Loreva
Loreva

Rozdział 6 z 7

AKT CZWARTY

SCENA I

Otwarte pole.
Wchodzi Edgar.

EDGAR

Lepiej wzgardzonym być, a wiedzieć o tym, 
Niż być wzgardzonym, a słuchać pochlebstwa. 
Ostatni żebrak przez losy deptany 
Bez trwogi żyje, karmi się nadzieją; 
Tylko szczęśliwy blednie na myśl zmiany, 
Zmiana przynosi uśmiech nędzarzowi. 
Czcze więc powietrze, które ściskam, witaj! 
Nędzarz, któregoś w przepaść cierpień wwiało, 
Nic ci nie winien. Lecz któż się to zbliża? 
Wchodzi Gloucester prowadzony przez Starca. 
Mój ojciec, a w tak ubogim orszaku? 
O świecie, gdyby dziwne twe przemiany 
Wstrętu ku tobie w nas nie rozbudzały, 
Z życiem by rozstać nie chciała się starość! 

STARZEC

Dobry mój panie, byłem twoim lennikiem i lennikiem twojego ojca przez te lat osiemdziesiąt.

GLOUCESTER

Opuść mnie, odejdź, dobry przyjacielu, 
Twoja mi pomoc na nic się nie przyda, 
A tobie może zaszkodzić. 

STARZEC

Nie możesz 
Twej drogi widzieć. 

GLOUCESTER

Nie ma dla mnie drogi, 
A więc i żadnych nie trzeba mi oczu. 
Widząc, upadłem; ach, bo jakże często 
Zawodem dla nas to, co posiadamy, 
A wybawieniem nasze niedostatki! 
Drogi mój synu Edgarze! Ofiaro 
Oszukanego rodzica wściekłości! 
Gdybym choć tchnieniem zobaczyć cię dożył, 
Rzekłbym, że moje wrócone mi oczy. 

STARZEC

Kto tam?  

EDGAR

na stronie:
O bogi, kto może powiedzieć: 
Teraz już ze mną nie może być gorzej? 
Mnie teraz gorzej, niźli było kiedy. 

STARZEC

To biedny Tomek.  

EDGAR

na stronie:
A może być gorzej. 
Nie jest najgorzej, póki możem mówić: 
To jest najgorzej. 

STARZEC

Gdzie idziesz, kamracie? 

GLOUCESTER

Czy to jest żebrak?  

STARZEC

Żebrak i szalony. 

GLOUCESTER

Ma trochę zmysłu, skoro żebrać może. 
Widziałem jemu podobne stworzenie 
W ostatniej burzy; człowiek jest robakiem, 
Wyrzekłem w duchu; syn na myśl mi przyszedł, 
Choć myśl ma wtedy nie była mu skłonną. 
Wiele się rzeczy później dowiedziałem. 
Jesteśmy bogom, czym są muchy dzieciom, 
I dla zabawy swej nas zabijają. 

EDGAR

na stronie:
Co tutaj począć, liche to rzemiosło 
W obliczu smutku udawać szaleństwo, 
I siebie dręczyć, i drugich zasmucać. 
Głośno. Witam cię, panie! 

GLOUCESTER

Czy to nagi żebrak? 

STARZEC

To on.  

GLOUCESTER

Idź. Jeśli zechcesz nas dogonić 
O jaką milę na drodze do Dover, 
Przez pamięć starej uczyń to przyjaźni, 
Przynieś odziewek dla tego łazarza, 
A on tymczasem na mą będzie prośbę 
Mym przewodnikiem. 

STARZEC

Panie, on szalony. 

GLOUCESTER

Czasów to naszych klątwa, że ślepego 
Wiedzie szalony. Zrób, o co cię proszę, 
Albo zrób raczej, co ci się podoba, 
Oddal się tylko. 

STARZEC

Co mam najlepszego 
Chętnie przyniosę, niech się co chce stanie. 
Wychodzi.

GLOUCESTER

Hola, łazarzu!  

EDGAR

Zimno jest Tomkowi! 
Na stronie. Nie zdołam dłużej! 

GLOUCESTER

Przyliż się, kamracie. 

EDGAR

na stronie:
A muszę jednak. Głośno. Niech Bóg błogosławi 
Słodkim źrenicom twoim zakrwawionym! 

GLOUCESTER

Czy znasz drogę do Dover? 

EDGAR

Wszystkie rogatki i bramy, gościńce i ścieżki. Strach wygonił rozum z głowy biednego Tomka. Niech cię Bóg strzeże, uczciwcze, od złego ducha. Pięciu diabłów wprowadziło się naraz do biednego Tomka; diabeł rozpusty Obidicut; Hobbididance, książę niemoty; Mahu, kradzieży; Modo, mężobójstwa; Flibbertigibbet, grymasów i wydrzeźniań, który teraz opętał pokojówki i garderobiane. Niechże ci więc Bóg błogosławi, paneczku!

GLOUCESTER

Weź tę sakiewkę. Gdy cię niebios wola 
Na losów chłostę wydała okrutną, 
Moja niedola szczęściem twoim będzie. 
Spraw, spraw, o Boże, by tak zawsze było! 
Opływający w zbytki niech rozpustnik, 
Co z twych praw szydzi, który nie chce widzieć, 
Nie czuje bowiem, pozna twą potęgę, 
A dostatkami swymi się podzieli, 
I każdy znajdzie, ile mu potrzeba. 
Znasz Dovr1? 

EDGAR

Znam, panie. 

GLOUCESTER

Jest przy mieście skała 
Na przepaść u swych stóp spoglądająca, 
Tylko na krawędź skały tej mnie wprowadź, 
A ja obecnej ulżę twojej nędzy 
Kosztownościami, które mam przy sobie; 
Stamtąd przewodnik już mi niepotrzebny. 
 

EDGAR

Daj rękę. Biedny powiedzie cię Tomek. 
Wychodzą.

SCENA II

Przed pałacem księcia Albany.
Wchodzą: Goneril i Edmund, Oswald spotyka się z nimi.

GONERIL

Witaj, milordzie! Dziwna, że nie wyszedł 
Mąż mój łaskawy na spotkanie nasze. 
Gdzie pan twój? 

OSWALD

W zamku; ale jak zmieniony! 
Gdy mu o armii najezdnej mówiłem, 
Rozśmiał się; słysząc o waszym przybyciu, 
Odrzekł «tym gorzej», o zdradzie Glocestera 
I o lojalnej służbie jego syna, 
Głupcem mnie nazwał, dodał, żem przewrócił 
Nice na lice; zdaje się radować 
Z wypadków, które smucić go powinny, 
A opłakiwać wszystko, co pomyślne. 

GONERIL

do Edmunda:
Więc nie idź dalej! Duch jego lękliwy 
Nie śmie przedsięwziąć, nie chce krzywdy uznać, 
Która o pomstę woła, i być może, 
Że nasze w drodze poczęte życzenia 
Sprawdzą się tutaj. Wróć do mego brata, 
Przyśpiesz zaciągi i stań na ich czele. 
Ja muszę w domu przemienić nazwiska 
I kądziel złożyć w męża mego dłonie. 
Ten wierny sługa będzie naszym posłem. 
Wkrótce odbierzesz damy twej rozkazy, 
Jeśli masz serce sprawie służyć własnej. 
Daje mu kokardę: 
Przypnij to godło! Szczędź słów! Uchyl głowę! 
Ten pocałunek, gdyby śmiał przemówić, 
Uniósłby ducha twojego do niebios. 
Zrozum mnie; żegnaj! 

EDMUND

Jestem twym do śmierci! 

GONERIL

Drogi Gloucesterze! 
Wychodzi Edmund. 
O jakże odmienny 
Mąż jest od męża! Tobie się należy 
Kobiety służba; głupiec ma me ciało. 

OSWALD

Książę się zbliża.  
Wychodzi. — Wchodzi Albany.

GONERIL

Wartam była świstu2. 

ALBANY

Nie jesteś warta pyłu, o Goneril, 
Który wiatr miota na twoje oblicze! 
Twój mnie charakter straszy, bo natura, 
Która swym własnym pogardziła szczepem, 
Trudno, by w pewnych trzymała się karbach. 
Gałąź rodzimy sok odpychająca, 
Musi uwiędnąć i śmierci dojść kresów. 

GONERIL

Skończ, bo niemądry tekst twego kazania! 

ALBANY

Mądrość i dobroć podłe są dla podłych; 
Zgnilizna tylko smakuje w gniliźnie. 
Co wy zrobiły, tygrzyce3 nie córki? 
Wy ojca, starca pełnego dobroci, 
Którego stopy i niedźwiedź by lizał, 
Wy do szaleństwa przywiodły, wyrodne! 
Jak mógł pozwolić na to brat mój, książę, 
Dobrodziejstwami jego obsypany? 
Jeżeli niebo nie ześle na ziemię 
Widomych duchów, by grzechy te pomścić, 
To przyjdą czasy, w których ludzie wzajem 
Jak mórz potwory będą się pożerać! 

GONERIL

Z mleka jest twoja wątroba, człowieku. 
Sam swe policzki na ciosy podstawiasz, 
I nie masz oczu, byś zdołał rozróżnić 
Honor od hańby. Nie, ty tego nie wiesz, 
Że tylko głupcy czują w sercu litość 
Dla tych nędzników, co przyjmują chłostę, 
Zanim się jeszcze złego dopuścili! 
Gdzie twoje bębny? Francuz już rozwinął 
Na tej spokojnej wyspie swe chorągwie; 
Zbójca ci grozi hełmu swego piórem, 
A ty, pobożny głupcze, cicho siedzisz 
I płacząc, pytasz, czemu on to robi? 

ALBANY

Spojrzyj na siebie, okrutna diablico,  
Szpetność mniej szpetną zdaje się w szatanie 
Niż w złej kobiecie! 

GONERIL

O ty, pusty głupcze! 

ALBANY

Ofiaro własnej hańby dobrowolna, 
Nie kaź twych rysów taką potwornością! 
Gdybym był zdolny dłoniom tym nakazać 
Krwi posłuszeństwo mojej, sam bym teraz 
Na części szarpał ciało twe i kości, 
Ale choć jesteś wcielonym szatanem, 
Tarczą jest twoją kobieca twa postać! 

GONERIL

Co za odwaga! 
Wchodzi Posłaniec.

ALBANY

Jaką wieść przynosisz? 

POSŁANIEC

Ach, dobry panie, książę Cornwall skonał. 
Zabił go własny sługa, gdy zamierzał 
Z Gloucestera głowy drugie wyrwać oko. 

ALBANY

Gloucestera oczy!  

POSŁANIEC

Tknięty miłosierdziem, 
Sługa od dziecka u niego chowany, 
Chciał go zatrzymać i na swego pana 
Wymierzył oręż; książę, gniewem wściekły, 
Jednym go cięciem u nóg swych powalił, 
Lecz sam był ranny i z rany tej umarł. 

ALBANY

Więc jest tam w górze jeszcze sprawiedliwość, 
Spiesznie karcąca ziemskie nasze zbrodnie! 
Więc biedny Gloucester jedno stracił oko? 

POSŁANIEC

Ach, stracił oba! Oto pismo, pani, 
Które wymaga śpiesznej odpowiedzi; 
To list twej siostry. 

GONERIL

na stronie:
Rzecz pod pewnym względem 
Jest po mej myśli: ale, gdy mój Gloucester 
Jest przy mej siostrze teraz owdowiałej, 
Gmach mych nadziei może się obalić 
Na moją głowę. Zresztą, wieść jest dobra. 
Głośno. 
List ten przeczytam i wyślę odpowiedź. 
Wychodzi.

ALBANY

Gdzie był syn, gdy mu wydzierano oczy? 

POSŁANIEC

Tu z panią dążył.  

ALBANY

Tu jednak nie przybył. 

POSŁANIEC

Gdy wracał, panie, spotkałem go w drodze. 

ALBANY

Czy wie on o tym? 

POSŁANIEC

Wie o wszystkim, panie. 
On go oskarżył, a zamek opuścił, 
Aby ich zemście pełną dać swobodę. 

ALBANY

Żyję, Gloucesterze, by ci podziękować 
Za twoją wierność dla twojego króla, 
Oczy twe pomścić! Idźmy, przyjacielu, 
Abyś mi wszystko, co wiesz, opowiedział. 
Wychodzą.

SCENA III

Obóz francuski w bliskości Dover.
Wchodzą: Kent i Dworzanin.

KENT

Czy wiesz, dla jakich powodów król francuski tak śpiesznie do swojego kraju powrócił?

DWORZANIN

Zostawił jakąś ważną sprawę w zawieszeniu, a która po jego tu przybyciu groziła królestwu tak wielkim niebezpieczeństwem, że przytomność4 jego osobista stała się koniecznością.

KENT

Komu zostawił dowództwo?

DWORZANIN

Marszałkowi Francji Monsieur La Far.

KENT

Czy listy, które wręczyłeś, wyrwały z ust królowej jakie oznaki boleści?

DWORZANIN

W mej przytomności odczytała listy, 
A w jej źrenicach od czasu do czasu 
Łzy się kręciły, była jednak panią 
Swego uczucia, które, zbuntowane, 
Pragnęło nad jej istnością królować. 

KENT

Była wzruszoną? 

DWORZANIN

Ale nie do gniewu. 
Cierpliwość wojnę ze smutkiem toczyła, 
Kto jej obliczu piękniejszy da wyraz. 
Widziałeś panie, deszcz i słońce razem? 
Taki wdzięk miały łzy jej i uśmiechy, 
Słodkie uśmiechy, które na jej ustach,  
Zdały się igrać, jakby nie wiedziały, 
Jacy z jej źrenic wypadali goście, 
Niby sznur pereł z jasnych dyjamentów. 
Smutek najmilszą stałby się rzadkością, 
Gdyby tak każdej przystać mógł niewieście. 

KENT

Czy nic nie rzekła? 

DWORZANIN

Raz albo dwa razy 
Z cichym westchnieniem wyszepnęła: ojcze! 
Jakby ten wyraz na sercu jej ciężał. 
«O siostry, siostry! Hańbo kobiet, siostry! 
Kent! Ojcze! Siostry! Co? W nocy? Śród burzy? 
Niech odtąd w ludzką litość nikt nie wierzy!» 
Gdy tak mówiła, z niebieskich swych źrenic 
Obfite strugi świętych łez strząsała 
Na swoje łkania i w końcu wybiegła, 
By sama swojej oddać się boleści. 

KENT

Gwiazdy kształtują ludzkich serc naturę; 
Jakby z jednego ojca, jednej matki 
Mogły tak różne puścić latorośle? 
Nie rozmawiałeś z nią później? 

DWORZANIN

Nie, panie. 

KENT

Czy się to działo przed powrotem króla? 

DWORZANIN

Nie, panie, później.  

KENT

Biedny Lear jest w mieście, 
Czasami jasno sobie przypomina, 
Co nas tu wiodło, ale żadną miarą 
Nie chce swej córki widzieć. 

DWORZANIN

A dlaczego? 

KENT

Dręczony wstydem, gdy sobie przypomni, 
Jak jej odmówił swoich błogosławieństw, 
Przytułku szukać śród obcych przymusił, 
A wszystkie prawa jej okrutnie przelał 
Na dwie jej siostry z wilczym w piersiach sercem; 
Taka zgryzota zatruła mu duszę, 
Że wstydem płonąc, unika Kordelii. 

DWORZANIN

O nieszczęśliwy! 

KENT

Czy masz wiadomości 
O ruchach książąt Cornwall i Albany? 

DWORZANIN

Ciągną tu z wojskiem.  

KENT

Powiodę cię teraz 
I króla Leara straży twej poruczę. 
Ważne powody jeszcze mnie zmuszają 
Na dłużej w moim ukryciu pozostać; 
Lecz gdy mnie poznasz, nie będziesz żałował, 
Żeś mi te ważne przyniósł wiadomości. 
A teraz, panie, racz mi towarzyszyć. 
Wychodzą.

SCENA IV

Obóz francuski w bliskości Dover. Namiot.
Wchodzą: Kordelia, Doktor i Żołnierze.

KORDELIA

Ach, to on! Właśnie spotkano go teraz, 
Gdy głośno śpiewał, szalony jak morze, 
W wianku dymnicy, łopianu, szaleju, 
Pokrzyw, kąkolu i ze wszystkich chwastów 
Rosnących w zboża polu życiodajnym. 
Wypraw setnika, niech badawczą nogą 
Przebieży niwy bujnie zarośnięte, 
Niech go przywiedzie. Wychodzi Oficer. Zdołaż5 ludzka mądrość 
Wrócić mu znowu rozum obłąkany?  
Kto mu pomoże, wszystko, co mam, weźmie. 

DOKTOR

Jest jeszcze, pani, nadzieja ratunku. 
Mamką natury naszej jest spoczynek; 
Snu mu potrzeba; by mu sen sprowadzić, 
Mamy lekarstwa, których wpływ potężny 
Samej boleści zamknąć mógłby oczy. 

KORDELIA

Błogosławione wszystkie cnoty ziemi, 
Dotąd ukryte, pod łez moich rosą 
Na świat wystrzelcie i bądźcie lekarstwem 
Nieszczęśliwego starca obłąkaniu! 
Idźcie go szukać lub szalona wściekłość 
Bez przewodnika żywot jego strzaska. 
Wchodzi Posłaniec.

POSŁANIEC

Przynoszę wieści. Brytańskie zaciągi 
W tę śpieszą stronę. 

KORDELIA

Już nam to wiadomo; 
Na ich przyjęcie wszystko tu gotowe. 
O, drogi ojcze, w twojej sprawie walczę! 
Wielki król Francji zlitować się raczył 
Nad mą żałobą, nad moimi łzami. 
Broń nam podaje nie pycha nadęta, 
Lecz święta miłość i prawa ojcowskie. 
Ach, kiedyż ujrzę, kiedyż go usłyszę? 
Wychodzą.

SCENA V

Izba w zamku Gloucestera.
Wchodzą: Regan i Oswald.

REGAN

Czy wyruszyły brata mego wojska? 

OSWALD

Od dawna, pani.  

REGAN

A on na ich czele? 

OSWALD

Z wielką niechęcią. Z siostry twojej, pani, 
Lepszy jest żołnierz. 

REGAN

Czy w zamku, z twym panem 
Lord Edmund nie miał tajemnej rozmowy? 

OSWALD

Nie.  

REGAN

Jakie może zawierać sekreta 
List jej do niego? 

OSWALD

Nie umiem powiedzieć. 

REGAN

W ważnych on sprawach tak nagle odjechał. 
Wielkim to było błędem Gloucesterowi 
Zostawić życie po wydarciu oczu; 
Gdzie się pokaże, przeciw nam buntuje, 
Serca mieszkańców. Edmund, jak przypuszczam, 
Pobiegł, z litości nad jego niedolą, 
Dać koniec życiu bez światła, a razem 
Powziąć języka o wrogów zastępach. 

OSWALD

Z mym listem muszę śpieszyć za nim, pani. 

REGAN

Jutro wyruszysz razem z naszym wojskiem, 
Dziś zostań; drogi zbyt są niebezpieczne. 

OSWALD

Nie mogę, pośpiech nakazała pani. 

REGAN

Ale dlaczego pisze do Edmunda?  
Czy ci nie mogła ustnych dać poleceń? 
Zapewne, nie wiem dla jakich powodów — 
Wdzięczną ci będę, jeśli mi pozwolisz 
List ten otworzyć. 

OSWALD

Pani, wolę raczej — 

REGAN

Wiem i zupełnie jestem tego pewna, 
Że swego męża pani twa nie kocha, 
Bo, gdy ostatnią była tutaj razą, 
Dziwnie wymowne ciskała spojrzenia 
Na szlachetnego Edmunda; wiem także, 
Że powiernikiem jesteś jej. 

OSWALD

Ja, pani? 

REGAN

Ty, a nie mówię tego bez przyczyny. 
Korzystaj przeto z rady, którą daję. 
Mąż mój nie żyje; są pewne układy 
Między Edmundem a mną; z wielu względów 
Właściwsze jego ze mną jest małżeństwo 
Niż z nią; sam łatwo reszty się domyślisz. 
Jeśli go znajdziesz, oddaj mu ten pierścień. 
Daje mu pierścień. 
A gdy to wszystko pani twej opowiesz, 
Radź, niech przywoła swój rozum na pomoc. 
Bądź zdrów! Jeżeli usłyszysz przypadkiem 
O ślepym zdrajcy, ogłoś, że sowitą 
Otrzyma płacę mąż, który go sprzątnie. 

OSWALD

Jakżebym pragnął sam go spotkać, pani, 
By złożyć dowód, z którą trzymam stroną! 

REGAN

Bądź zdrów!  
Wychodzą.

SCENA VI

Okolica w bliskości Dover.
Wchodzą: Gloucester i Edgar przebrany za wieśniaka.

GLOUCESTER

Kiedy wejdziemy na wierzchołek skały? 

EDGAR

Pniemy się teraz, czujesz, jak mozolnie. 

GLOUCESTER

Mnie by się zdało, że to jest równina. 

EDGAR

Straszna spadzistość. Czy słyszysz ryk morza? 

GLOUCESTER

Nie słyszę wcale.  

EDGAR

To z twoich ócz stratą 
I reszty zmysłów omdlała potęga. 

GLOUCESTER

Bardzo być może. I głos twój, mym zdaniem, 
Zmienił się także; we wszystkim, co mówisz, 
Lepsza jest teraz treść i wyrażenie. 

EDGAR

Mylisz się; tylko ubranie zmieniłem. 

GLOUCESTER

Zda mi się jednak, że mówisz poprawniej. 

EDGAR

Oto szczyt skały; wstrzymaj twoje kroki. 
Głowa się kręci, patrząc w straszną przepaść. 
Wrony i kawki dołem szybujące 
Zdają się chrząszcze; na połowę drogi 
Zbieracz rozłupu huśta się na linie; 
Straszne rzemiosło! W takiej odległości, 
Od swojej głowy nie zdaje się większy. 
Na morskim brzegu wędrujący rybak 
Myszą się zdaje. Okręt na kotwicy 
Do swej szalupy skurczył się rozmiarów, 
Sama szalupa beczką się wydaje, 
Ledwo ją widać! Szum morskich bałwanów, 
Z gniewem chłoszczących nadbrzeżne kamyki, 
Do wysokości takiej nie dosięga. 
Odwracam oczy; w głowie mi się mąci, 
A wzrok niepewny pchnąłby mnie za chwilę 
W bezdenną przepaść. 

GLOUCESTER

Staw mnie, gdzie sam stoisz. 

EDGAR

Daj rękę; jesteś teraz od krawędzi 
Na jedną stopę. Nie chciałbym tam skoczyć 
Za skarby świata. 

GLOUCESTER

Puść mi teraz rękę. 
Weź, przyjacielu, drugą tę sakiewkę, 
Znajdziesz tam klejnot godny rąk biedaka, 
Niech ci z nim szczęście Bóg i wróżki dadzą! 
Oddal się teraz; pożegnaj się ze mną. 
Niech twój chód słyszę. 

EDGAR

Bądź zdrów, dobry panie! 
Zda się oddalać.

GLOUCESTER

Dzięki ci!  

EDGAR

Z jego igram tak rozpaczą, 
By ją uleczyć. 

GLOUCESTER

Wszechmogące bogi, 
Świat ten opuszczam i w waszym obliczu 
Bez gniewu z moich cierpień się otrząsam! 
Gdybym mógł dłużej znosić je bez skargi 
Na waszą wolę nieprzezwyciężoną, 
Czekałbym chwili, w której sam by zagasł 
Knot lampy mego nędznego żywota. 
Waszej opiece polecam Edgara, 
Jeżeli żyje. Bądź zdrów, przyjacielu! 

EDGAR

Żegnam cię, panie! Czas mi się oddalić. 
Gloucester skacze i upada. 
A przecie łatwo może wyobraźnia 
Skarb życia ukraść, jeśli samo życie 
Zezwala na tę kradzież dobrowolnie. 
Gdyby naprawdę tam był, gdzie być myślał, 
Już by go teraz wszelka myśl odbiegła. 
Żyw czy umarły? Ho, panie! Czy słyszysz? 
Ho, panie! Jak to, czy naprawdę skonał? 
Wraca do zmysłów. Kto ty jesteś, panie? 

GLOUCESTER

Oddal się, pozwól umrzeć mi w pokoju. 

EDGAR

Gdybyś był piórkiem, wiatrem, pajęczyną, 
Nie mógłbyś z takiej upaść wysokości 
Niepotrzaskany w kawałki jak jaje. 
Oddychasz przecie; ciało twoje ciężkie, 
A jednak całe; nie tracisz krwi, mówisz. 
Jeden na drugim i dzięsięć by masztów 
Nie sięgło6 szczytu, z którego upadłeś. 
Twe życie cudem; ale przemów jeszcze. 

GLOUCESTER

Czym spadł naprawdę? 

EDGAR

Z groźnego wierzchołka 
Wapiennej skały. Podnieś tylko oczy! 
Z tej odległości ucho nie dosłyszy, 
Nie dojrzy oko śpiewnego skowronka. 
Spójrz tylko w górę! 

GLOUCESTER

Ach, ja nie mam oczu! 
Czyż nędzy zbywa i na tym ratunku, 
By koniec znaleźć w dobrowolnej śmierci? 
Nędzy pociechą było, kiedy mogła 
Oszukać wściekłość dumnego tyrana 
I zawieść woli jego mściwe plany. 

EDGAR

Podaj mi rękę, wstań! Czy czujesz nogi? 
Widzę, że stoisz. 

GLOUCESTER

Zbyt dobrze, zbyt dobrze! 

EDGAR

To cud nad cudy! Na wierzchołku skały 
Kto był przy tobie? 

GLOUCESTER

Ubogi był żebrak. 

EDGAR

Gdym stąd spoglądał na was, jego oczy 
Świeciły niby dwa księżyce w pełni, 
Tysiąc miał nosów, krzywe jego rogi 
Jak fale morskie zdały się kołysać. 
To czart być musiał; więc, szczęśliwy ojcze, 
Nie wątp, że ręka opiekuńcza bogów, 
Których jest chwałą zwyciężyć, gdzie mdleje 
Moc ludzka, w tej cię zbawiła potrzebie. 

GLOUCESTER

Pojmuję teraz. Odtąd zniosę boleść, 
Aż sama powie: już dosyć, umieraj! 
To, o czym mówisz, zdało mi się mężem; 
«Czart! czart!» powtarzał; on mnie tam wprowadził. 

EDGAR

Bądź dobrej myśli; uzbrój się w cierpliwość! 
Lecz kto się zbliża? 
Wchodzi król Lear, fantastycznie ubrany w kwiaty. 
Nigdy umysł zdrowy 
W ten sposób pana nie ubrałby swego. 

KRÓL LEAR

Tknąć mnie nie mogą, że biłem monetę; 
Wszak królem byłem. 

EDGAR

Bolesny widoku! 

KRÓL LEAR

Natura przechodzi sztukę w tym względzie. Oto wasz jurgielt. Ten wyrostek włada kuszą jak pastuch; wypuść mi strzałę długą jak łokieć sukienniczy. Patrz, patrz, to mysz! Cicho, cicho! Kawałek pieczonego sera wystarczy. Oto moja rękawica, cisnę ją olbrzymowi. Przynieście szare halabardy! — Zaprawdę, pięknie latasz mój ptaszku! W sam cel! W sam cel! Hura! — Zdaj hasło!

EDGAR

Wonny majeranek. 

KRÓL LEAR

Przechodź!  

GLOUCESTER

Znam ten głos.  

KRÓL LEAR

Ha! Goneril! — Na białą brodę! — Głaskały mnie jak psa; mówiły mi, że miałem białe włosy na brodzie, nim czarne puściły. Powtarzały: tak i nie na wszystko, co powiedziałem. Ale to tak i to nie, nie były dobrą teologią. Dopiero gdy deszcz mnie zmoczył, a wiatr kazał mi dzwonić zębami, dopiero gdy piorun nie chciał zmilknąć na mój rozkaz, dopiero wtedy je odkryłem, wtedy je zwąchałem. Ba! Nie są to słowni ludzie; mówili mi, że byłem wszystkim, ale to kłamstwo, nie jestem zahartowany na febrę.

GLOUCESTER

Ach, przypominam sobie ten dźwięk głosu. 
Czy to król? 

KRÓL LEAR

Zgadłeś, tak, król w każdym calu. 
Patrz, kędy spojrzę, drżą moi poddani! 
Tobie przebaczam. Za coś był skazany? 
Za cudzołóstwo. Śmierć za cudzołóstwo? 
Nie, ty nie umrzesz! Królik cudzołoży, 
W mych oczach złota muszka ta wszeteczni. 
Wiwat parzenie! Toć bękart Gloucestera 
Tkliwszym dla ojca był, niźli me córki, 
Chociaż poczęte w prawych prześcieradłach. 
Śmiało, rozpusto! Trzeba mi żołnierzy. 
Widzisz tę damę mizdrzącą się skromnie. 
Twarz zda się mówić, że z śniegu ma ciało, 
Gra też świętoszkę i potrząsa głową, 
Gdy słowo: rozkosz przy niej kto wymówi; 
Do sprawy jednak klacz albo łasica 
Nie idą z takim jak ona pochopem.  

Niżej pasa to Centaury, choć kobiety wyżej. Wszystko co do pasa, do bogów należy, wszystko co niżej, jest diabła własnością; tam jest piekło, tam jest ciemność tam jest siarczysta przepaść, żar, opalenizna, smród i zgnilizna. Fe, fe! Puah, puah! Daj mi łut piżma, dobry aptekarzu, okadź moją wyobraźnię. Oto pieniądze dla ciebie.

GLOUCESTER

O, pozwól dłoń tę pocałować! 

KRÓL LEAR

Czekaj, 
Niech ją wprzód otrę, czuć ją śmiertelnością. 

GLOUCESTER

O zrujnowany utworze natury! 
I świat ten wielki tak w nic się obróci. 
Czy znasz mnie? 

KRÓL LEAR

Przypominam sobie dosyć dobrze twoje oczy. Zerkiem na mnie spozierasz? Nie, rób, co ci się podoba, ślepy Kupidynie, nie zakocham się już więcej. Czytaj to wyzwanie; daj tylko baczność na pismo.

GLOUCESTER

Gdyby litera każda była słońcem, 
Nie mógłbym widzieć. 

EDGAR

Ani bym uwierzył, 
Gdybym to słyszał. To jest — na ten widok 
Serce mi pęka. 

KRÓL LEAR

Czytaj! 

GLOUCESTER

Czym? Ocznymi jamami? 

KRÓL LEAR

Oho! Czy tak sobie ze mną postępujesz? Ani oczu w głowie, ani pieniędzy w kieszeni? Oczy twoje w ciężkim są stanie, ale w lekkim twoje kieszenie. Widzisz przecie, jak świat ten idzie.

GLOUCESTER

Widzę, bo czuję.  

KRÓL LEAR

Co? Czy oszalałeś? Człowiek może widzieć, jak świat ten idzie, bez pomocy oczu. Patrz uszyma. Czy widzisz, jak ten sędzia wymyśla nad tym głupowatym złodziejem? Słuchaj teraz, co ci powiem do ucha: zmień miejsca, a zgadnij zgadula, który sędzia, a który złodziej. Widziałeś, jak pies gospodarski szczekał na żebraka?

GLOUCESTER

Widziałem, panie.

KRÓL LEAR

I jak biedaczyna przed kundlem uciekał? To widziałeś wielki obraz władzy; i psa słuchają, gdy na urzędzie.

Obrzydły kacie, wstrzymaj krwawą rękę; 
Dlaczego chłostasz biedną wszetecznicę? 
Grzbiet obnaż własny, bo pragniesz gorąco 
Sam z nią to robić, za co ją tak chłostasz. 
Lichwiarz oszusta wiesza. Małe grzechy 
Skryć się nie mogą pod dziurawą kurtką;  
Wszystko zasłania płaszcz gronostajowy. 
Powlecz grzech złotem, a strzaska się na nim 
W bezsilnym ciosie miecz sprawiedliwości; 
Daj mu łachmany, a karła go słomka 
Na wskróś przeszyje. Nie, nie ma występnych, 
Nie ma, powiadam! (bo wszystkim przebaczam) 
Możesz mi wierzyć, mnie, który mam władzę 
Zapieczętować skarżącego usta. 
Radzę ci teraz szklane kupić oczy, 
Jak wyszarzany polityk udawać, 
Że widzisz jasno to, czego nie widzisz. 
A teraz, teraz, teraz ściąg7 mi buty! 
Ciąg8 silniej, dobrze!  

EDGAR

Co za mieszanina 
Sensu i dziwactw! To rozum w szaleństwie. 

KRÓL LEAR

Jeżeli pragniesz nad mym płakać losem, 
Weź moje oczy. Znam ja cię dość dobrze; 
Imię twe Gloucester; musisz mieć cierpliwość; 
Wszak płacząc, na tę przybyliśmy ziemię; 
Wiesz, że smakując raz pierwszy powietrze, 
Kwilimy. Słuchaj, powiem ci kazanie. 

GLOUCESTER

O dniu boleści! 

KRÓL LEAR

Rodząc się, płaczemy, 
Żeśmy na wielką błaznów przyszli scenę. — 
Co za kapelusz! — Pyszny byłby fortel 
Dać szwadronowi pilśniane podkowy. 
Spróbuję, a gdy zięciów mych podejdę, 
Na kark im wpadnę, siekaj, rąb, zabijaj! 
Wchodzi Szlachcic z Oddziałem.

SZLACHCIC

To on; musimy zabrać go. O panie, 
Twa droga córka — 

KRÓL LEAR

Nikt mnie nie odbije? 
Co? Jestem jeńcem? Widzę, żem stworzony, 
Aby fortuny wieczną być igraszką. 
Miejcie wzgląd dla mnie; dostaniecie okup. 
A gdzie jest chirurg? Cięto mnie do mózgu. 

SZLACHCIC

Będziesz miał wszystko. 

KRÓL LEAR

Sam? Bez pomocników? 
Toć starczy, żeby człowieka w sól zmienić, 
Z ócz jego zrobić ogrodową konew, 
By kurz jesienny polewać. 

SZLACHCIC

O panie — 

KRÓL LEAR

Umrę walecznie jak hoży pan młody; 
Będę rubaszny; dalej, jestem królem! 
Mości panowie, czy wy o tym wiecie? 

SZLACHCIC

I jak królowi będziem ci posłuszni. 

KRÓL LEAR

Więc jest tu jeszcze ratunek. Dalej! Jeśli mnie złapiecie, to cwałem. Cmyk! Cmyk, cmyk!

Wybiega, a za nim Oddział.

SZLACHCIC

Bolesny widok w ostatnim nędzarzu, 
A w królu mowy przechodzi granice. 
Masz córkę, która wybawi naturę 
Od klątwy wiecznej, co na nią ściągnęły 
Dwie inne córki. 

EDGAR

Pozdrawiam cię, panie. 

SZLACHCIC

Bóg z tobą także! Czego chcesz ode mnie?  

EDGAR

Czyś słyszał, panie, o bliskiej potyczce? 

SZLACHCIC

Kto o tym nie wie? Każdy o tym słyszał, 
Który rozróżnić może dźwięki mowy. 

EDGAR

Lecz jak daleko są wrogów zastępy? 

SZLACHCIC

W spiesznym pochodzie i za lada chwilę 
Ujrzysz je tutaj. 

EDGAR

Dziękuję ci, panie. 

SZLACHCIC

Chociaż królowa dla ważnych powodów 
Jeszcze tu bawi, ruszyło już wojsko. 

EDGAR

Dzięki ci, panie.  
Wychodzi Szlachcic.

GLOUCESTER

Weź duszę moją, miłosierny Boże, 
Aby mnie znowu zły duch nie podkusił 
Umrzeć, nim twoja zawoła mnie wola! 

EDGAR

Dobra modlitwa, ojcze.  

GLOUCESTER

Kto ty jesteś? 

EDGAR

Jestem biedakiem, do fortuny ciosów 
Z dawna przywykłym, a na litość czułym, 
Przez długie ciężkich smutków doświadczenie. 
Daj rękę! Pójdziem szukać ci przytułku. 

GLOUCESTER

Z serca dziękuję. Niech na twoją głowę 
Wszystkie swe niebo śle błogosławieństwa! 
Wchodzi Oswald.

OSWALD

O, co za szczęście! Spostrzegam banitę! 
Na to stworzona twoja ślepa głowa, 
By podwaliną mej była fortuny. 
Więc, stary zdrajco, krótki zrób rachunek, 
Bo miecz dobyty, który z tobą skończy. 

GLOUCESTER

Daj Bóg twej dobrej ręce dosyć siły. 
Edgar zasłania Gloucestera.

OSWALD

Zuchwały chłopie, bronić chcesz banitę? 
Precz, jeśli nie chcesz, ażeby los jego 
Spadł i na ciebie! Usuń się na stronę! 

EDGAR

Nie opuściwa9 my się, dobrodzieju, 
Bez dobrych przyczyn. 

OSWALD

Puść go albo zginiesz! 

EDGAR

Dobry panecku, idźta sobie z Panem Bogiem, a nie zastępujta drogi biednemu ludkowi. Gdybym miał od grubych słów ginąć, toćby mnie już nie stało od dwóch tygodni. Nie, nie przybliżajta się do starowiny, trzymajta się w dali, albo spróbuję, cy wasa caska twardsa od mojej pałki! Mówię bez ceregieli.

OSWALD

Precz stąd, kupo gnoju! 

EDGAR

Wybiję wam wsyćkie zęby, panecku. Zbliżta się tylko, kpię ja z wasego młynka.

Biją się, Edgar powala Oswalda.

OSWALD

Zabił mnie, nędznik! Chamie, weź tę kieskę, 
Pogrzeb me ciało, jeśli szczęścia pragniesz; 
List, który przy mnie znajdziesz, oddaj w ręce 
Edmunda, księcia Gloucester; idź go szukać 
W angielskiej armii. O śmierci przedwczesna! 
Umiera.

EDGAR

Znam ja cię dobrze, usłużny nędzniku, 
Grzesznych rozkazów wierny wykonawco 
Występnej pani. 

GLOUCESTER

Co, czy go zabiłeś? 

EDGAR

Usiądź, mój ojcze, i wypocznij sobie. 
Zajrzyjmy w kieszeń; list, o którym mówi, 
Może mi dobrym będzie przyjacielem. 
Umarły. Tego jedynie żałuję, 
Że nie kto inny jego był oprawcą. 
Zobaczmy. Laku, nie stawiaj oporu, 
A ty, honorze, nie bierz tego za złe; 
By nieprzyjaciół naszych poznać myśli, 
Kto by się wahał serce ich rozedrzeć? 
Rozedrzeć papier uczynek godziwszy. 
Czyta:

„Nie zapominaj wzajemnych naszych ślubów. Masz niemało sposobności sprzątnienia10 go. Byle ci na dobrej woli nie brakło, znajdziesz na to dogodny czas i miejsce. Wszystko przepadło, jeżeli wróci zwycięzcą. Będę wtedy niewolnicą, a jego łożnica będzie moim więzieniem. Wyzwól mnie od jego obrzydłego ciepła, a weź jego miejsce za swoje trudy. Twoja (jakbym chciała powiedzieć żona!) przywiązana służebnica, Goneril.”

Żądz niezgłębiona niewieścich otchłani! 
Spisek na życie cnotliwego męża, 
Ażeby miejsce jego brat mój zajął! 
W tym cię zakopię piasku, grzeszny pośle, 
List ten występny poniosę przed oczy 
Zagrożonego spiskiem tym książęcia. 
Szczęście to jego, że się razem dowie 
O twojej śmierci i o twym poselstwie. 
Wychodzi, ciągnąc za sobą ciało.

GLOUCESTER

Król obłąkany. Jak rozum mój twardy, 
Że mogę żywe zachować uczucie 
Wielkich mych smutków! Lepiej by mi było 
Utracić rozum; myśli wtedy moje 
Od mych by ciężkich odbiegły boleści, 
A w obłąkaniu wyobraźni dusza 
Swoich by własnych nie poznała cierpień. 
Wraca Edgar.

EDGAR

Zda mi się, słyszę bęben w odległości. 
Daj rękę ojcze, czas nam się oddalić. 
Pieczy przyjaciół moich cię polecę. 
Wychodzą.

SCENA VII

Namiot w obozie francuskim.
Król Lear uśpiony na łożu, około niego Doktor, Szlachta i inni. — Wchodzą: Kordelia i Kent.

KORDELIA

O dobry Kencie, jak zdołam twą dobroć 
Godnie zapłacić? Życie me zbyt krótkie 
I wszelka miara jest niedostateczna. 

KENT

Twe słowa, pani, z lichwą mi już płacą. 
Prawda natchnęła każde moje słowo, 
Nic nie odjąłem, nic nie dorzuciłem. 

KORDELIA

Weź lepszą odzież, ta, którą masz teraz, 
Zbyt przypomina złe życia godziny. 
Odrzuć ją, proszę. 

KENT

Zostaw mi ją, pani. 
Dać się dziś poznać plany me niweczy. 
Traktuj mnie, pani, jakbyś mnie nie znała, 
Póki nie powiem: «teraz przyszła pora». 

KORDELIA

Niech i tak będzie. do Doktora Jakże zdrowie króla? 

DOKTOR

Śpi ciągle, pani.  

KORDELIA

Miłosierny Boże, 
Napraw ten wielki wyłom w jego duszy! 
Wróć ład do myśli dziko rozstrojonych 
Ojca na dziecko teraz zmienionego! 

DOKTOR

Czy nam pozwalasz, pani, zbudzić króla? 
Śpi już dość długo. 

KORDELIA

Rządź się swoją sztuką, 
Rób, jak sam zechcesz. Czy jest już ubrany? 

SZLACHCIC

W śnie jego ciężkim nietrudno nam było 
Zmienić mu odzież. 

DOKTOR

Bądź przytomną11, pani, 
Gdy go obudzim. Nie mam wątpliwości, 
Będzie spokojny. 

KORDELIA

Dobrze. 

DOKTOR

Zbliż się, pani! 
Głośniej, muzyko! 

KORDELIA

O, mój drogi ojcze, 
Bodaj lekarstwo dla ciebie na ustach 
Moich zawisło, a ten pocałunek 
Uleczył ciosy przez dwie moje siostry 
Majestatowi twojemu zadane! 

KENT

Droga, szlachetna pani!  

KORDELIA

Gdybyś nawet 
Nie był ich ojcem, to włos ten twój biały 
W ich sercach litość winien był rozbudzić. 
Tożli jest12 głowa, aby ją wystawiać 
Na wściekłość wichrów, na piorunów strzały, 
Śród grzmotów, pośród siarczystych błyskawic? 
Trzymać straż, biedny, zgubiony strażniku, 
W tak wiotkim hełmie! Pies mojego wroga 
Śród takiej nocy, choćby mnie pokąsał, 
Znalazłby miejsce przy moim ognisku. 
A tyś był, biedny ojcze, przymuszony 
Na garści zgniłej słomy skronie złożyć, 
W chlewie z wieprzami, w łotrów towarzystwie! 
Ach, jak rzecz dziwna, że z twoim rozumem 
I życie twoje razem nie odbiegło! 
Budzi się; przemów! 

DOKTOR

Lepiej będzie, pani, 
Gdy ty przemówisz. 

KORDELIA

Królu, jak twe zdrowie? 

KRÓL LEAR

Na moją krzywdę z grobu mnie budzicie. 
Tyś duchem w niebie, lecz jam jest wpleciony 
W ogniste koło, a łzy moje własne 
Palą mnie niby ołów roztopiony. 

KORDELIA

Czy znasz mnie, panie?  

KRÓL LEAR

O wiem, jesteś duchem. 
Kiedyś umarła? 

KORDELIA

Zawsze obłąkany! 

DOKTOR

Ledwo się zbudził; zostawmy go chwilę. 

KRÓL LEAR

Gdziem był? Gdzie jestem? Jasny dzień pogody? 
Dziwne złudzenie! Umarłbym z litości, 
Gdybym innego w takim widział stanie. 
Nie wiem, co mówić, i nie chciałbym przysiąc, 
Że to me ręce; zobaczmy; ja czuję 
Szpilki tej ostrze. Jakbym o mym stanie 
Chciał się zapewnić! 

KORDELIA

O panie, spójrz na mnie, 
Nie, nie, nie klękaj! 

KRÓL LEAR

Proszę, nie szydź ze mnie, 
Wszak ci ja stary i biedny gaduła! 
Osiem krzyżyków z górą, ni godziny 
Mniej albo więcej, a mówiąc ci szczerze, 
Myślę, żem trochę na umyśle chory. 
Myślę, że znam cię i tego człowieka, 
A jednak wątpię, nie wiem bowiem wcale 
Gdzie jestem; darmo chcę sobie przypomnieć, 
Skąd mam tę odzież; nie pamiętam także, 
Jak, gdzie ostatnią noc tę przepędziłem. 
Nie śmiej się ze mnie, ale, jakem człowiek, 
Zda mi się, że to córka ma, Kordelia. 

KORDELIA

To ona, ona!  

KRÓL LEAR

Czy mokre łzy twoje? 
Mokre, zaprawdę. O proszę cię, nie płacz! 
Jeśli masz dla mnie truciznę, wypiję. 
Że mnie nie kochasz, wiem, bo twoje siostry, 
Ile pamiętam, ciężko mnie skrzywdziły. 
Ty masz powody, one ich nie miały. 

KORDELIA

Żadnych, o żadnych!  

KRÓL LEAR

Czy jestem we Francji? 

KORDELIA

W własnym królestwie. 

KRÓL LEAR

Nie zwódźcie mnie tylko. 

DOKTOR

Bądź dobrej myśli, pani; wielka wściekłość 
Przeszła, jak widzisz; lecz jest niebezpiecznie 
Na myśl ubiegłe przywodzić mu czasy. 
Proś, niechaj wejdzie; zostaw go w pokoju, 
Póki wszystkiego czas nie ułagodzi. 

KORDELIA

Wejdź, panie.  

KRÓL LEAR

Przebacz, bądź wyrozumiałą, 
Zapomnij! Jestem starzec zdziecinniały. 
Wychodzą: Lear, Kordelia, Doktor i Służba.

SZLACHCIC

Czy się potwierdza wieść, że książę Cornwall 
Zabity? 

KENT

Żadnej nie ma wątpliwości. 

SZLACHCIC

A kto na czele pułków jego stanął? 

KENT

Lorda Gloucestera bękart, powiadają. 

SZLACHCIC

Słychać, że Edgar, syn jego wygnany, 
Do Niemiec z lordem Kentem się ratował. 

KENT

Zwodne są wieści. Czas myśleć o wojnie, 
Bo niedaleko królewskie zaciągi. 

SZLACHCIC

Potrzeba13 będzie krwawa, jak się zdaje. 
Żegnam cię, panie. 
Wychodzi.

KENT

Bitwa ta rozstrzygnie, 
Czy źle czy dobrze skończą się me plany. 
Wychodzi.
  1. Dovr — Dover; tu: skrócone do jednej sylaby ze względu na rytm wiersza. [przypis edytorski] ↩
  2. Wartam była świstu — aluzja do przysłowia: „Zły to pies, który niewart świstu”. [przypis redakcyjny] ↩
  3. tygrzyca — tygrysica. [przypis edytorski] ↩
  4. przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski] ↩
  5. zdołaż — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); znaczenie: czy zdoła. [przypis edytorski] ↩
  6. sięgło — dziś popr.: sięgnęło. [przypis edytorski] ↩
  7. ściąg — dziś popr.: ściągnij. [przypis edytorski] ↩
  8. ciąg — dziś popr.: ciągnij. [przypis edytorski] ↩
  9. opuściwa (gw.) — opuścimy; tu: znak stylizacji gwarowej. [przypis edytorski] ↩
  10. sprzątnienie — dziś popr.: sprzątnięcie. [przypis edytorski] ↩
  11. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski] ↩
  12. Tożli jest — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż) oraz partykułą -li; znaczenie: czyż to jest. [przypis edytorski] ↩
  13. potrzeba (daw.) — potyczka, bitwa. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Król Lear · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/krol-lear/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Leon Ulrich

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis