AKT PIĄTY

Satis quod sufficit.1

Chwalę Boga za ciebie, kochany panie. Twoja argumentacja przy obiedzie była bystra i sentencjonalna, wesoła bez rozpusty, dowcipna bez przesady, śmiała bez bezczelności, uczona bez zarozumiałości i oryginalna bez kacerstwa. Rozmawiałem ja quondam2 z królewskim towarzyszem, który się tytułuje, mianuje lub nazywa Don Adriano de Armado.

Novi hominem tanquam te.3 Charakter jego dumny, słowa wyrokujące, wyostrzony język, ambitne oko, chód majestatyczny, a całe postępowanie próżne, śmieszne i junackie. Zbyt jest wymuskany, wyfiokowany, zbyt dziwny, że tak powiem, za wielki peregrynat4, jeśli mi wolno tak się wyrazić.

Oryginalny i wyborowy epitet.

Nić swojej gadatliwości cieniej przędzie niż wątek swojej argumentacji. Nienawidzę tego rodzaju fanatycznych fantastów, tego rodzaju nietowarzyskich, wybrednych kompanów, tego rodzaju katów ortografii, którzy mówią, jakby się należało mówić „rózeczka” zamiast „rózedżka”, „d”, „ż”, „k”, „a”, a nie „c”, „z”, „k”, „a”; oni wymawiają „obuty” zamiast „obzuty”, a „magister” skrócili na „majster”. To abhominacja, a jakby oni powiedzieli „abominacja”6; to mi prawie insanię7 insynuuje; ne intelligis, domine?8 To robi mnie frenetykiem, lunatykiem9.

Laus Deo, bone intelligo.10

Bone? „Bone” za „bene”, Pryscjan11 trochę pokiereszowany, ale mniejsza o to.

Videsne quis venit?12

Video et gaudeo.13

Pacholcze!

Quare14 „pacholcze”, a nie „pachołku”?

Mężowie pokoju, szczęśliwe spotkanie.

Najwaleczniejszy z żołnierzy, salutujemy.

Byli na wielkiej uczcie języków i pokradli okruszyny.

Długo żyli tych słów wybierkami. Dziwi mnie tylko, że cię dotąd pan twój nie połknął zamiast słowa, bo o całą głowę nie jesteś tak długi jak honorificabilitudinitatibus15; łatwiej cię połknąć niż ostrygę.

Cicho! Zaczynają dzwony.

Wszak piśmienny z asana człowiek?

Tak jest, tak jest, uczy dzieci abecadła. Co jest „e”, „b”, wspak sylabizowane, z rogiem na głowie?

Pueritia16, „be”, z rogiem w dodatku.17

Be, głupi baran z rogami. Patrz, jaki uczony!

Quis, quis18, ty spółgłosko?

„J” i pierwsza samogłoska, jeśli ty odpowiesz, a „T” i ostatnia, jeśli ja.

Obaczmy. Ja...

Baran. Teraz na mnie kolej, ta, te, ti, to, tu, ty.

Na słone fale Śródziemnego Morza, dobry przycinek, sprytny wybuch dowcipu! Pif, paf, dopiekł mu do żywego, raduje się moje serce, prawdziwy dowcip.19

Dysputujesz jak dziecko. Poszedłbyś lepiej bawić się frygą.

To pożycz mi twojego rogu, bym sobie frygę wystrugał, a biczem popędzę twoją niesławę circum circa20: fryza z rogala rogu!

Gdybym za całą fortunę grosz posiadał, dałbym ci go na piernik. Weź więc, co mam; to cała remuneracja, którą od twojego pana dostałem, ty torebko dowcipu, ty gołębie jaje rozumu. Ach, czemu się nie podobało niebu, żebyś moim był bękartem! Jakby się tobą radował twój ojciec! Zuch z ciebie, umiesz wszystko ad drągiem, to jest, na palcach.

Czuję fałszywą łacinę, ad drągiem zamiast ad unguem21.

Majstrze preambula22, zostawmy tu tych barbarzyńców. Czy nie edukujesz młodzieniaszka w wielkim domu na szczycie góry?23

Albo montis, pagórka.

Jak ci się podoba, niech będzie i montis zamiast góry.

Tak jest, sine dubio24.

Mości panie, jest najgorętszym życzeniem i pragnieniem jego królewskiej mości powitać księżniczkę w jej pawilonie, na dzisiejszego dnia tyłku, który pospólstwo nazywa popołudniem.

Tyłek dnia, mości panie, jest to wyrażenie szlachetne, stosowne, właściwe i odpowiednie na popołudnie. Wyraz jest dobrze uszczkniony, wybrany, słodkobrzmiący i dokładny, to poświadczam, to ja poświadczam.

Król ten jest to pan szlachetny, mój poufały, wierzaj mi, mój przyjaciel poufały. Ale jaka nasza zażyłość, nie mówmy o tym — proszę tylko o dyskrecję.

Nakryj, proszę, głowę. Co do innych ważnych i poważnych projektów głębokiej treści, możesz mi wierzyć — ale nie mówmy o tym — muszę ci jednak powiedzieć, że czasami podoba się jego królewskiej mości oprzeć się na moim biednym ramieniu i królewskim swoim palcem ciągnąć mnie za moje ekskrementy, to jest moje wąsy — ale, kochany panie, nie mówmy i o tym. Na honor, co mówię, nie są bajki. Podoba się czasem jego królewskiej mości zaszczycić oznakami poufałości Armada żołnierza, podróżnika, który niemało widział świata, ale nie mówmy ani o tym — koniec końców — tylko, kochany panie, proszę o sekret — życzeniem jego królewskiej mości jest, abym ofiarował księżniczce — kochane kurczątko! — jakie rozkoszne widowisko, spektakl, maskaradę, paradę albo fajerwerk. Otóż ja, przekonany, że nasz ksiądz pleban i ty, kochany panie, jesteście jedyni ludzie do takiego rodzaju erupcji, wybuchów radości, że się tak wyrażę, uwiadamiam was o wszystkim i proszę o pomoc.

Należy przedstawić jej dziewięciu bohaterów.25 Wielebny Natanielu, idzie tu o uroczystość, o widowisko mające się przedstawić na tyłku dnia tego przy naszej pomocy; to rozkaz króla i prośba tego walecznego, dostojnego i uczonego szlachcica w przytomności księżniczki. Otóż, moim zdaniem, nic właściwszego, jak przedstawić jej dziewięciu bohaterów.

A gdzie znajdziemy ludzi dość godnych reprezentować godnie tych bohaterów?

Jozue — ty sam, wielebny dobrodzieju, będziesz Jozuem; ja albo waleczny ten szlachcic Judaszem Machabeuszem26; ten pachołek, biorąc na uwagę rozmiary jego członków albo stawów, może ujść za Pompejusza Wielkiego27, paź będzie Herkulesem.

Z przeproszeniem, jest w tym pomyłka. Nie ma w nim dość mięsa na wielki palec tego bohatera; on mniejszy od końca jego maczugi.

Proszę o posłuchanie. Paź będzie przedstawiał Herkulesa w małoletności. Rola jego ograniczy się na uduszeniu węża, a ja napiszę stosowną do tego orację.

Wyborny projekt! Jeśli przypadkiem syknie jaki słuchacz, będziesz mógł wykrzyknąć: „Wybornie, Herkulesie! Dusisz, widzę, węża!”. Tym sposobem afront zmienisz na pochwałę, co nie lada komu się uda.

A co do reszty bohaterów?

Ja sam trzech się podejmuję.

O trzykroć dzielny bohaterze!

Czy wiecie, co wam powiem?

Słuchamy.

Jeśli się to nie uda, damy im pantomimy. Chodźcie tylko ze mną.

Dalej, bracie Tępaku, przez cały ten czas nie przebąknąłeś jednego słowa.

I nie zrozumiałem jednego.

Allons!28 znajdzie się i dla ciebie robota.

Przydam się może do tańca albo do czego innego, albo będę bił w bębenek bohaterom, gdy zaczną wybijać hołupce.

Tępa z ciebie sztuka, uczciwy Tępaku. Do dzieła! Idźmy!

Nie, nie, panie, z przeproszeniem, panie, mam nadzieję, że tak nie jest. Nie uda ci się tak łatwo, panie, wystrychnąć nas na głupców, bo wiemy, co wiemy. Spodziewam się, panie, że trzy razy trzy, panie...

Co? Nie dziewięć?

Z przeproszeniem, panie, wiemy, ile to czyni.

Na Jowisza, przekonany byłem dotąd, że trzy razy trzy czyni dziewięć.

Bieda byłaby z tobą, panie, gdybyś rachunkami na kawałek chleba miał zarabiać.

Więc ileż to czyni?

Strony same, to jest aktorowie pokażą sami, ile to czyni. Co do mnie, mam tylko, jak powiadają, jednego deprezentować, jednego chłopa, jednego biednego chłopa, Pompejona Wielkiego.

Czy jesteś jednym z bohaterów?

Podobało się im uznać mnie godnym Pompejona Wielkiego. Co do mnie, nie znam godności tego bohatera, ale mam stać za niego.

Idź, powiedz im, niech się przygotują.

Rzecz pójdzie jak z płatka, bo robota będzie sumienna.

Pański pomazańcze, błagam cię o tyle twojego słodkiego królewskiego oddechu, ile potrzeba na wymówienie pary wyrazów.

Czy człowiek ten bożym jest sługą?

Dlaczego pytasz się o to, pani?

Bo nie mówi jak boże stworzenie.

To wszystko jedno, mój piękny, słodki, miodowy monarcho, bo przysięgam, że bakałarz jest to człowiek nadzwyczaj fantastyczny; zbyt, zbyt tylko próżny; zbyt, zbyt tylko próżny; ale zostawmy to wszystko, jak to powiadają, alla fortuna della guerra43. Pokój waszym duszom, najmajestatniejsza paro!

Możemy się spodziewać niepospolitej reprezentacji bohaterów. On przedstawia trojańskiego Hektora; parobek Wielkiego Pompejusza; pleban Aleksandra; paź Armada — Herkulesa; a bakałarz Judasza Machabeusza.

Dobrze powiedziałeś, stary szyderco, chcąc nie chcąc, muszę być twoim przyjacielem.

Nie ma za co, choć myślę, żem uczciwie się sprawił, omyliłem się tylko trochę na „wielki”.

Stawiam mój kapelusz przeciw trojakowi, że Pompejusz pokaże się najlepszym bohaterem.

O panie, wywróciłeś zdobywcę Aleksandra! Za karę zedrę z ciebie płaszcz malowany, a twojego lwa, co z toporem w łapie siedzi na stolcu, dadzą Ajaksowi, a to będzie dziewiąty bohater. Zdobywca, a zapomniał w gębie języka! Wstydź się, Alisandrze, i zmykaj!

Z pańskim przeproszeniem, jest to trochę głupowate, miękkoduszne człeczysko, wielki uczciwiec, to prawda, ale łatwo z nóg zbity. Nie ma lepszego jak on sąsiada i nikt mu w kręglach nie zrówna, ale co do Alisandra, widzicie sami, niestety, jak stoją rzeczy — nie dorósł jeszcze swojej roli. Obaczycie teraz innych bohaterów, którzy wam swoje myśli na inny ton wyśpiewają.46

Rozumiem, że najlepiej zrobiłby Judasz, gdyby się powiesił.

Niech mi pan grabia da przykład, gotów jestem naśladować pana grabię.

Dobrze rozumiesz, boć pono Judasz powiesił się na grabie.

Nie dam sobie grać na nosie.

Bo go nie masz, nie mając głowy.

A to co?

Główka kapusty.51

Główka szpilki.

Trupia główka w sygnecie.

Zatarta, ledwo dostrzeżona główka na rzymskim pieniążku.

Gałka szabli Cezara.

Rzezana gałka na prochownicy52.

Pół głowy św. Jerzego na spince.

A nota bene na spince ołowianej.

Przyczepionej do kapelusza zęborwacza. A teraz prowadź rzecz dalej, bo daliśmy ci więcej niż jedną głowę.

Aleście mi odjęli moją.

Nieprawda, tylko dodaliśmy ci czoła.

A zrobiliście to bezczelnie.

Zrobilibyśmy to samo, choćbyś lwem był nawet.

Ale że jest tylko osiem, puśćmy go z Bogiem. Żegnamy więc, słodki Juda! Na co czekasz jeszcze?

Na koniec swojego nazwiska.

Na „szu-ja”, dodam „szu-ja” do „Juda”. Judaszu — ja żegnam cię.

To ani szlachetnie, ani dwornie, ani miłosiernie.

Przyświećcie panu Judaszowi, mrok zapada, mógłby się potknąć.

Ach, biedny Machabeusz, jakie dostał cięgi!

Skryj głowę, Achillesie, zbliża się Hektor zbrojny.

Choćby szyderstwo moje na mnie samego spadło, muszę się teraz zabawić.

Hektor przy nim postawiony wyglądałby jak niżnik dzwonkowy53.

Ale czy to tylko naprawdę Hektor?

Nie myślę, żeby Hektor tak był pięknie zbudowany.54

Za grube ma golenie na Hektora.

Przynajmniej za mięsiste łydki, to pewna.55

Nie, to nie może być Hektor.

To bóg albo malarz, bo dziwaczne stroi grymasy.

Szpikowaną goździkami.56

Muszę je raczej popuścić, gdy za Hektorem goni.

To prawda, bo Hektor chart jest czysty.

Słodki bohater już umarł i zgnił. Kochane kurczątka, nie pastwcie się nad kościami umarłego. Póki oddychał, był to mąż — ale wróćmy do mojej roli.

Słodka księżniczko, nadstaw mi łaskawie twoich uszu.

Mów śmiało, waleczny Hektorze, bawisz mnie niepospolicie.

Ubóstwiam pantofel twojej słodkiej dostojności.

Kocha ją na stopy.

Bo nie może na łokcie.

„Ten Hektor był dzielniejszy niż dzielny Annibal57...”

Kumie Hektorze, z naszą dziewką źle stoją rzeczy; zaszła już od dwóch miesięcy.

Co chcesz powiedzieć?

Na uczciwość, jeśli się nie pokażesz uczciwym Trojańczykiem, biedna dziewka przepadła. Jest w ciąży; już dziecko budzi się w jej łonie, to twoje.

Chcesz mnie zrobić infamisem przed potentatami? Zginiesz!

To Hektor dostanie chłostę za Żakinettę, którą zapłodnił, a pójdzie na szubienicę za Pompejusza, którego zabił.

O najrzadszy Pompejuszu!

O sławny Pompejuszu!

Większy niż wielki, wielki, wielki, wielki Pompejuszu! Pompejuszu ogromny!

Pod Hektorem drżą łydki.

A Pompejusz się sierdzi. Więcej furii! Więcej furii! Huź! Wyczha!58

Hektor wyzwie go na rękę.

Albo nie ma więcej krwi w żyłach, niż trzeba pchle na obiad.

Na dwa bieguny, wyzywam cię!

Nie chcę się bić na bieguny, jak północny człowiek, ja chcę cię pokiereszować, a na to potrzeba mi szabli. Pożyczcie mi, błagam, pożyczcie mi znowu mojej broni!

Zróbcie miejsce zapalczywym bohaterom.

Będę się bił w koszuli.

O rezolutny Pompejuszu!

Pozwól, panie, niech ci parę guzików odepnę. Czy nie widzisz, że się Pompejusz rozbiera do pojedynku? Czy chcesz stracić swoje dobre imię?

Panowie szlachta i żołnierze, przebaczcie, ale nie chcę potykać się w koszuli.

Nie możesz odmówić, wyzwał cię Pompejusz.

Moi kochankowie, mogę i chcę.

Jakie masz do tego powody?

Żeby wyznać nagą prawdę — nie mam koszuli; na pokutę noszę tylko wełnę.

Potwierdzam wyznanie; naznaczono mu tę pokutę w Rzymie za to, że nie miał bielizny. Odtąd, przysięgam, nie nosił żadnej innej prócz ścierki Żakinetty, a tę nosi na sercu jako zadatek miłości.

Co do mnie, oddycham znowu wolnym powietrzem. Widziałem dzień niegodziwości przez szparkę dyskrecji, a sprawiedliwość sam sobie wymierzę jak żołnierz.

Słodki majestacie, dozwól mi...

Czy to nie Hektor?

Waleczny rycerz trojański.

Przychodzę ucałować twoje królewskie palce i pożegnać cię. Idę dopełnić ślubu. Ślubowałem Żakinetcie, że dla słodkiej jej miłości przez trzy lata będę chodził za pługiem. Ale czy zechcesz, najdostojniejszy monarcho, wysłuchać dialogu ułożonego przez dwóch uczonych mężów na pochwałę sowy i kukułki? Miał to być koniec naszego widowiska.

Przywołaj ich co żywo, gotowi jesteśmy słuchać.

Hola! Przybywajcie!

Po tej stronie jest Hiems — zima, a po tamtej Ver — wiosna; pierwsza trzyma stronę sowy, druga kukułki. Ver, zaczynaj.