Rozdział XXXVII Żniwiarz, któremu na imię Śmierć

— Mateuszu... Mateuszu... co się dzieje? Mateuszu, czy jesteś chory? — W każdym słowie, które Maryla gwałtownie wyrzucała z siebie, słychać było strach.

Ania pojawiła się w holu z naręczem białych narcyzów (minęło sporo czasu, zanim znów była w stanie polubić widok oraz zapach białych narcyzów) w samą porę, żeby usłyszeć te słowa i zobaczyć Mateusza stojącego w drzwiach werandy ze złożoną gazetą w dłoni. Jego twarz była dziwnie ściągnięta i szara. Ania upuściła kwiaty i podbiegła do niego w tym samym momencie co Maryla. Obie spóźniły się; zanim zdołały do niego dotrzeć, Mateusz osunął się na próg.

— Zemdlał — wykrztusiła Maryla. — Aniu, biegnij po Martina... szybko, szybko! Jest w stodole.

Martin, parobek, który właśnie wrócił z poczty, natychmiast wyruszył po lekarza, wstępując po drodze na Sosnowe Wzgórze, żeby powiadomić państwa Barrych. Przyszła też pani Linde, która była tam akurat z pewną sprawą. Wszyscy zastali Anię i Marylę desperacko próbujące przywrócić Mateuszowi świadomość.

Pani Linde odsunęła je delikatnie, sprawdziła puls, a potem przyłożyła ucho do jego piersi. Spojrzała smutno na ich przerażone twarze, a w jej oczach pojawiły się łzy.

— Och, Marylo — powiedziała poważnie. — Nie sądzę... żebyśmy mogli mu jeszcze pomóc.

— Pani Linde, pani chyba nie myśli... nie wolno pani myśleć, że Mateusz... — Ania nie potrafiła wypowiedzieć tego strasznego słowa. Zrobiło jej się słabo i pobladła na twarzy.

— Dziecko, tak, obawiam się, że tak. Spójrz na jego twarz. Kiedy widzisz ten wyraz tak często jak ja, wiesz, co on oznacza.

Ania spojrzała na nieruchomą twarz Mateusza i zobaczyła odciśnięte na niej piętno śmierci.

Wezwany na miejsce lekarz, stwierdził, że zgon nastąpił błyskawicznie i zapewne bezboleśnie, spowodowany prawdopodobnie nagłym udarem. Tajemnica tego wstrząsu kryła się w gazecie, którą trzymał Mateusz, a którą Martin przyniósł rano z poczty. Zawierała ona wiadomość o upadku banku Abbey.

Wieść szybko rozeszła się po Avonlea i przez cały dzień przyjaciele oraz sąsiedzi tłumnie odwiedzali Zielone Wzgórze, przychodząc i odchodząc z posługą dla zmarłego i tych, którzy pozostali wśród żywych. Po raz pierwszy nieśmiały, cichy Mateusz Cuthbert stał się osobą o wielkim znaczeniu. Spoczął na nim biały majestat śmierci, który ukoronował jego skronie.

Gdy spokojna noc przykryła Zielone Wzgórzem miękkim całunem, w starym domu zapadła cisza i spokój. Mateusz Cuthbert spoczął w trumnie w salonie; długie, siwe włosy okalały jego łagodną twarz, na której błąkał się ledwie dostrzegalny, dobrotliwy uśmiech, jakby tylko zasnął, śniąc przyjemne sny. Otaczały go kwiaty — słodkie kwiaty, te same, które jego matka posadziła w ogrodzie w dniu swojego ślubu i do których Mateusz zawsze żywił skrytą, niemą miłość. Ania nazbierała ich i przyniosła mu je; jej udręczone, pozbawione łez oczy płonęły na białej twarzy. To była ostatnia rzecz, jaką mogła dla niego zrobić.

Państwo Barry i pani Linde zostali z nimi na noc. Diana, wchodząc do pokoju na poddaszu, gdzie Ania stała przy oknie, spytała łagodnie:

— Aniu kochana, czy chciałabyś, żebym spała dziś z tobą?

— Dziękuję ci, Diano. — Ania spojrzała badawczo w twarz przyjaciółki. — Myślę, że nie zrozumiesz mnie źle, gdy powiem, że chcę być sama. Nie boję się. Od kiedy to się stało, ani przez chwilę nie byłam sama, a chcę być. Chcę być w zupełnej ciszy i spokoju, i spróbować to sobie poukładać. Wciąż nie mogę uwierzyć w to, co się stało. Przez połowę czasu wydaje mi się, że Mateusz nie może nie żyć; a przez drugą połowę czuję, jakby nie żył od dawna, a ja od tamtej pory noszę w sobie ten straszny, tępy ból.

Diana nie do końca rozumiała. Gwałtowną rozpacz Maryli, łamiącą wszelkie bariery wrodzonej rezerwy i wieloletnich nawyków, potrafiła pojąć lepiej niż pozbawiony łez ból Ani. Odeszła jednak posłusznie, zostawiając Anię samą podczas jej pierwszego czuwania ze smutkiem.

Ania miała nadzieję, że łzy przyjdą w samotności. Wydawało jej się rzeczą straszną, że nie może uronić ani jednej łzy za Mateuszem, którego tak bardzo kochała i który był dla niej tak dobry; za Mateuszem, który jeszcze wczoraj wieczorem spacerował z nią o zachodzie słońca, a teraz leżał w zaciemnionym pokoju na dole z tym straszliwym spokojem wypisanym na twarzy. Z początku łzy nie nadchodziły, nawet kiedy klęczała przy oknie w ciemności i modliła się, patrząc na gwiazdy nad wzgórzami — żadnych łez, tylko ten sam okropny, tępy ból nieszczęścia, który trwał, aż zasnęła, wyczerpana cierpieniem i emocjami dnia.

W nocy obudziła się w otaczającej ją ciszy i ciemności, a wspomnienie dnia spadło na nią falą smutku. Widziała twarz Mateusza uśmiechającego się do niej tak, jak uśmiechał się, gdy żegnali się przy bramie tamtego ostatniego wieczoru — słyszała jego głos mówiący: „Moja dziewczynka... moja dziewczynka, z której jestem dumny”. Wtedy pojawiły się łzy i Ania wypłakała całą gorycz serca. Maryla usłyszała ten płacz i wślizgnęła się do pokoju, żeby ją pocieszyć.

— Już dobrze... już dobrze... nie płacz tak, kochanie. To go nie wróci. Nie ma sensu tak rozpaczać. Wiedziałam to dzisiaj, ale wówczas nie mogłam się powstrzymać. Mateusz zawsze był dla mnie takim dobrym, poczciwym bratem... ale Bóg wie najlepiej.

— Och, Marylo, pozwól mi płakać — szlochała Ania. — Łzy nie bolą tak, jak ten ścisk w środku. Zostań tu ze mną przez chwilę i trzymaj mnie za rękę... właśnie tak. Nie mogłam pozwolić zostać Dianie. Ona jest dobra i kochana, ale to nie jest jej smutek: ona jest poza nim i nie mogłaby znaleźć się wystarczająco blisko mojego serca, żeby mi pomóc. To nasza żałoba: twoja i moja. Och, Marylo, co my bez niego poczniemy?

— Mamy siebie nawzajem, Aniu. Nie wiem, co bym zrobiła, gdyby ciebie tu nie było... gdybyś nigdy nie pojawiła się w moim życiu. Och, Aniu, wiem, że może byłam dla ciebie zbyt surowa i sroga... ale nie myśl, że nie kochałam cię tak jak Mateusz, mimo wszystko. Chcę ci to powiedzieć teraz, kiedy potrafię. Nigdy nie było mi łatwo mówić o tym, co czuję w głębi serca, ale w takich chwilach jest lżej. Kocham cię tak mocno, jakbyś była moją własną krwią. Byłaś moją radością i pociechą, odkąd tylko pojawiłaś się na Zielonym Wzgórzu.

Dwa dni później Mateusza Cuthberta wyniesiono przez próg jego domostwa, z dala od pól, które uprawiał, sadów, które kochał i drzew, które posadził. Potem Avonlea powróciło do swojego zwykłego spokoju, nawet na Zielonym Wzgórzu sprawy wślizgnęły się z powrotem w stare koleiny. Wszystkie prace i obowiązki w domu były wykonywane tak jak dawniej, chociaż zawsze towarzyszyło im bolesne poczucie „znajomej straty”. Ania, nieoswojona z żałobą, uważała ten stan rzeczy za niemal przykry — że da się żyć po staremu bez Mateusza. Czuła coś na kształt wstydu i wyrzutów sumienia, kiedy odkryła, że wschody słońca za jodłami i bladoróżowe pąki rozwijające się w ogrodzie dają jej ten sam dawny przypływ radości, gdy na nie patrzy; że wizyty Diany wciąż sprawiają jej przyjemność, a jej wesołe usposobienie nadal wywołuje uśmiech na twarzy — że, krótko mówiąc, piękny świat kwiatów, miłości i przyjaźni nie stracił nic ze swej mocy radowania jej wyobraźni i poruszania serca; że życie wciąż wołało do niej wieloma natarczywymi głosami.

— Teraz, gdy Mateusz odszedł, wydaje mi się to nielojalne wobec niego, by znajdować przyjemność w tych rzeczach — zwierzyła się pani Allan pewnego wieczoru, kiedy siedziały razem w ogrodzie na plebanii. — Tak bardzo mi go brakuje... przez cały czas... a jednak, pani Allan, świat i życie wydają mi się mimo wszystko bardzo piękne i interesujące. Dzisiaj Diana powiedziała coś zabawnego i złapałam się na tym, że się śmieję. Myślałam, kiedy to się stało, że już nigdy nie będę mogła się śmiać. I jakoś wydaje mi się, że nie powinnam.

— Kiedy Mateusz tu był, lubił słyszeć twój śmiech i wiedział, że znajdujesz radość w przyjemnych rzeczach wokół siebie — odparła łagodnie pani Allan. — On po prostu odszedł; i tak samo lubi to wiedzieć teraz. Jestem pewna, że nie powinniśmy zamykać naszych serc na uzdrawiający wpływ natury. Ale rozumiem twoje rozterki. Myślę, że wszyscy doświadczamy tego samego. Oburzamy się na myśl, że cokolwiek może nas cieszyć, gdy zabraknie kogoś, kogo kochamy, by mógł dzielić z nami tę przyjemność, i czujemy się niemal tak, jakbyśmy sprzeniewierzali się naszemu smutkowi, kiedy odkrywamy, że powraca nam zainteresowanie życiem.

— Byłam dziś po południu na cmentarzu, żeby posadzić krzak róży na grobie Mateusza — powiedziała sennym głosem Ania. — Wybrałam sadzonkę tej małej, białej szkockiej róży, którą jego matka przywiozła ze Szkocji dawno temu. Mateusz zawsze najbardziej lubił te róże: były takie małe i słodkie na swoich ciernistych łodyżkach. Ucieszyło mnie, że mogłam ją posadzić przy jego grobie, jakbym robiła coś, co z pewnością sprawi mu przyjemność. Mam nadzieję, że w niebie ma takie same róże. Może dusze wszystkich tych małych, białych róż, które kochał przez tyle lat, czekały tam na niego. Muszę już iść do domu. Maryla jest sama i o zmierzchu popada w melancholię.

— Obawiam się, że będzie jeszcze bardziej samotna, gdy znów wyjedziesz na studia — powiedziała pani Allan.

Ania nie odpowiedziała. Pożegnała się i powoli wróciła na Zielone Wzgórze. Maryla siedziała na schodach przed wejściem. Ania usiadła obok. Drzwi za ich plecami były otwarte, przytrzymywała je wielka, różowa muszla o gładkich brzegach, przypominających barwy morskich zachodów słońca.

Ania zerwała kilka gałązek bladożółtego wiciokrzewu i wpięła je we włosy. Lubiła ten delikatny zapach, unoszący się nad nią przy każdym ruchu. Czuła w powietrzu jego rozkoszne błogosławieństwo.

— Doktor Spencer był tu pod twoją nieobecność — powiedziała Maryla. — Mówi, że jutro będzie w mieście specjalista i nalega, żebym pojechała zbadać oczy. Chyba lepiej będzie, jeśli pojadę i będę miała to już z głowy. Będę więcej niż wdzięczna, jeśli ten człowiek dobierze mi odpowiednie okulary. Nie będziesz miała nic przeciwko, jeśli zostaniesz tu sama, kiedy mnie nie będzie? Martin musi mnie zawieźć, a jest pranie do wyprasowania i pieczenie.

— Wszystko będzie dobrze. Diana przyjdzie do mnie w odwiedziny. Po mistrzowsku zajmę się prasowaniem i pieczeniem: nie bój się, nie wykrochmalę chusteczek do nosa ani nie przyprawię ciasta kroplami przeciwbólowymi.

Maryla zaśmiała się.

— Aniu, ale ty miałaś talent do robienia błędów w tamtych czasach. Bez przerwy pakowałaś się w kłopoty. Naprawdę myślałam kiedyś, że coś w ciebie wstąpiło. Pamiętasz, jak ufarbowałaś włosy?

— O tak, nigdy tego nie zapomnę — uśmiechnęła się Ania, dotykając grubego warkocza owiniętego wokół jej kształtnej głowy. — Teraz czasem trochę się śmieję, kiedy pomyślę, jak bardzo martwiłam się moimi włosami... ale staram się nie śmiać za bardzo, bo wtedy był to dla mnie naprawdę wielki problem. Strasznie cierpiałam z powodu moich włosów i piegów. Piegi właściwie zniknęły; a ludzie są na tyle uprzejmi, by mówić mi, że moje włosy są teraz kasztanowe... wszyscy oprócz Josie Pye. Wczoraj poinformowała mnie, że jej zdaniem są naprawdę czerwieńsze niż kiedykolwiek, a przynajmniej moja czarna sukienka sprawia, że tak wyglądają, i zapytała mnie, czy ludzie o rudych włosach kiedykolwiek przyzwyczajają się do nich. Marylo, właściwie postanowiłam, że nie będę więcej próbować polubić Josie Pye. Podjęłam wysiłek, który niegdyś nazwałabym heroicznym, żeby ją polubić, ale Josie Pye po prostu nie chce dać się polubić.

— Josie to jedna z Pye’ów — powiedziała ostro Maryla — więc nie może powstrzymać się od bycia niemiłą. Przypuszczam, że tacy ludzie służą jakiemuś użytecznemu celowi w społeczeństwie, ale muszę przyznać, że nie wiem jakiemu, podobnie jak nie znam pożytku z ostów. Czy Josie będzie uczyć?

— Nie, wraca do seminarium w przyszłym roku. Tak samo Moody Spurgeon i Charlie Sloane. Jane i Ruby zostaną nauczycielkami i obie dostały już posady: Jane w Newbridge, a Ruby gdzieś na zachodzie.

— Gilbert Blythe też będzie uczyć, prawda?

— Tak — odparła krótko Ania.

— Przystojny z niego chłopak — powiedziała nieobecnym głosem Maryla. — Widziałam go w kościele w zeszłą niedzielę. Wydawał się taki wysoki i męski. Bardzo przypomina swojego ojca, kiedy był w tym samym wieku. John Blythe był miłym chłopcem. Byliśmy naprawdę dobrymi przyjaciółmi, on i ja. Ludzie nazywali go moim wielbicielem.

Ania spojrzała na nią z nagłym zainteresowaniem.

— Och, Marylo... i co się stało? Dlaczego nie...

— Pokłóciliśmy się. Nie chciałam mu wybaczyć, kiedy mnie o to prosił. Zamierzałam to zrobić po jakimś czasie... ale byłam nadęta i zła, i chciałam go najpierw ukarać. Nigdy nie wrócił... wszyscy Blythe’owie byli bardzo niezależni. Ale zawsze było mi... dość przykro. Zawsze jakoś żałowałam, że nie wybaczyłam mu, kiedy miałam okazję.

— Więc ty też miałaś w życiu odrobinę romansu — powiedziała cicho Ania.

— Tak, przypuszczam, że można to tak nazwać. Nie pomyślałabyś tego, patrząc na mnie, prawda? Ale nigdy nie można sądzić ludzi po wyglądzie. Wszyscy zapomnieli o mnie i Johnie. Sama o tym zapomniałam. Ale wszystko do mnie wróciło, kiedy zobaczyłam Gilberta w zeszłą niedzielę.