorski] ↩
- zaskrzypły — dziś popr. forma: zaskrzypiały. [przypis edytorski] ↩
- puhacz — dziś popr. pisownia: puchacz. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- Hanul Nakiemna — Hanul z Rygi, namiestnik Wilna 1382-1387; w trakcie konfliktu między Jagiełłą a Kiejstutem oddał Wilno królowi: później zaufany doradca Władysława II Jagiełły i Skirgiełły. [przypis edytorski] ↩
- wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski] ↩
- za rękę go ciśnie — ściska mu dłoń. [przypis edytorski] ↩
- xiążęcia — dziś raczej: księcia. [przypis edytorski] ↩
- zszarzany — dziś: zszarzały. [przypis edytorski] ↩
- zwalany — zabrudzony. [przypis edytorski] ↩
- synóm — dziś popr. forma C. lm: synom. [przypis edytorski] ↩
- ramie — dziś popr. pisownia: ramię. [przypis edytorski] ↩
- przytomny (tu daw.) — obecny. [przypis edytorski] ↩
- powrótu — dziś popr. pisownia: powrotu. [przypis edytorski] ↩
- rękę ci tylko ściągnąć już po niego — wystarczy, że wyciągniesz po nie rękę. [przypis edytorski] ↩
- blizko — dziś popr. pisownia: blisko. [przypis edytorski] ↩
- wykrzyka — dziś popr. forma: wykrzykuje, krzyczy. [przypis edytorski] ↩
- bajoras (z litew.) — bojar, rycerz, szlachcic. [przypis edytorski] ↩
- lietaury (z gr. polytauréa) — bębny, kotły. [przypis edytorski] ↩
- patrzają — dziś: patrzą. [przypis edytorski] ↩
- przebierać się (tu daw.) — przekradać się. [przypis edytorski] ↩
- Korybut — Korybut Dymitr (zm. 1404), książę nowogrodzko-siewierski. [przypis edytorski] ↩
- ztamtąd — dziś popr. pisownia: stamtąd. [przypis edytorski] ↩
- nizko — dziś popr. pisownia: nisko. [przypis edytorski] ↩
- pożyć (daw.) — pokonać. [przypis edytorski] ↩
- namieśnik — dziś popr.: namiestnik. [przypis edytorski] ↩
- podarkiem ucina rozmowie — kończy rozmowę wręczeniem podarunku. [przypis edytorski] ↩
- Olgierdów — Olgierda, Olgierdowicz. [przypis edytorski] ↩
- wykrzyka — dziś popr. forma: wykrzykuje, krzyczy. [przypis edytorski] ↩
- najezdca — dziś popr. pisownia: najeźdźca. [przypis edytorski] ↩
- xiążęcia — dziś raczej: księcia. [przypis edytorski] ↩
- zaprzeć (tu daw.) — zamknąć. [przypis edytorski] ↩
- wiarę strzymać — pozostać wiernym. [przypis edytorski] ↩
- zwyciężca — dziś popr.: zwycięzca. [przypis edytorski] ↩
- nakładną — dziś: nałożą. [przypis edytorski] ↩
- pocześnie (daw.) — z szacunkiem, jak należy. [przypis edytorski] ↩
- dwónastu — dziś popr. pisownia: dwunastu. [przypis edytorski] ↩
- Kobole (z litew.) — domowe bożki. [przypis edytorski] ↩
- dwónastu — dziś popr. pisownia: dwunastu. [przypis edytorski] ↩
- wnętrznośćmi — dziś popr. forma N. lm: wnętrznościami. [przypis edytorski] ↩
- twoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: twoją. [przypis edytorski] ↩
- ubiedz (daw.) — uciec. [przypis edytorski] ↩
- władnie — dziś popr. forma: włada. [przypis edytorski] ↩
- bolu — dziś popr. pisownia: bólu. [przypis edytorski] ↩
- obrachujem — tu: policzymy się. [przypis edytorski] ↩
- z Krzyżowemi — tj. z Krzyżakami. [przypis edytorski] ↩
- zatętniała — dziś popr. forma: zatętniła. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- ufiec — dziś popr.: hufiec. [przypis edytorski] ↩
- skórami i pałki zbrojną — w skórzanych zbrojach i z pałkami. [przypis edytorski] ↩
- męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski] ↩
- sokoł — dziś popr. pisownia: sokół. [przypis edytorski] ↩
- zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
- rozstawuje — dziś popr. forma: rozstawia. [przypis edytorski] ↩
- xsiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- wahać — dziś popr.: wahać się. [przypis edytorski] ↩
- pośpiesza z gałęzią — nadchodzi z symbolem poselstwa, zawieszenia broni; w późniejszych wiekach zamiast gałęzi zaczęto używać białej chorągwi. [przypis edytorski] ↩
- przeciw — tu: naprzeciw. [przypis edytorski] ↩
- zgodzić — dziś popr.: zgodzić się. [przypis edytorski] ↩
- słowy jednemi — samymi słowami. [przypis edytorski] ↩
- śpierać — dziś popr. pisownia: spierać. [przypis edytorski] ↩
- niemożny — tu: niemożliwy. [przypis edytorski] ↩
- mówcie o zgodę — rozmawiajcie o zgodzie. [przypis edytorski] ↩
- szydersko — dziś: szyderczo. [przypis edytorski] ↩
- utrzymać — tu: utrzymać się. [przypis edytorski] ↩
- śpierać — dziś popr. pisownia: spierać. [przypis edytorski] ↩
- czas idzie marnie — marnujemy czas. [przypis edytorski] ↩
- czyli (tu daw.) — czy, czy też; czyżby. [przypis edytorski] ↩
- kładną klątwę — składają przysięgę. [przypis edytorski] ↩
- nareście — dziś popr.: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
- przeciw — tu: naprzeciw. [przypis edytorski] ↩
- zkąd — dziś popr. pisownia: skąd. [przypis edytorski] ↩
- czwałem — dziś popr.: cwałem. [przypis edytorski] ↩
- dumami ognie rozpala — w myślach zapala ognie. [przypis edytorski] ↩
- dni ubiegłe odżywia — wskrzesza przeszłość. [przypis edytorski] ↩
- bojarów dziesięciu ciekawie patrzą szyderskiemi oczy — dziś popr.: dziesięciu bojarów ciekawie patrzy szyderczymi oczami. [przypis edytorski] ↩
- płacząc zdrady — opłakując zdradę. [przypis edytorski] ↩
- zostać się — dziś popr.: zostać. [przypis edytorski] ↩
- przesiękły — dziś popr.: przesiąkły. [przypis edytorski] ↩
- gołąb’ — dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: gołąb. [przypis edytorski] ↩
- u muru położył — położył się przy murze. [przypis edytorski] ↩
- ztąd — dziś popr. pisownia: stąd. [przypis edytorski] ↩
- zwierzyć — tu: powierzyć. [przypis edytorski] ↩
- bez duchu — dziś popr. forma D. lp: bez ducha. [przypis edytorski] ↩
- Czas starcu dać życie — już czas, aby starzec oddał życie. [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- wgłąb’ — dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: w głąb. [przypis edytorski] ↩
- duchu śledzili — sprawdzali, czy oddycha. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
- alus (litew.) — piwo. [przypis edytorski] ↩
- zanócić — dziś popr. pisownia: zanucić. [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- sromu (daw.) — wstyd. [przypis edytorski] ↩
- dumy — myśli, rozmyślania. [przypis edytorski] ↩
- rąbek (daw.) — chustka na głowę. [przypis edytorski] ↩
- Olgierdow synie — dziś popr.: synu Olgierda. [przypis edytorski] ↩
- klnę ciebie — przeklinam cię. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- ciężyć — dziś popr.: ciążyć. [przypis edytorski] ↩
- bole — dziś popr. pisownia: bóle. [przypis edytorski] ↩
- dwie Wilije płynie — dziś: dwie Wilie płyną. [przypis edytorski] ↩
- Pokole (mit. litew.) — Poklus, bóg piekła i zemsty. [przypis edytorski] ↩
- nieszczęścióm — dziś popr. pisownia C. lm: nieszczęściom. [przypis edytorski] ↩
- dymy objął wielkiemi — otoczył się wielkimi dymami. [przypis edytorski] ↩
- wgłąb’ — dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: w głąb. [przypis edytorski] ↩
- z kolei — tu: po kolei. [przypis edytorski] ↩
- trup — dziś popr. forma B. lp: trupa. [przypis edytorski] ↩
- patrzeć — tu: wypatrywać. [przypis edytorski] ↩
- jękóm — dziś popr. forma C. lm: jękom; tu popr.: do jęków. [przypis edytorski] ↩
- cóś — dziś popr. pisownia: coś. [przypis edytorski] ↩
- pogrzebny — pogrzebowy. [przypis edytorski] ↩
- dziać — dziś popr.: dziać się. [przypis edytorski] ↩
- rauda (z litew.) — pieśń żałobna. [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- je sam siebie — tj. gryzie się, przeżywa swoją klęskę. [przypis edytorski] ↩
- Gulbi (mit. litew.) — duch stróż, bożek strzegący każdego mężczyzny. [przypis edytorski] ↩
- skośniały — skostniały. [przypis edytorski] ↩
- rospaczać — dziś popr. pisownia: rozpaczać. [przypis edytorski] ↩
- cieszyć słowy (daw.) — pocieszać słowami. [przypis edytorski] ↩
- sciekła — dziś popr. pisownia: ściekła. [przypis edytorski] ↩
- xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski] ↩
- powolnie (daw.) — niespiesznie, powoli. [przypis edytorski] ↩
- ptacy (...) się żegnali — dziś popr.: ptaki się żegnały. [przypis edytorski] ↩
- ozwać — dziś popr.: odezwać się. [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski] ↩
- ztąd — dziś popr. pisownia: stąd. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- o służebnę moję — tu: po moją służącą. [przypis edytorski] ↩
- nadziewać — tu: wkładać. [przypis edytorski] ↩
- huczno — dziś popr.: hucznie, tj. głośno, gwarno. [przypis edytorski] ↩
- mistrz — tu: Konrad Zöllner von Rotenstein, wielki mistrz krzyżacki w latach 1382–1390, następca Winrycha de Kniprode. [przypis edytorski] ↩
- godowy — tu: świąteczny, biesiadny. [przypis edytorski] ↩
- Krzyżakow — dziś popr. pisownia: Krzyżaków. [przypis edytorski] ↩
- Zofja — dziś popr. pisownia: Zofia. [przypis edytorski] ↩
- Zofja Witoldówna (1370–1453) — córka Witolda i Anny, od 1391 r. żona Wasyla I Rurykowicza, wielkiego księcia moskiewskiego. [przypis edytorski] ↩
- lilija — dziś popr. pisownia: lilia. [przypis edytorski] ↩
- ustroń — miejsce ustronne. [przypis edytorski] ↩
- pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski] ↩
- dotrzymam umowę — dziś popr.: dotrzymam umowy. [przypis edytorski] ↩
- sciśniecie — dziś popr. pisownia: ściśniecie. [przypis edytorski] ↩
- my wam staniemy do boku — pomożemy wam, wesprzemy was. [przypis edytorski] ↩
- Mindows, Mindowe, dziś raczej Mendog, litew. Mindaugas (ok. 1200–1263) — wielki książę litewski, uważany za pierwszego króla Litwinów. [przypis edytorski] ↩
- przyrzekę — dziś popr. forma: przyrzeknę. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- Czolner — Konrad Zöllner von Rotenstein. [przypis edytorski] ↩
- xiążę olszańskie — dziś popr.: książę olszański; popr. forma B. lp: księcia olszańskiego. [przypis edytorski] ↩
- półk — dziś popr. pisownia: pułk. [przypis edytorski] ↩
- ojcowskie morderce — dziś popr. forma B. lm: ojcowskich morderców. [przypis edytorski] ↩
- rzadkie rdzawe szablice — tj. szable występują nieczęsto w ich uzbrojeniu i są niskiej jakości. [przypis edytorski] ↩
- włócznióm — dziś popr. forma C. lm: włóczniom. [przypis edytorski] ↩
- dowódzca — dziś popr.: dowódca. [przypis edytorski] ↩
- podzielać — tu: dzielić. [przypis edytorski] ↩
- Malborg — dziś: Malbork. [przypis edytorski] ↩
- ostrow a. ostrów (daw.) — wyspa. [przypis edytorski] ↩
- dowódzca — dziś popr.: dowódca. [przypis edytorski] ↩
- kamieńmi — dziś popr. forma N. lm: kamieniami. [przypis edytorski] ↩
- stawić — tu: porozstawiać. [przypis edytorski] ↩
- w chwili — w jednej chwili. [przypis edytorski] ↩
- wśpierać — dziś popr. pisownia: wspierać. [przypis edytorski] ↩
- widny — tu: widoczny. [przypis edytorski] ↩
- pędzić się — dziś: pędzić. [przypis edytorski] ↩
- rozwito — dziś: rozwinięto. [przypis edytorski] ↩
- świętego krzyża część — relikwia. [przypis edytorski] ↩
- zjadły — dziś: zajadły. [przypis edytorski] ↩
- piać (tu daw.) — śpiewać. [przypis edytorski] ↩
- cisnie — dziś popr. pisownia: ciśnie. [przypis edytorski] ↩
- pomstę wywoła na szyję — sprowadzi śmierć jako zemstę. [przypis edytorski] ↩
- świętokradźce — dziś popr.: świętokradcy. [przypis edytorski] ↩
- morderce — dziś popr.: mordercy. [przypis edytorski] ↩
- niebiańskiemi (...) chóry — dziś popr. forma N. lm: niebiańskimi chórami. [przypis edytorski] ↩
- jest-li — dziś popr. pisownia: jesli, tj. czy jest. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijańskiego — tu w źródle pisownia: chrześciańskiego. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako czterosylabowy: chrześć-jań-skie-go. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- zawoła na swoje — zawoła do swoich ludzi. [przypis edytorski] ↩
- zaprządz — dziś popr. pisownia: zaprząc. [przypis edytorski] ↩
- zmódz — dziś popr.: zmóc, tj. pokonać. [przypis edytorski] ↩
- brzemie — dziś popr. pisownia: brzemię. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcian. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako dwusylabowy: chrześć-jan. [przypis edytorski] ↩
- swe syny — dziś popr. forma B. lm: swoich synów. [przypis edytorski] ↩
- zdumiały — dziś: zdumiony, zdziwiony. [przypis edytorski] ↩
- cudo — tu: cud. [przypis edytorski] ↩
- dumy (daw.) — myśli, rozmyślania. [przypis edytorski] ↩
- spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski] ↩
- kończyna (tu daw.) — skraj, końcówka. [przypis edytorski] ↩
- kościołek (...) Marii na Piaskach — kościół O.O. Franciszkanów NP Marii „na Piaskach”, jedna z najstarszych świątyń Wilna. [przypis edytorski] ↩
- mnichy — dziś popr. forma M. lm: mnisi. [przypis edytorski] ↩
- gniezdzie — dziś popr. pisownia: gnieździe. [przypis edytorski] ↩
- nareście — dziś popr.: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
- fórtka — dziś popr. pisownia: furtka. [przypis edytorski] ↩
- kościoł — dziś popr. pisownia: kościół. [przypis edytorski] ↩
- rany — dziś popr. forma N. lm: ranami. [przypis edytorski] ↩
- mienić — tu: przemieniać. [przypis edytorski] ↩
- sadzić — tu: posadzić, sadzać. [przypis edytorski] ↩
- gwardjan — dziś popr. pisownia: gwardian, przełożony klasztoru franciszkanów. [przypis edytorski] ↩
- moję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją. [przypis edytorski] ↩
- blizki — dziś popr. pisownia: bliski. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- znamie (daw.) — tu: znak, chorągiew; dziś popr. pisownia: znamię. [przypis edytorski] ↩
- miljon — dziś popr. pisownia: milion. [przypis edytorski] ↩
- bałwan — tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo. [przypis edytorski] ↩
- niemylny — dziś: nieomylny. [przypis edytorski] ↩
- swoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski] ↩
- Sion — dziś popr. pisownia: Syjon. [przypis edytorski] ↩
- roskoszny — dziś popr. pisownia: rozkoszny. [przypis edytorski] ↩
- smętarz — dziś popr.: cmętarz. [przypis edytorski] ↩
- piasczystéj — dziś popr.: piaszczystej. [przypis edytorski] ↩
- nikt go nie wié — dziś popr.: nikt go nie zna. [przypis edytorski] ↩
- chcesz-li — dziś popr. pisownia: chceszli; tj. czy chcesz. [przypis edytorski] ↩
- plemie — dziś popr. pisownia: plemię. [przypis edytorski] ↩
- stradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski] ↩
- Wiész Witolda — dziś popr.: znasz Witolda. [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- mnichy — dziś popr. forma M. lm: mnisi. [przypis edytorski] ↩
- xięża — dziś popr. pisownia: księża. [przypis edytorski] ↩
- cóś — dziś popr. pisownia: coś. [przypis edytorski] ↩
- pogrzebny — pogrzebowy. [przypis edytorski] ↩
- biegą — dziś popr. forma: biegną. [przypis edytorski] ↩
- osłoniony — dziś popr.: osłonięty. [przypis edytorski] ↩
- sparty (daw.) — oparty, wsparty. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- ubielony — tu: posiwiały, siwy. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- puścizna — dziś: spuścizna. [przypis edytorski] ↩
- któś — dziś popr. pisownia: ktoś. [przypis edytorski] ↩
- wrzący — tu: rozemocjonowany. [przypis edytorski] ↩
- Pomszczę dzieci wam na głowie — wasza śmierć będzie zemstą za śmierć dzieci. [przypis edytorski] ↩
- ciemnia (tu daw.) — ciemność. [przypis edytorski] ↩
- obódwu — dziś popr.: obydwu. [przypis edytorski] ↩
- spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski] ↩
- szydersko — dziś: szyderczo. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcian. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako dwusylabowy: chrześć-jan. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijański — tu w źródle pisownia: chrześciański. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako trzysylabowy: chrześć-jań-ski. [przypis edytorski] ↩
- zadumać — dziś popr.: zadumać się. [przypis edytorski] ↩
- ołtarzów — dziś popr.: ołtarzy. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijański — tu w źródle pisownia: chrześciański. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako trzysylabowy: chrześć-jań-ski. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijański — tu w źródle pisownia: chrześciański. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako trzysylabowy: chrześć-jań-ski. [przypis edytorski] ↩
- dowódźca — dziś popr.: dowódca. [przypis edytorski] ↩
- starce — dziś popr. forma M. lm.: starcy. [przypis edytorski] ↩
- blachy żelaznemi — dziś popr. forma N. lm: żelaznymi blachami. [przypis edytorski] ↩
- futry drogiemi — dziś popr. forma N. lm: drogimi futrami. [przypis edytorski] ↩
- z powrótem — dziś popr. pisownia: z powrotem. [przypis edytorski] ↩
- królewnéj — dziś popr. forma D. lp: królewny. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- schylać — dziś popr.: schylać się; tu w znaczeniu: kłaniać się. [przypis edytorski] ↩
- Słodko Jagielle brzmi w uszach ta mowa, choć z rzadka polskie może złapać słowa — językiem kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego był starobiałoruski, bardzo zbliżony do średniowiecznej polszczyzny, książęta litewscy utrzymywali też bliskie stosunki z książętami ruskimi, więc Jagiełło najprawdopodobniej rozumiał dobrze język polski. [przypis edytorski] ↩
- wytłómaczać — dziś popr.: tłumaczyć. [przypis edytorski] ↩
- xiąże — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- stawić — dziś popr.: stawić się. [przypis edytorski] ↩
- ze skarbcu — dziś popr. forma D. lp: ze skarbca. [przypis edytorski] ↩
- Kobol (z litew.) — bożek domowy. [przypis edytorski] ↩
- lipiec — tu: napój. [przypis edytorski] ↩
- dziwić — dziś popr.: dziwić się. [przypis edytorski] ↩
- źwierząt — dziś popr. pisownia: zwierzę. [przypis edytorski] ↩
- stalny — stalowy. [przypis edytorski] ↩
- Stanisław Święty, właśc. Stanisław ze Szczepanowa (ok. 1030–1079) — biskup krakowski za czasów Bolesława II Śmiałego, skazany na śmierć przez tego króla za zdradę; święty Kościoła katolickiego. [przypis edytorski] ↩
- truna (daw.) — trumna. [przypis edytorski] ↩
- radośny — dziś popr. pisownia: radosny. [przypis edytorski] ↩
- Warneńczyk, Władysław Warneńczyk (1424–1444) — syn Jagiełły, król Polski w latach 1434–1444, król Węgier od 1440 r. [przypis edytorski] ↩
- Kaźmierzowie — Kazimierz IV Jagiellończyk (1427–1492), najmłodszy syn Jagiełły, wielki książę litewski od 1440 r. i król Polski od 1447 r., oraz jego syn, królewicz Kazimierz (1458–1484), święty Kościoła katolickiego. [przypis edytorski] ↩
- Alexander, właśc. Aleksander Jagiellończyk (1461–1506) — syn króla Kazimierza Jagiellończyka, wielki książę Litwy od 1492 r. i król Polski w latach 1501–1506. [przypis edytorski] ↩
- Zygmunty — polscy królowie Zygmunt Stary (1467–1548) i Zygmunt August (1520–1572). [przypis edytorski] ↩
- Węgrzyn — tu: Ludwik Węgierski, siostrzeniec Kazimierza Wielkiego. [przypis edytorski] ↩
- Elżbieta królowa, tj. Elżbieta Łokietkówna (1305–1380) — siostra Kazimierza Wielkiego, regentka Polski po jego śmierci. Żona króla Węgier Karola Roberta, matka węgierskiego i polskiego króla Ludwika Węgierskiego, babka królowej polskiej Jadwigi. [przypis edytorski] ↩
- litewskie xiążę — dziś popr.: litewski książę. [przypis edytorski] ↩
- pokłonić — dziś popr.: pokłonić się. [przypis edytorski] ↩
- diamenty — rytm wiersza sugeruje wymowę czterosylabową: dy-ja-men-ty. [przypis edytorski] ↩
- Modlę się Tobie — dziś popr.: modlę się do ciebie. [przypis edytorski] ↩
- Przyczyń się za mnie — dziś raczej: wstaw się za mną. [przypis edytorski] ↩
- zewnątrz — tu: z zewnątrz. [przypis edytorski] ↩
- źwierz-li (daw.) — czy zwierz; dziś popr. pisownia: zwierzli. [przypis edytorski] ↩
- potwora (daw. r.ż.) — dziś: potwór. [przypis edytorski] ↩
- z puszczy litewskich — dziś popr. forma D. lm: z puszcz litewskich. [przypis edytorski] ↩
- królewnéj — dziś popr. forma D. lp: królewny. [przypis edytorski] ↩
- wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski] ↩
- czyli (tu daw.) — czy, czy też; czyżby. [przypis edytorski] ↩
- Marij — dziś popr. forma D.: Marii. [przypis edytorski] ↩
- pastwa (daw.) — ofiara, zdobycz. [przypis edytorski] ↩
- święcić — tu: poświęcić. [przypis edytorski] ↩
- ufiec — dziś popr.: hufiec. [przypis edytorski] ↩
- składać (tu daw.) — tworzyć, stanowić, składać się na coś. [przypis edytorski] ↩
- półk — dziś popr. pisownia: pułk. [przypis edytorski] ↩
- Tatary śniade — dziś popr. forma M. ln: śniadzi Tatarzy. [przypis edytorski] ↩
- bieli — dziś popr. forma: biali. [przypis edytorski] ↩
- sajdak a. sahajdak — skórzany pokrowiec, w którym wożono łuk i strzały. [przypis edytorski] ↩
- szłyk (daw.) — futrzana czapka. [przypis edytorski] ↩
- źwierząt — dziś popr. pisownia: zwierzę. [przypis edytorski] ↩
- miasto (tu daw.) — zamiast. [przypis edytorski] ↩
- spójrzenie — dziś popr. pisownia: spojrzenie. [przypis edytorski] ↩
- z blizka — dziś popr. pisownia: z bliska. [przypis edytorski] ↩
- mieść (daw.) — rzucać, miotać. [przypis edytorski] ↩
- wozy skarbne — wozy ze skarbami. [przypis edytorski] ↩
- Pogoń — herb Litwy. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- Szlązk — dziś popr.: Śląsk. [przypis edytorski] ↩
- nareście — dziś popr.: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- półk — dziś popr. pisownia: pułk. [przypis edytorski] ↩
- Jurja — dziś popr. pisownia: Juria. [przypis edytorski] ↩
- jednasty — dziś popr. forma: jedenasty. [przypis edytorski] ↩
- szykować — tu: formować szyki. [przypis edytorski] ↩
- połon (daw., z rus.) — niewola. [przypis edytorski] ↩
- Jurij — dziś popr. forma C.: Jurii. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
- Białe Morze (trad. litew.) — tu: Bałtyk. [przypis edytorski] ↩
- lilija — dziś popr. pisownia: lilia. [przypis edytorski] ↩
- liściami — dziś popr. forma N. lm: liśćmi. [przypis edytorski] ↩
- Wilija — dziś: Wilia. [przypis edytorski] ↩
- dzidziawir (daw., z litew.) — bohater, heros. [przypis edytorski] ↩
- pomięszać — dziś popr. pisownia: pomieszać. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- też — tu zaimek wskazujący te z partykułą ż: czy te, te same. [przypis edytorski] ↩
- gródże — gród z partykułą wzmacniającą że. [przypis edytorski] ↩
- znamie (daw.) — tu: znak, chorągiew; dziś popr. pisownia: znamię. [przypis edytorski] ↩
- Wilij — dziś popr. forma D.: Wilii. [przypis edytorski] ↩
- kościoł — dziś popr. pisownia: kościół. [przypis edytorski] ↩
- Wasiłło, Andrzéj Wasiło — Andrzej z Krakowa a. Andrzej Polak, pierwszy biskup wileński (od 1386 r.). [przypis edytorski] ↩
- dzielić — tu: obdzielać. [przypis edytorski] ↩
- uchylić — tu: schylić. [przypis edytorski] ↩
- bałwan — tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo. [przypis edytorski] ↩
- Bogóm się modliły — dziś popr.: modliły się do bogów. [przypis edytorski] ↩
- w mrok szary — o zmierzchu, w ciemnościach; po kryjomu, nieoficjalnie. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijan — tu w źródle pisownia: chrześcian. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako dwusylabowy: chrześć-jan. [przypis edytorski] ↩
- zmięszać — dziś popr. pisownia: zmieszać. [przypis edytorski] ↩
- zabyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
- kędy (daw.) — dokąd, którędy; tu: gdzie. [przypis edytorski] ↩
- nad morzami dwiema — dziś popr.: nad dwoma morzami. [przypis edytorski] ↩
- zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- przybylec — przybysz. [przypis edytorski] ↩
- Mindows, Mindowe, dziś raczej Mendog, litew. Mindaugas (ok. 1200–1263) — wielki książę litewski, uważany za pierwszego króla Litwinów. [przypis edytorski] ↩
- bałwan — tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo. [przypis edytorski] ↩
- skończyć — dziś popr.: skończyć się. [przypis edytorski] ↩
- z Kijewskiéj Rusi — z Rusi Kijowskiej. [przypis edytorski] ↩
- ucztowy (daw.) — związany z ucztą, biesiadny. [przypis edytorski] ↩
- dziecki (daw.) — urzędnik, pomagający księciu w obowiązkach sądowniczych; egzekutor, komornik. [przypis edytorski] ↩
- jastrząb’ — dawna pisownia, z zaznaczoną miękkością końcowego b; dziś popr.: jastrząb. [przypis edytorski] ↩
- czużyna (z rus.) — na obczyźnie. [przypis edytorski] ↩
- synie — dziś popr. forma W. lp: synu. [przypis edytorski] ↩
- weselić — dziś popr.: weselić się. [przypis edytorski] ↩
- w Kijew — do Kijowa. [przypis edytorski] ↩
- wylatał — dziś popr. forma: wylatywał. [przypis edytorski] ↩
- Na każdy piorun wykrzyk wtórował — każdemu piorunowi towarzyszył okrzyk (ucztujących); uczta Skirgiełły porównywana jest do nieokiełznanej, niszczącej burzy. [przypis edytorski] ↩
- pijane — rytm wiersza sugeruje wymowę dwusylabową: pja-ne. [przypis edytorski] ↩
- sparty (daw.) — oparty, wsparty; tu: leżący lub siedzący wygodnie. [przypis edytorski] ↩
- śpieniony — dziś popr. pisownia: spieniony. [przypis edytorski] ↩
- w mozgach — w mózgu. [przypis edytorski] ↩
- rozwity — rozpleciony. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- leli — dziś popr. forma: lali. [przypis edytorski] ↩
- do lica — do twarzy. [przypis edytorski] ↩
- wzniosła na łapy — dziś: wzniosła się na łapy, tj. stanęła pionowo, na dwóch łapach. [przypis edytorski] ↩
- miotać — tu: miotać się, rzucać się. [przypis edytorski] ↩
- meszka — tu: niedźwiedź. [przypis edytorski] ↩
- źwierz — dziś popr. pisownia: zwierz, zwierzę. [przypis edytorski] ↩
- przyklaskiwa — dziś popr. forma: przyklaskuje. [przypis edytorski] ↩
- bestja — dziś popr. pisownia: bestia. [przypis edytorski] ↩
- podnieść — tu: podnieść się. [przypis edytorski] ↩
- młódszy — dziś popr. pisownia: młodszy. [przypis edytorski] ↩
- poźną — dziś popr. pisownia: późną. [przypis edytorski] ↩
- ty bij mnie — tj. ty bij mi pokłony. [przypis edytorski] ↩
- gonić — tu: wyganiać. [przypis edytorski] ↩
- kłócić — tu: zakłócać. [przypis edytorski] ↩
- swoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski] ↩
- źwierząt — dziś popr. pisownia: zwierzę. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- bałwan — tu: bożek, rzeźba przedstawiająca bóstwo. [przypis edytorski] ↩
- podły gmin — nisko urodzeni, przedstawiciele ludu. [przypis edytorski] ↩
- zaciemia — dziś: zaciemnia. [przypis edytorski] ↩
- pjany — dziś popr. pisownia: pijany; tu wymowa dwusylabowa: pja-ny. [przypis edytorski] ↩
- pieni — tu: pieni się. [przypis edytorski] ↩
- ramiony ruszył — wzruszył ramionami. [przypis edytorski] ↩
- śmiać — dziś popr.: śmiać się. [przypis edytorski] ↩
- męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski] ↩
- zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- kościołek — dziś popr. pisownia: kościółek. [przypis edytorski] ↩
- powolnie (daw.) — powoli, łagodnie. [przypis edytorski] ↩
- cóś — dziś popr. pisownia: coś. [przypis edytorski] ↩
- piechotni — żołnierze piesi, piechota. [przypis edytorski] ↩
- wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski] ↩
- wrotóm — dziś popr. forma C. lm: wrotom. [przypis edytorski] ↩
- zaborole — palisada. [przypis edytorski] ↩
- zażgniony (daw.) — zapalony. [przypis edytorski] ↩
- zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- pocieszyć — tu: cieszyć się. [przypis edytorski] ↩
- straż widnych — dziś popr.: widocznych straży. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- rękóm — dziś popr. forma C. lm: rękom. [przypis edytorski] ↩
- pożyć (daw.) — zwyciężyć, pokonać. [przypis edytorski] ↩
- xięga — dziś popr. pisownia: księga. [przypis edytorski] ↩
- pargamin — dziś: pergamin. [przypis edytorski] ↩
- z ozdoby — dziś popr. forma N. lm: z ozdobami. [przypis edytorski] ↩
- sześcią skrzydeł — dziś popr.: sześcioma skrzydłami. [przypis edytorski] ↩
- obraz Boga, sześcią skrzydeł strojny — Krucyfix o sześciu skrzydłach nie jest wcale wynalazku Autora; podobne ze średnich wieków exystują. (Przypis Wydawcy). [przypis redakcyjny] ↩
- dwóma — dziś popr. pisownia: dwoma. [przypis edytorski] ↩
- dwoje świec gorzało — dziś popr.: dwie świece gorzały, tj. płonęły. [przypis edytorski] ↩
- scierać — dziś popr. pisownia: ścierać. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski] ↩
- upor — dziś popr. pisownia: upór. [przypis edytorski] ↩
- brózda — dziś popr. pisownia: bruzda. [przypis edytorski] ↩
- młódszy — dziś popr. pisownia: młodszy. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- dziw (daw.) — zdziwienie. [przypis edytorski] ↩
- wykrzyka — dziś popr. forma: wykrzykuje. [przypis edytorski] ↩
- mszcząc ich śmierci — dziś: mszcząc się za ich śmierć. [przypis edytorski] ↩
- wrogi — dziś popr. forma M. lm: wrogowie. [przypis edytorski] ↩
- ostróżni — dziś popr.: ostrożni. [przypis edytorski] ↩
- zlaszały — spolonizowany, spolaczony. [przypis edytorski] ↩
- bezmozgi — dziś popr. pisownia: bezmózgi. [przypis edytorski] ↩
- Olga — właśc. Aleksandra Olgierdówna (zm. 1434), była żoną Siemowita IV. [przypis edytorski] ↩
- posiłek — tu: pomoc, posiłki. [przypis edytorski] ↩
- na zakład — jako zakładników. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- dwóma — dziś popr. pisownia: dwoma. [przypis edytorski] ↩
- Witoldu — dziś popr. forma C.: Witoldowi. [przypis edytorski] ↩
- wiewa — powiewa. [przypis edytorski] ↩
- zepchnieni — dziś: zepchnięci. [przypis edytorski] ↩
- domagać — dziś: domagać się. [przypis edytorski] ↩
- odwrótu — dziś popr. pisownia: odwrotu. [przypis edytorski] ↩
- znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski] ↩
- Malborg — dziś: Malbork. [przypis edytorski] ↩
- blizko — dziś popr. pisownia: blisko. [przypis edytorski] ↩
- poźniéj — dziś popr. pisownia: później. [przypis edytorski] ↩
- wielkoxiążęcy — dziś popr. pisownia: wielkoksiążęcy. [przypis edytorski] ↩
- rozglądać (daw.) — przeglądać. [przypis edytorski] ↩
- Prussy — dziś popr. pisownia: Prusy. [przypis edytorski] ↩
- wrogi wyrosły — dziś popr.: wrogowie wyrośli. [przypis edytorski] ↩
- szle — dziś popr.: śle. [przypis edytorski] ↩
- posły — dziś popr. forma B. lm: posłów. [przypis edytorski] ↩
- sknować — uknuć. [przypis edytorski] ↩
- powrótu — dziś popr. pisownia: powrotu. [przypis edytorski] ↩
- radzi — tu: są radzi, cieszą się. [przypis edytorski] ↩
- moję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją. [przypis edytorski] ↩
- trzechset — dziś raczej: trzystu. [przypis edytorski] ↩
- mazowieckie xiążę — dziś popr.: mazowiecki książę. [przypis edytorski] ↩
- wojsko jego rozbite — tu: rozproszone, podzielone na małe oddziały. [przypis edytorski] ↩
- toczyć — tu: podążać, jechać. [przypis edytorski] ↩
- lasy przedziera — dziś popr.: przedziera się lasami. [przypis edytorski] ↩
- trzechset — dziś raczej: trzystu. [przypis edytorski] ↩
- u Białéj Wieży — w Puszczy Białowieskiej. [przypis edytorski] ↩
- pod skrzyńmi — dziś popr. forma N. lm: pod skrzyniami. [przypis edytorski] ↩
- cztérechset — dziś: czterystu. [przypis edytorski] ↩
- mrok padał — zmrok zapadał. [przypis edytorski] ↩
- wrotóm — dziś popr. forma C. lm: wrotom. [przypis edytorski] ↩
- ufiec — dziś popr.: hufiec. [przypis edytorski] ↩
- opona (tu daw.) — zasłona, przykrycie. [przypis edytorski] ↩
- odwrócić — tu: zawrócił, wykonał odwrót. [przypis edytorski] ↩
- nareście — dziś popr.: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
- w ręku mych — dziś popr.: w moich rękach. [przypis edytorski] ↩
- Marii gród — Marienburg, Malbork. [przypis edytorski] ↩
- Białogród — miasto nad limanem Dniestru, dziś Biłgorod-Dnistrovśkyj na terytorium płd.-zach. Ukrainy; w starożytności kolonia grecka i rzymska, potem miasto bizantyjskie, w XIII w. tatarskie. [przypis edytorski] ↩
- orda — organizacja państwowa lub wojskowa ludów mongolsko-tatarskich. [przypis edytorski] ↩
- Tatar — dziś popr. forma D.: Tatarów. [przypis edytorski] ↩
- Marii miasto — Marienburg, Malbork. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- xięgi patrzą — oglądają księgi. [przypis edytorski] ↩
- cóś — dziś popr. pisownia: coś. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- pozostać się — dziś: pozostać, zostać. [przypis edytorski] ↩
- drzwi otwarły — dziś popr.: drzwi się otworzyły. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- porwać — tu: zerwać się z miejsca, wstać gwałtownie. [przypis edytorski] ↩
- zamku nie ubiegł ze swemi — nie opanował zamku ze swoimi ludźmi. [przypis edytorski] ↩
- pomożcie — dziś popr. pisownia: pomóżcie. [przypis edytorski] ↩
- naradzać — dziś popr.: naradzać się. [przypis edytorski] ↩
- sporzyć się — prowadzić spór, kłócić się. [przypis edytorski] ↩
- uśmiéchać — dziś popr.: uśmiechać się. [przypis edytorski] ↩
- cisnąć — tu: wyciskać, przybijać. [przypis edytorski] ↩
- kąpają się — dziś popr. forma: kąpią się. [przypis edytorski] ↩
- silić — tu: zmuszać. [przypis edytorski] ↩
- pomor — dziś popr. pisownia: pomór. [przypis edytorski] ↩
- waszy — dziś popr.: wasz. [przypis edytorski] ↩
- imie — dziś popr. pisownia: imię. [przypis edytorski] ↩
- szlijcie — dziś popr.: ślijcie, tj. posyłajcie. [przypis edytorski] ↩
- możyć się (daw.) — wyniszczać się. [przypis edytorski] ↩
- rozeszlę — dziś popr.: roześlę. [przypis edytorski] ↩
- pędzić się — dziś popr.: pędzić. [przypis edytorski] ↩
- pożywać (daw.) — pokonywać, zwycieżać. [przypis edytorski] ↩
- Kamieniec, daw. Kamieniec Litewski, (brus. Камянец) — miasto w dzisiejszej zachodniej Białorusi. [przypis edytorski] ↩
- secina — tu: oddział wojska, setka. [przypis edytorski] ↩
- zbiegł — tu: zdążył. [przypis edytorski] ↩
- lody — dziś popr. forma N. lm: lodami. [przypis edytorski] ↩
- wyzywać — tu: wzywać. [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- do ogniw posplatał — połączył w łańcuch. [przypis edytorski] ↩
- bierwiona (daw.) — kawałki drzewa. [przypis edytorski] ↩
- ku brzegu — dziś popr. forma C. lp: ku brzegowi. [przypis edytorski] ↩
- strzałami na zdrajcę puszczali — strzelali do zdrajcy. [przypis edytorski] ↩
- związać — tu: spakować. [przypis edytorski] ↩
- Prussy — dziś popr. pisownia: Prusy. [przypis edytorski] ↩
- zasięże (daw.) — sięgnie. [przypis edytorski] ↩
- Białe Morze (trad. litew.) — tu: Bałtyk. [przypis edytorski] ↩
- przyszłe — tu: przybyłe. [przypis edytorski] ↩
- plemie — dziś popr. pisownia: plemię. [przypis edytorski] ↩
- z wschodniej przyszłe ziemi olbrzymów plemie w bursztynowych brzegach usiadło — mity litewskie. [przypis edytorski] ↩
- rozdepcą — dziś raczej: rozdepczą. [przypis edytorski] ↩
- ku zachodu — dziś popr. forma C.: ku zachodowi. [przypis edytorski] ↩
- francuzki — dziś popr. pisownia: francuski. [przypis edytorski] ↩
- ufiec — dziś popr.: hufiec. [przypis edytorski] ↩
- wiżos (z litew.) — obuwie. [przypis edytorski] ↩
- z dzikiemi źwierzęty — dziś popr. forma N. lm: z dzikimi zwierzętami. [przypis edytorski] ↩
- w troje — tu: na trzy części. [przypis edytorski] ↩
- rozporać (daw.) — rozpruć. [przypis edytorski] ↩
- zwyciężca — dziś popr.: zwycięzca. [przypis edytorski] ↩
- rybitw biały — tu: ptak polujący na ryby, prawdopodobnie rybitwa a. rybołów. [przypis edytorski] ↩
- krucy — dziś popr. forma M. lm: kruki. [przypis edytorski] ↩
- sparły się wojska — wojska oparły się o siebie, tj. zderzyły się, starły się. [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- Werki — dziś: prawobrzeżna dzielnica Wilna. [przypis edytorski] ↩
- promieńmi — dziś popr.: promieniami. [przypis edytorski] ↩
- roztłoczyć — rozdeptać, rozbić na miazgę. [przypis edytorski] ↩
- ubiegać — tu: uciekać. [przypis edytorski] ↩
- człońkami — dziś popr. pisownia: członkami. [przypis edytorski] ↩
- xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski] ↩
- wiater — dziś popr.: wiatr. [przypis edytorski] ↩
- gromy — dziś popr. forma N. lm: gromami. [przypis edytorski] ↩
- rozdymać — tu: rozdymać się. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- stawią — dziś popr. forma: stawiają. [przypis edytorski] ↩
- pożyć (daw.) — zwyciężyć, pokonać. [przypis edytorski] ↩
- męże — dziś popr. forma M. lm: mężowie, tj. mężczyźni. [przypis edytorski] ↩
- starcowie — dziś popr. forma M. lm: starcy. [przypis edytorski] ↩
- na pogany — dziś popr.: na pogan. [przypis edytorski] ↩
- chrześcijańską — tu w źródle pisownia: chrześciańską. Rytm wiersza sugeruje, że wyraz ten w tym miejscu należy wymawiać jako trzysylabowy: chrześć-jań-ską. [przypis edytorski] ↩
- stawią — dziś popr. forma: stawiają. [przypis edytorski] ↩
- skarby najdroższemi — dziś popr. forma N. lm: najdroższymi skarbami. [przypis edytorski] ↩
- ważyć — tu: ryzykować. [przypis edytorski] ↩
- wileńce — mieszkańcy Wilna. [przypis edytorski] ↩
- bezsilny — tu: zmęczony. [przypis edytorski] ↩
- oddychać (tu daw.) — odpoczywać. [przypis edytorski] ↩
- poganów — dziś popr.: pogan. [przypis edytorski] ↩
- mistrzu — dziś popr. forma C. lp: mistrzowi. [przypis edytorski] ↩
- pod namioty — dziś popr. forma N. lm: pod namiotami. [przypis edytorski] ↩
- xiężyc — dziś popr. pisownia: księżyc. [przypis edytorski] ↩
- wodze — dziś popr. forma M. ln: wodzowie. [przypis edytorski] ↩
- ztamtąd — dziś popr. pisownia: stamtąd. [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- palić — tu: palić się. [przypis edytorski] ↩
- pożarnym blask — blask pożaru. [przypis edytorski] ↩
- xiążę pijane — dziś popr.: pijany książę. [przypis edytorski] ↩
- szalono — dziś: szaleńczo. [przypis edytorski] ↩
- nareście — dziś popr.: nareszcie. [przypis edytorski] ↩
- głównia — dziś popr. pisownia: głownia, tj. płonący kawał drzewa. [przypis edytorski] ↩
- krucy — dziś popr. forma M. lm: kruki. [przypis edytorski] ↩
- nagiemi ręki — dziś popr. forma N. lm: nagimi rękami. [przypis edytorski] ↩
- ukryć — tu: zakryć. [przypis edytorski] ↩
- dowódźca — dziś popr.: dowódca. [przypis edytorski] ↩
- ztąd — dziś popr. pisownia: stąd. [przypis edytorski] ↩
- zbliżyć — tu: zbliżyć się. [przypis edytorski] ↩
- niedobyty — dziś: niezdobyty. [przypis edytorski] ↩
- pożeniem (daw.) — pognamy, popędzimy. [przypis edytorski] ↩
- ku zamku — dziś popr. forma C. lp: ku zamkowi. [przypis edytorski] ↩
- zanócić — dziś popr. pisownia: zanucić. [przypis edytorski] ↩
- nasrożyć — tu: uzbroić. [przypis edytorski] ↩
- Kijew — dziś popr.: Kijów. [przypis edytorski] ↩
- zasiłki — tu: posiłki, dodatkowe wojsko. [przypis edytorski] ↩
- szydersko — dziś: szyderczo. [przypis edytorski] ↩
- Marij — dziś popr. forma D.: Marii. [przypis edytorski] ↩
- kościołek — dziś popr. pisownia: kościółek. [przypis edytorski] ↩
- noc padła — noc zapadła. [przypis edytorski] ↩
- przebudzać — budzić. [przypis edytorski] ↩
- w piérwszym śnie — w czasie pierwszego snu. [przypis edytorski] ↩
- Witoldow — dziś: Witolda a. Witoldowy. [przypis edytorski] ↩
- mnichy — dziś popr. forma M. lm: mnisi. [przypis edytorski] ↩
- Święta — rzeka na terytorium Litwy, prawy dopływ Wilii. [przypis edytorski] ↩
- zażegną — podpalą. [przypis edytorski] ↩
- Prussy — dziś popr. pisownia: Prusy. [przypis edytorski] ↩
- Witoldu — dziś popr. forma C.: Witoldowi. [przypis edytorski] ↩
- xiężna — dziś popr. pisownia: księżna. [przypis edytorski] ↩
- Zofja — dziś popr. pisownia: Zofia. [przypis edytorski] ↩
- lilja — dziś popr. pisownia: lilia. [przypis edytorski] ↩
- Zofją — dziś popr. forma B.: Zofię. [przypis edytorski] ↩
- Jagiełłowi — dziś popr. forma C.: Jagielle. [przypis edytorski] ↩
- Witoldu — dziś popr. forma C.: Witoldowi. [przypis edytorski] ↩
- zaswatać — tu: prosić o rękę. [przypis edytorski] ↩
- wiano (daw.) — ślubny dar męża dla żony, zabezpieczenie posagu. Tu niejasne: czy chodzi o posag, który Witold zgromadził dla córki, czy może zebrał oznacza tu dostał. [przypis edytorski] ↩
- zabyć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski] ↩
- dziewczęty kraśnemi — dziś popr. forma N. lm: krasnymi (tj. ładnymi) dziewczętami. [przypis edytorski] ↩
- fijołek — dziś popr. pisownia: fiołek. [przypis edytorski] ↩
- na uboczy — dziś: na uboczu. [przypis edytorski] ↩
- kraj — tu: skraj, kąt. [przypis edytorski] ↩
- goreć a. gorzeć — płonąć, palić się. [przypis edytorski] ↩
- ruskie bojary — dziś popr. forma M. lm: ruscy bojarzy. [przypis edytorski] ↩
- czyli (tu daw.) — czy, czy też; czyżby. [przypis edytorski] ↩
- Zofij — dziś popr. forma D.: Zofii. [przypis edytorski] ↩
- oczów — dziś popr. forma D. lm: oczu. [przypis edytorski] ↩
- zamężcie — małżeństwo, zamążpójście. [przypis edytorski] ↩
- Zofij — dziś popr. forma D.: Zofii. [przypis edytorski] ↩
- sukni swéj zapomniał mniszéj — zapomniał, że należy do duchowieństwa. [przypis edytorski] ↩
- puhar — dziś popr. pisownia: puchar. [przypis edytorski] ↩
- skrzydły złotemi — dziś popr. forma N. lm: złotymi skrzydłami. [przypis edytorski] ↩
- okowany — okuty. [przypis edytorski] ↩
- wielkoxiążęcy — dziś popr. pisownia: wielkoksiążęcy. [przypis edytorski] ↩
- przysiężesz — dziś popr. forma: przysięgniesz. [przypis edytorski] ↩
- swoję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: swoją. [przypis edytorski] ↩
- uwodzić — tu: zwodzić, oszukiwać. [przypis edytorski] ↩
- wtórzyć (daw.) — tu: powtarzać. [przypis edytorski] ↩
- trzy-m (...) cisnął — trzy cisnąłem; dziś popr. pisownia: trzym. [przypis edytorski] ↩
- pięścią cisnął — zacisnął pięść. [przypis edytorski] ↩
- kur (daw.) — kogut. [przypis edytorski] ↩
- rzucić — tu: rzucić się. [przypis edytorski] ↩
- nócić — dziś popr. pisownia: nucić. [przypis edytorski] ↩
- kładną — dziś popr. forma: kładą. [przypis edytorski] ↩
- Zofij — dziś popr. forma D.: Zofii. [przypis edytorski] ↩
- jeźdźce — dziś popr. forma M. lm: jeźdźcy. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- posły — dziś popr. forma M. lm: posłowie. [przypis edytorski] ↩
- podzielić gościnę — tu: skorzystać z gościnności; Witold namawia mistrza, żeby został w jego zamku. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- krwią-m się dowalczył — wywalczyłem krwią; dziś popr. pisownia: krwiąm. [przypis edytorski] ↩
- xiążęcy — dziś popr. pisownia: książęcy. [przypis edytorski] ↩
- pomścić swoich na Zakonie dzieci — zemścić się na Zakonie za śmierć swoich dzieci. [przypis edytorski] ↩
- ubiegać — tu: uciekać. [przypis edytorski] ↩
- budowa — tu: budowla. [przypis edytorski] ↩
- wązki — dziś popr. pisownia: wąski. [przypis edytorski] ↩
- ukryty — tu: zakryty. [przypis edytorski] ↩
- śmiać — dziś popr.: śmiać się. [przypis edytorski] ↩
- odwróty — dziś popr. pisownia: odwroty. [przypis edytorski] ↩
- tentent — dziś popr. pisownia: tętent. [przypis edytorski] ↩
- chwiać — dziś popr.: chwiać się. [przypis edytorski] ↩
- biegą — dziś popr. forma: biegną; tu: uciekają. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
- Łado a. Łada — domniemane bóstwo słowiańskie, wymieniane przez chrześcijańskich kronikarzy jako bóstwo wojny (męskie) lub płodności (żeńskie); dziś badacze powątpiewają w autentyczność tych przekazów. [przypis edytorski] ↩
- dokonywa — dziś popr.: dokonuje; tu: kończy, dopełnia. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
- wiater — dziś popr.: wiatr. [przypis edytorski] ↩
- Pogoń — herb Litwy. [przypis edytorski] ↩
- radośny — dziś popr. pisownia: radosny. [przypis edytorski] ↩
- Andrzéj Wasiło — Andrzej z Krakowa a. Andrzej Polak, pierwszy biskup wileński (od 1386 r.). [przypis edytorski] ↩
- z berły — dziś popr. forma N. lm: z berłami. [przypis edytorski] ↩
- zdumiały — dziś: zdumiony, zdziwiony. [przypis edytorski] ↩
- kościoł — dziś popr. pisownia: kościół. [przypis edytorski] ↩
- mszą — dziś popr. forma B. lp: mszę. [przypis edytorski] ↩
- świat zbawienia uwieńczony znakiem — insygnium, symbol władzy, zwany jabłkiem królewskim. [przypis edytorski] ↩
- poklękać — dziś: klękać, klęknąć. [przypis edytorski] ↩
- kładnie — dziś popr. forma: kładzie. [przypis edytorski] ↩
- z słowy poważnemi — dziś popr. forma N. lm: z poważnymi słowami. [przypis edytorski] ↩
- karaj — dziś popr. forma: karz. [przypis edytorski] ↩
- nas rządź — dziś popr.: nami rządź. [przypis edytorski] ↩
- xięga — dziś popr. pisownia: księga. [przypis edytorski] ↩
- zakląć (tu daw.) — przysiąc. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
- kościoł — dziś popr. pisownia: kościół. [przypis edytorski] ↩
- odbić — tu: odbić się. [przypis edytorski] ↩
- pokłaniać (daw.) — kłaniać się, składać pokłon. [przypis edytorski] ↩
- klękły — dziś popr. forma: klęknęły. [przypis edytorski] ↩
- z morza — tu dziś popr.: od morza. [przypis edytorski] ↩
- schylić — tu: schylić się. [przypis edytorski] ↩
- biegąc — dziś popr. forma: biegnąc. [przypis edytorski] ↩
- kłócić — tu: kłócić się a. mieszać się. [przypis edytorski] ↩
- słowy smutnemi, głosy straszliwemi — dziś popr. forma N. lm: smutnymi słowami, straszliwymi głosami. [przypis edytorski] ↩
- rybitw — tu: ptak polujący na ryby, prawdopodobnie rybitwa. [przypis edytorski] ↩
- podlata — dziś popr. forma: podlatuje. [przypis edytorski] ↩
- białemi skrzydły — dziś popr. forma N. lm: białymi skrzydłami. [przypis edytorski] ↩
- błoń a. błonie — rozległa łąka, pusta przestrzeń pokryta trawą. [przypis edytorski] ↩
- usty ludzkiemi — dziś popr. forma N. lm: ludzkimi ustami. [przypis edytorski] ↩
- ostrow — dziś popr. pisownia: ostrów, tj. wyspa. [przypis edytorski] ↩
- sparty (daw.) — tu: oparty. [przypis edytorski] ↩
- sadzić — tu: osadzić. [przypis edytorski] ↩
- zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- smutnie — dziś: smutno. [przypis edytorski] ↩
- niezatlony — niezapalony. [przypis edytorski] ↩
- zapomniony — dziś popr.: zapomniany. [przypis edytorski] ↩
- męztwo — dziś popr. pisownia: męstwo. [przypis edytorski] ↩
- zpod — dziś popr. pisownia: spod. [przypis edytorski] ↩
- druga żona — księżniczka Julianna Holszańska (1375–1448). [przypis edytorski] ↩
- rospacz — dziś popr. pisownia: rozpacz. [przypis edytorski] ↩
- blizki — dziś popr. pisownia: bliski. [przypis edytorski] ↩
- mara — tu: przywidzenie, wyobrażenie. [przypis edytorski] ↩
- Juljanna — dziś popr. pisownia: Julianna. [przypis edytorski] ↩
- pogrzebny — pogrzebowy. [przypis edytorski] ↩
- męzki — dziś popr. pisownia: męski. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- ani ulęknął się — dziś: nie uląkł się, nie przestraszył się. [przypis edytorski] ↩
- xiążę — dziś popr. pisownia: książę. [przypis edytorski] ↩
- roskosz — dziś popr. pisownia: rozkosz. [przypis edytorski] ↩
- po waszych ręku — dziś popr.: po waszych rękach; ręku jest dawną formą liczby podwójnej, o znaczeniu dwóch rękach. [przypis edytorski] ↩
- Zbigniew — Zbigniew Oleśnicki (1389–1455), biskup krakowski, pierwszy kardynał narodowości polskiej, doradca Władysława II Jagiełły i Władysława III Warneńczyka; przeciwny koronowaniu Witolda. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzki — dziś popr. pisownia: zwycięski. [przypis edytorski] ↩
- moję — dziś popr. forma B. lp r.ż.: moją. [przypis edytorski] ↩
- wrogóm — dziś popr. forma C. lm: wrogom. [przypis edytorski] ↩
- Pont (łac. Pontus Euxinus) — Morze Czarne. [przypis edytorski] ↩
- nie to marzyłem — dziś: nie o tym marzyłem. [przypis edytorski] ↩
- maż — tu: czasownik mieć z partykułą ż; czy ma, czyżby miała. [przypis edytorski] ↩
- ramionóm — dziś popr. forma C. lm: ramionom. [przypis edytorski] ↩
- dwóma — dziś popr. pisownia: dwoma. [przypis edytorski] ↩
- odumrzeć — pozostawić kogoś a. coś, umierając, osierocić. [przypis edytorski] ↩
- wrogi — dziś popr. forma M. lm: wrogowie. [przypis edytorski] ↩
- druhy poświęcone — poświęceni (lub: ofiarni) przyjaciele. [przypis edytorski] ↩
- powiém — tu: opowiem. [przypis edytorski] ↩
- zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- mienić (daw.) — tu: zmieniać się. [przypis edytorski] ↩
- zawładać — dziś: władać. [przypis edytorski] ↩
- poddać — tu: poddać się. [przypis edytorski] ↩
- Prussy — dziś popr. pisownia: Prusy. [przypis edytorski] ↩
- Głowy-m im zniżył — zniżyłem ich głowy. [przypis edytorski] ↩
- Kijew — dziś popr.: Kijów. [przypis edytorski] ↩
- Kijow — dziś popr. pisownia: Kijów. [przypis edytorski] ↩
- pożywać (daw.) — zwalczać, pokonywać. [przypis edytorski] ↩
- Tatar — dziś popr. forma D.: Tatarów. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzko — dziś popr. pisownia: zwycięsko. [przypis edytorski] ↩
- nad Worsklą — bitwa wojsk litewskich i ruskich z Tatarami w 1399 r. [przypis edytorski] ↩
- posły — dziś popr. forma B. lm: posłów. [przypis edytorski] ↩
- władzca — dziś popr.: władca. [przypis edytorski] ↩
- scierpieć — dziś popr. pisownia: ścierpieć. [przypis edytorski] ↩
- Witoldow — dziś: Witolda a. Witoldowy. [przypis edytorski] ↩
- Pont (łac. Pontus Euxinus) — Morze Czarne. [przypis edytorski] ↩
- zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- zwycięzcą-m nie spoczął — będąc zwycięzcą nie spocząłem. [przypis edytorski] ↩
- wpoić — tu: wpić. [przypis edytorski] ↩
- zwycięztwo — dziś popr. pisownia: zwycięstwo. [przypis edytorski] ↩
- wiedzieć — tu: znać. [przypis edytorski] ↩
- święcony — tu: poświęcony. [przypis edytorski] ↩
- wrogóm — dziś popr. forma C. lm: wrogom. [przypis edytorski] ↩
- karku nie zgiąłem nikomu — tu: przed nikim. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- w życiu-m nikomu nigdy nie przebaczył — w życiu nikomu nigdy nie przebaczyłem. [przypis edytorski] ↩
- zastanowić — tu: zatrzymać się. [przypis edytorski] ↩
- Juljanna — dziś popr. pisownia: Julianna. [przypis edytorski] ↩
- pełeda (z litew. pelėda) — sowa. [przypis edytorski] ↩
- spójrzeć — dziś popr. pisownia: spojrzeć. [przypis edytorski] ↩
- zadumać — dziś popr.: zadumać się. [przypis edytorski] ↩
- zamknąć — tu: zamknąć się. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Józef Ignacy Kraszewski
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Anafielas · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kraszewski-anafielas/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.