Loreva
Loreva

Rozdział 5 z 7

AKT TRZECI

SCENA I

Przed zamkiem.
Wchodzi Kassjo i Muzykanci.

KASSJO

Tu mi zagrajcie — zapłacę wam trudy — 
Krótko, na dobry dzień generałowi. 
Muzyka. Wychodzi Błazen z pałacu.

BŁAZEN

Cóż to, panowie, czy wasze instrumenta były w Neapolu, że tak przez nos gadają?

MUZYKANT

Co, mospanie? Jak to rozumiesz? 

BŁAZEN

Mniejsza, jak to rozumiem; ale weź te pieniądze dla was przeznaczone. Muzyka wasza tak przypadła do smaku generałowi, że zaklina was na waszą dla niego miłość, abyście nie robili więcej hałasu.

MUZYKANT

Dobrze, panie, przestaniemy. 

BŁAZEN

Jeśli macie jaką muzykę, której nie słychać, to i owszem, prosimy o nią; ale jak powiadają, generał nasz nie bardzo się troszczy o słuchanie muzyki, którą słychać.

MUZYKANT

Nie mamy takiej muzyki.

BŁAZEN

Więc zapakujcie do miecha wasze piszczałki i w drogę! Dalej, rozpłyńcie się w powietrze i zgińcie!

Muzyka wychodzi.

KASSJO

Czy słyszysz, poczciwy mój przyjacielu?

BŁAZEN

Nie, nie słyszę twojego poczciwego przyjaciela, ale słyszę ciebie.

KASSJO

Jeśli łaska, schowaj na teraz te koncepta. Oto jest biedny dukat dla ciebie. Jeśli szlachcianka, która towarzyszy żonie generała, jest już na nogach, powiedz jej, że niejaki Kassjo błaga ją o chwilę rozmowy. Czy zrobisz to?

BŁAZEN

Już jest na nogach, panie, a byle zechciała nóg tych użyć, żeby przyjść do ciebie, zobaczę, jak by ją o tym zawiadomić.

KASSJO

Idź zobacz, dobry mój przyjacielu. 
Wychodzi Błazen. — Wchodzi Jago.
W dobry czas, Jago. 

JAGO

Więc nie spałeś wcale? 

KASSJO

Nie, już świtało, gdyśmy się rozeszli. 
Przebacz, że śmiałem do żony twej posłać, 
Bo chcę ją prosić, bym mógł za jej wpływem 
Chwilę z cnotliwą Desdemoną mówić. 

JAGO

Czekaj, natychmiast przyślę ją do ciebie, 
Sam zaś Murzyna usunę ci z drogi, 
Żebyś swobodnie cały twój interes 
Mógł jej przedstawić bez wszelkiej obawy. 
Wychodzi.

KASSJO

Z serca dziękuję. Jeszcze nie spotkałem 
Z lepszym, poczciwszym sercem Florentczyka. 
Wchodzi Emilia.

EMILIA

Dzień dobry, Kassjo! Mocno ubolewam 
Nad twym nieszczęściem; wszystko się naprawi. 
Wódz o tej sprawie z żoną teraz mówi; 
Ona cię broni, Murzyn odpowiada, 
Żeś ranił męża z wielkim tu znaczeniem 
I wielkim wpływem, że cię przez roztropność 
Oddalić musiał, ale, że cię kocha, 
Że miłość jego i bez protektorów 
Pierwszą sposobność uchwyci bez zwłoki, 
Aby cię wrócić do dawnego stopnia. 

KASSJO

Błagam cię, pani, jeśli się to zgadza 
Z przyzwoitością, jeśli to być może, 
Wyproś mi chwilę rozmowy sam na sam 
U Desdemony. 

EMILIA

Chodź ze mną do zamku, 
A znajdziem sposób, abyś mógł jej śmiało 
Serce otworzyć. 

KASSJO

Przyjmij moje dzięki. 
Wychodzą.

SCENA II

Pokój w zamku.
Wchodzą: Otello, Jago i Służba.

OTELLO

Te listy, Jago, oddaj sternikowi, 
Niech służby moje senatowi złoży. 
Chcę teraz zwiedzić forteczne roboty, 
Tam przyjdziesz do mnie. 

JAGO

Wykonam rozkazy. 

OTELLO

Czy chcecie ze mną iść do cytadeli? 

SZLACHCIC

Jesteśmy, wodzu, na twoje rozkazy. 
Wychodzą.

SCENA III

Przed zamkiem.
Wchodzą: Desdemona, Kassjo i Emilia.

DESDEMONA

Dobry mój Kassjo, nie wątp ani chwilę, 
Że zrobię wszystko, co w mej będzie mocy. 

EMILIA

Zrób, pani. Mąż mój nad tym ubolewa, 
Jak gdyby sprawa jego własną była. 

DESDEMONA

Uczciwy człowiek. Bądź pewny, mój Kassjo, 
Że pragnę męża mojego i ciebie 
Widzieć, jak dawniej, w przyjaźni i zgodzie. 

KASSJO

Szlachetna pani, jaki bądź los czeka 
Michała Kassjo, on zawsze zostanie 
Twym najwdzięczniejszym, najwierniejszym sługą. 

DESDEMONA

Wiem i dziękuję. Kochasz mego męża, 
Znasz go od dawna, i wierzaj mi, Kassjo, 
Że nigdy jego oziębłość ku tobie 
Nie przejdzie granic politycznych względów. 

KASSJO

Lecz ach, o pani, wszak względy te mogą 
Lub trwać tak długo, albo też się karmić 
Tak delikatną trawą, tak wodnistą, 
Okoliczności tak je przewlec mogą, 
Że gdy mój stopień kto inny posiędzie, 
Wódz mej miłości i usług zapomni. 

DESDEMONA

O, nie myśl o tym. Tu, wobec Emilii, 
Moim ci słowem ten stopień zaręczam. 
Bądź pewny, że gdy przyjaźń raz ślubuję, 
Spełnię przyjaźni wszystkie powinności. 
Lub bezsennością ułaskawię męża, 
Prośbą wynudzę, albo mu zamienię 
Łoże na szkołę, stół na konfesjonał, 
Zaprawię wszystkie jego zatrudnienia 
Kassja prośbami. Więc przestań się trwożyć, 
Bo wprzódy umrze twoja protektorka, 
Nim twoją sprawę puści w zapomnienie. 
Otello i Jago pokazują się w odległości.

EMILIA

Otello wraca. 

KASSJO

Żegnam cię więc, pani. 

DESDEMONA

Nie, zostań, słuchaj, co będę mówiła. 

KASSJO

Pani, nie teraz. Nie jestem dziś zdolny 
Przemówić słowa w własnej mojej sprawie. 

DESDEMONA

Więc rób, jak sądzisz. 
Wychodzi Kassjo.

JAGO

Ha, tego nie lubię! 

OTELLO

Co mówisz? 

JAGO

Panie, nic — lub jeśli — nie wiem. 

OTELLO

Czy to nie Kassjo od żony mej odszedł? 

JAGO

Kassjo, mój wodzu? Nie mogę przypuścić, 
Aby się Kassjo jak zbrodniarz wykradał 
Na twoje przyjście. 

OTELLO

Zdaje mi się jednak, 
Że to był Kassjo. 

DESDEMONA

Dzień dobry, mój mężu! 
W porę przychodzisz, właśnie co mówiłam 
Z człowiekiem, który ma prośbę do ciebie, 
Którego twoja zabija niełaska. 

OTELLO

O kimże mówisz? 

DESDEMONA

O twym poruczniku. 
Dobry mój mężu, jeśli mam u ciebie 
Choć trochę łaski, chociaż trochę wpływu, 
Daruj mu, przyjmij jego przeproszenie. 
Bo jeśli Kassjo nie kocha cię szczerze, 
Grzeszy z umysłu1, nie przez nieświadomość, 
Nie znam się wcale na uczciwej twarzy. 
Racz go przywrócić. 

OTELLO

Czy on teraz wyszedł? 

DESDEMONA

On, a tak smutny, tak upokorzony, 
Że mi część smutku swojego zostawił. 
I ja z nim cierpię. Przywołaj go, drogi. 

OTELLO

Nie teraz, moja słodka; innym czasem. 

DESDEMONA

Ale to wkrótce? 

OTELLO

Jak można najprędzej, 
Dla twej miłości. 

DESDEMONA

A więc dziś wieczorem. 

OTELLO

Nie, nie dziś wieczór. 

DESDEMONA

To jutro na obiad. 

OTELLO

Jutro nie w domu, ale w cytadeli 
Z oficerami twierdzy obiaduję. 

DESDEMONA

Więc jutro wieczór, lub we wtorek rano, 
Albo w południe, lub we wtorek wieczór, 
Lub, co najgorsza, choć we środę rano. 
Powiedz mi, kiedy; ale czas, mój drogi, 
Niech nie przechodzi trzech dni. On żałuje 
Za błąd swój, który w moim biednym sądzie — 
Gdyby, jak mówią, rygor nie wymagał 
Czasem najlepszych kary dla przykładu — 
Ledwo że wart jest prywatnej nagany. 
Kiedyż ma wrócić? Powiedz mi, Otello. 
Ja nie wiem, nie wiem, o co byś mnie prosił, 
Co bym odmówić mogła, lub się wahać 
Tak jak ty teraz. Jak to? Michał Kassjo, 
Co był miłości twojej powiernikiem, 
Stronę twą trzymał, jeślim kiedy słowo 
Niechętne rzekła, jegoż mi tak trudno 
Do twojej łaski przywrócić? O, ja bym — 

OTELLO

Dość na tym, droga, kiedy chce, niech przyjdzie, 
Nic ci odmówić nie mogę. 

DESDEMONA

Otello, 
To nie jest łaska, to jest, jakbym chciała 
Prosić cię, żebyś rękawiczki nosił, 
Zdrowy jadł pokarm, strzegł się przeziębienia, 
I robił wszystko, co dobre dla ciebie. 
O, gdy czas przyjdzie, w którym się odwołam 
Prawdziwie do twej miłości, Otello, 
Będzie to prośba ważna, jej spełnienie 
Trudne i groźne. 

OTELLO

Nic ci nie odmówię. 
A za to, teraz, proszę cię, na chwilę 
Dozwól mi, żebym sam z sobą pozostał. 

DESDEMONA

Jaż bym odmówić miała? Nie, bądź zdrowy! 

OTELLO

Bądź zdrowa! Wkrótce pośpieszę do ciebie. 

DESDEMONA

Idźmy, Emilio. Rób, jak ci chęć przyjdzie, 
A zawsze znajdziesz posłuszną mnie żoną. 
Wychodzi z Emilią.

OTELLO

Drogie stworzenie! — Niech zginę, jeżeli 
Nie kocham ciebie; gdy przestanę kochać, 
Świat w chaos wróci! 

JAGO

Szlachetny mój panie — 

OTELLO

Co mówisz, Jago? 

JAGO

Czyli Michał Kassjo 
Wiedział cokolwiek o twojej miłości, 
Gdyś się o rękę pani swojej starał? 

OTELLO

Wiedział o wszystkim. Dlaczego się pytasz? 

JAGO

Tylko ażeby myśl mą zaspokoić — 
I nic, nic więcej! 

OTELLO

Jaką myśl twa, Jago? 

JAGO

Nie byłbym sądził, że o wszystkim wiedział. 

OTELLO

Wiedział, i nieraz był mi pośrednikiem. 

JAGO

Czy tak? 

OTELLO

Tak, pewno. Co w tym złego widzisz? 
Alboż on nie jest uczciwy? 

JAGO

Uczciwy, 
Mój wodzu? 

OTELLO

Tak jest, uczciwy, uczciwy! 

JAGO

O ile znam go — 

OTELLO

Jaka myśl jest twoja? 

JAGO

Moja myśl, wodzu? 

OTELLO

Moja myśl, wodzu? Czemuż mnie powtarzasz, 
Jak gdyby potwór jaki był w twej myśli, 
Zbyt szpetny, aby na światło go wywieść. 
Masz coś na myśli; słyszałem, jak rzekłeś, 
Kiedy od żony mojej Kassjo odszedł: 
Tego nie lubię! — i czegoż nie lubisz? 
Gdym ci powiedział, że był mi pomocą 
W moich zalotach, czy tak? zawołałeś, 
I pomarszczyłeś, ściągnąłeś brwi twoje, 
Jak gdybyś wtedy w mózgu twoim zamknął 
Myśl jakąś straszną. Jeżeli mnie kochasz, 
Myśl mi tę otwórz. 

JAGO

Ty wiesz, że cię kocham. 

OTELLO

Wierzę, że kochasz, a wiedząc zarazem 
Żeś uczciwości i przyjaźni pełny, 
Że ważysz słowa, nim je z piersi wypchniesz, 
Twoje przestanki tym bardziej mnie trwożą, 
Bo te oznaki w przeniewierczym łotrze 
Zwykłą są sztuką, w człeku sprawiedliwym 
Są ono skargą mimowolną serca, 
Które wzruszenia utaić nie może. 

JAGO

Co do Michała Kassjo, ja bym przysiągł 
Że on, jak sądzę, uczciwy jest człowiek. 

OTELLO

I ja tak myślę. 

JAGO

Ludzie by powinni 
Być, czym się zdają, lub bodajby nigdy, 
Czym nie są, tym się i zdawać nie mogli! 

OTELLO

Tak, ludzie winni być, czym się być zdają! 

JAGO

Dlatego sądzę, że Kassjo uczciwy. 

OTELLO

Nie, nie, coś więcej jeszcze w tym się kryje. 
Mów proszę do mnie, jak do własnej myśli, 
Jak sam do siebie, i daj, proszę ciebie, 
Najgorszej myśli najgorsze nazwisko. 

JAGO

Daruj mi, panie. Choć moja powinność 
Zawsze ci z wiernym służyć posłuszeństwem, 
To przecie moją nie jest powinnością, 
W czym i niewolnik jest wolny. Myśl moją 
Otworzyć! Powiedz, że fałszywa, podła. 
Jestżeli pałac, gdzie się płaz obrzydły 
Nie wczołga czasem? Gdzie jest pierś tak czysta, 
Gdzie by występne czasem podejrzenie 
Nie zasiadało do sądu pospołu 
Z godziwą myślą? 

OTELLO

A więc się sprzysięgasz 
Na przyjaciela, Jago, skoro myśląc, 
Że pokrzywdzony, jednak ucho jego 
Dla myśli twoich obcym pozostawiasz. 

JAGO

Błagam cię, panie — ja bowiem, mój wodzu, 
Mylę się może w moich przypuszczeniach. 
Wyznaję, plagą to mojej natury 
Śledzić występki; często ma nieufność 
Tam błędy widzi, gdzie ich wcale nie ma. 
W twej więc mądrości nie przywięzuj wagi 
Do słów człowieka, co tak błędnie widzi; 
Na tak niepewnej i wątłej podstawie 
Nie buduj sobie gmachu niepokoju. 
Ni się to z twoim pokojem i szczęściem, 
Ni się to zgadza z moją uczciwością, 
Z moim honorem i moim rozsądkiem 
Myśl ci mą odkryć. 

OTELLO

Co to wszystko znaczy? 

JAGO

Bo dobre imię w mężu i kobiecie 
Najkosztowniejszy to klejnot ich duszy. 
Kto kradnie złoto, kradnie coś — nic — metal, 
Który jest jego, był moim, przede mną 
Służył tysiącom; ale dobre imię 
Kto mi wykrada, sam się nie zbogaca, 
A mnie prawdziwie ubogim zostawia. 

OTELLO

Muszę znać myśli twoje. 

JAGO

Nie, nie będziesz, 
Choćbyś miał serce moje w twoim ręku, 
Ani też będziesz, póki mam je w piersiach! 

OTELLO

Ha! 

JAGO

O mój wodzu, strzeż się, strzeż zazdrości, 
Zielonookiej potwory, co sama 
Z swej szydzi strawy! Mąż, choć oszukany, 
Choć losu swego pewny, szczęsny żyje, 
Jeśli nie kocha swojej krzywdzicielki; 
Lecz potępieńca godziny ten pędzi, 
Kto wątpiąc kocha, nie wierzy a kocha! 

OTELLO

O biada! 

JAGO

Nędzarz, gdy przestał na swoim, 
Dość jest bogaty, lecz skarby bez granic 
Są tak, jak zima, ubogie dla tego, 
Którego ciągle trwoży myśl ubóstwa. 
Boże, strzeż braci moich od zazdrości! 

OTELLO

Po co to wszystko? Alboż ty przypuszczasz, 
Że ja bym życie zazdrości chciał pędzić? 
Co chwila nowym liczyć podejrzeniem 
Zmiany księżyca? Wątpić raz, jest dla mnie 
Raz postanowić. Przemień mnie na kozła, 
Jeśli do duszy mej otworzysz przystęp 
Twym podejrzeniom, czczym jak bańki wodne. 
Ten mnie zazdrosnym nie zrobi, co mówi, 
Że żona moja piękna i wesoła, 
Lubi śpiew, uczty, tańce, towarzystwo: 
Tam, gdzie jest cnota, wszystko jest cnotliwe. 
Ani dla małej wartości mej będę 
Stwarzał obawy i powątpiewania, 
Boć miała oczy, mnie przecie wybrała. 
Wprzódy chcę widzieć, niźli wątpić zacznę; 
Gdy zwątpię, dowiedź, a z dowodem razem 
Precz lub z miłością, albo precz z zazdrością! 

JAGO

Cieszę się z tego; teraz się nie lękam 
Dowieść ci mojej wiary i miłości. 
Słuchaj, co w usta powinność mi kładzie; 
Jeszcze nie mówię wcale o dowodach; 
Uważaj bacznie żonę twoją z Kassjem, 
Ani zbyt ufnie, ni zbyt podejrzliwie, 
Nie chciałbym, żeby twą szlachetną dobroć 
Zdradą płacono; miej czujne źrenice. 
Znam dobrze miasta naszego zwyczaje: 
Weneckie panie pokazują gwiazdom 
Figle, troskliwie ukrywane mężom; 
Ich też sumieniem nie jest nie popełnić, 
Ale utaić. 

OTELLO

Czy takie twe zdanie? 

JAGO

Pojmując ciebie, ojca oszukała; 
Gdy się zdawała spojrzeń twoich lękać, 
Wtedy je właśnie kochała najwięcej. 

OTELLO

To prawda! 

JAGO

Dobrze; ona, co tak młoda, 
Mogła swym licom pozory te nadać, 
I ojca ślepym jak sowa uczynić, 
Tak ślepym, że w tym czary jakieś widział — 
Ale źle robię: wodzu, racz wybaczyć 
Zbytek miłości. 

OTELLO

Wdzięcznym ci na wieki. 

JAGO

Widzę, że słowa moje na twej myśli 
Wrażenie robią. 

OTELLO

Bynajmniej, bynajmniej! 

JAGO

Zda mi się jednak, wodzu, że zrobiły. 
Mam też nadzieję, że, co powiedziałem, 
Weźmiesz za dowód mej szczerej przyjaźni. 
Ale spostrzegam, że jesteś wzruszony — 
Tylko cię proszę, słów mych nie naciągaj 
Do rozleglejszych przypuszczeń i wniosków, 
Jak podejrzenie. 

OTELLO

Możesz być spokojny. 

JAGO

Gdybyś naciągał, wtedy mowa moja 
Zgubne by tylko osiągnęła skutki, 
Do których myśli moje nie zmierzały. 
Kassjo jest moim zacnym przyjacielem — 
Lecz, panie, widzę, że jesteś wzruszony. 

OTELLO

Nie — nie, nie bardzo! — myślę, że cnotliwa 
Jest Desdemona — 

JAGO

Niech długo tak żyje! 
I ty, o wodzu, długo żyj z tą myślą! 

OTELLO

A przecie, jakże natura zbłąkana — 

JAGO

Ach, tu sęk właśnie; bo otwarcie powiem, 
Ozięble widzieć mnogich zalotników 
Własnego miasta; urody i stopnia, 
Odrzucić związki, do których, jak widzim, 
Wszystko w naturze ciągnie mimowolnie, 
Jasnym jest znakiem woli wyuzdanej, 
Nienaturalnych i potwornych myśli. 
Przebacz; nie mówię w moim przypuszczeniu 
O niej wyraźnie, choć lękać się mogę, 
Że myśl jej, sądem lepszym kierowana, 
Zechce cię z dziećmi swej ziemi porównać, 
I — i — żałować. 

OTELLO

Bądź zdrów, bądź zdrów, Jago! 
Powiedz mi więcej, gdy się więcej dowiesz. 
I żonie powiedz, niech na nią ma oko. 
Zostaw mnie, Jago. 

JAGO

Żegnam cię, mój wodzu. 
Chce odchodzić.

OTELLO

Po com się żenił? — Uczciwy to człowiek 
A bez wątpienia on wie, widzi więcej, 
Daleko więcej, niźli mi objawił. 

JAGO

wracając:
Panie, ja chciałbym, ja śmiałbym cię prosić 
Rzecz tę na teraz czasowi zostawić; 
I choć jest słuszna, byś przywrócił Kassja, 
Bo bez wątpienia ma zdolność po temu, 
Gdybyś chciał jednak przywrócenie odwlec, 
Będziesz mógł poznać myśl jego i środki. 
Zważaj, czy ona prośbę jego wspiera 
Z ciągłym, upartym, gwałtownym natręctwem — 
Wiele stąd będzie wnieść można. Tymczasem 
Myśl, że zbyt jestem w sądzie popędliwy, 
Jak mam przyczyny lękać się, że jestem; 
Miej za niewinną Desdemonę, błagam. 

OTELLO

Bądź pewny, będę umiał się miarkować. 

JAGO

A więc raz jeszcze żegnam cię, mój wodzu. 
Wychodzi.

OTELLO

Uczciwość jego przechodzi granice, 
A doświadczoną myślą sprawy ludzkie 
Zna i przenika. Jeżeli ją znajdę 
Błędnym sokołem, chociażby jej dłużec 
Był do mojego przyczepiony serca, 
Pognam ją świstem, z wiatrami ją puszczę, 
Na los niech leci2! Może, żem jest czarny, 
Jak salonowiec nie umiem z pieszczotą 
Słów cedzić słodkich, lub żem się pochylił 
Na lat dolinie — ale mniejsza o to — 
Ona mnie zwiodła, a gardzić nią odtąd 
Ulgą mi będzie. O klątwo małżeństwa! 
Czemuż tych słodkich stworzeń się możemy 
Panami mienić, a nie mamy siły 
Żądz ich okiełznać! Lepiej być ropuchą, 
Karmić się wieży zapadłej wilgocią, 
Niż jeden kątek istot ukochanych 
Innym zostawić. To wielkości plaga, 
Że los jej sroższy, twardszy od nędzarzy; 
To przeznaczenie jak śmierć nieodzowne: 
Dwurożna plaga wtedy już nam grozi, 
Gdy nam dzień pierwszy wschodzi. Otoż ona. 
Wchodzą: Desdemona i Emilia.
Ona fałszywa! Więc się niebo samo 
Urąga sobie! Nie, wierzyć nie mogę! 

DESDEMONA

Dobry Otello, obiad już gotowy; 
Zacni wyspiarze, których zaprosiłeś 
Czekają na cię. 

OTELLO

Prawda, moja wina. 

DESDEMONA

Czemu tak słabym, cichym mówisz głosem? 
Czyś chory? 

OTELLO

Czuję niezwykły ból głowy. 

DESDEMONA

Skutek niewczasu; ale za godzinę 
Ból ten ustanie; skronie tylko twoje 
Pozwól mi ścisnąć. 

OTELLO

Chustka ta za mała. 
Odwięzuje chustkę i upuszcza.
Daj pokój, proszę. Śpieszmy się do gości. 

DESDEMONA

O jak mi smutno, że cierpisz, mój drogi! 
Wychodzą: Desdemona i Otello.

EMILIA

Szczęście, że chustkę tę znalazłam przecie; 
To jej pamiątka pierwsza od Murzyna, 
A mąż mój dziwak więcej niż sto razy 
Prosił, nalegał, żebym ją wykradła; 
Nie mogłam dotąd, Desdemona bowiem 
Tak dar ten kocha, bo on ją zaklinał, 
Aby go wiecznie przy sobie nosiła, 
Że chustkę ciągle przy sercu swym trzyma, 
Ciągle całuje, ciągle z nią rozmawia. 
Z chustki dla męża wyhaftuję wzorek; 
Co z nią chce zrobić, o tym Bóg wie tylko, 
Ja przywidzeniom jego zadość czynię. 
Wchodzi Jago.

JAGO

Cóż to? O czymże dumasz tak samotnie? 

EMILIA

Tylko nie gderaj, bo mam coś dla ciebie. 

JAGO

Coś dla mnie? Wierzę, masz, o co nie trudno. 

EMILIA

Co? 

JAGO

Głupią żonę. 

EMILIA

Tylko? I nic więcej? 
A cóż byś teraz dał mi za tę chustkę? 

JAGO

Za jaką chustkę? 

EMILIA

Co, za jaką chustkę? 
Murzyna pierwszy dar swej Desdemonie, 
Którąś tak często wykraść nakazywał. 

JAGO

Czy ją wykradłaś? 

EMILIA

Nie, z rąk Desdemony 
W mej obecności upadła przypadkiem, 
I mam ją; widzisz? 

JAGO

Daj mi ją, kochanko. 

EMILIA

Co z nią chcesz zrobić? Czemu tak natrętnie 
Nagliłeś o nią? 

Jago

Wyrywa jej chustkę.
Co tobie do tego! 

EMILIA

Jeśli przyczyna nie jest wielkiej wagi, 
Zwróć mi ją, proszę. Biedna moja pani! 
Gdy jej nie znajdzie, gotowa oszaleć. 

JAGO

Mów, że nic nie wiesz; chustka mi potrzebna. 
Zostaw mnie teraz. 
Wychodzi Emilia.
Bez zwłoki tę chustkę 
Podrzucę w domu Kassja, tam ją znajdzie. 
Wszak małe, lekkie jak wietrzyk drobnostki 
W oczach zazdrosnych mają wagę tekstu 
Z Pisma Świętego. Może się to przydać. 
Murzyn zaczyna czuć wpływ mej trucizny: 
Te niebezpieczne myśli są trucizną, 
Której smak naprzód ledwo czuć się daje, 
Ale działając z wolna, krew jak miny 
Siarczane pali. A więc, jak mówiłem — 
Lecz patrz, nadchodzi! Mak ni mandragora3, 
Ani napoje senne całej ziemi 
Do oczu twoich słodkich snów nie wrócą, 
Któreś miał wczora. 
Wchodzi Otello.

OTELLO

Ha, ha, mnie niewierna! 

JAGO

Co, generale? Nie myśl więcej o tym. 

OTELLO

Precz, precz, tyś serce me ujął w tortury! 
Przysięgam, lepiej wiele być zwiedzionym, 
Niż wiedzieć o tym mało. 

JAGO

Co, mój wodzu? 

OTELLO

Czułżem rozkosze ukradzione przez nią? 
Jam ich nie widział, nie myślałem o nich; 
Spałem spokojny, byłem wesół, Kassja 
Całunków na jej ustach nie znalazłem. 
Komu skradzionych nie potrzeba skarbów, 
Nie mów mu o nich, nie jest okradziony. 

JAGO

Z boleścią słucham słów twoich, mój wodzu. 

OTELLO

Byłbym szczęśliwy, gdyby obóz cały, 
Cały, kosztował jej słodkiego ciała, 
Bylem nie wiedział o tym! Lecz, ach! teraz 
Spokojna myśli, na wieki bądź zdrowa! 
Wojsk pływające pióra, groźna wojno, 
Dla której duma cnotą, bądźcie zdrowe! 
Bądźcie mi zdrowe, rżące me rumaki, 
I głośna trąbko, i rycerskie bębny, 
Ostra piszczałko, królewskie sztandary, 
Chwało, przepychu, cała dumo wojny! 
I wy, o działa, których groźne gardła 
Nieśmiertelnego Jowisza głos straszny 
Naśladowały, bywajcie mi zdrowe! 
Otella praca skończona na wieki! 

JAGO

Byćże to może? Mój panie, mój wodzu — 

OTELLO

Podlcze, myśl, żebyś dowiódł jej niewiary, 
Myśl, żebyś dowiódł, naocznie mi dowiódł, 
Chwytając go:
Lub, klnę się na mą nieśmiertelną duszę, 
Byłoby lepiej psem ci się urodzić, 
Niż spotkać moją wściekłość rozbudzoną! 

JAGO

Czy aż do tego przyszło? 

OTELLO

Pokaż mi to, 
Albo przynajmniej tak mi tego dowiedź, 
By nie zostało dziurki, szparki jednej 
Dla wątpliwości, lub biada ci, biada! 

JAGO

Szlachetny panie — 

OTELLO

Jeśli ją potwarzasz, 
Jeśli mnie męczysz, przestań się już modlić, 
Grozę do grozy przyrzucaj, twe zbrodnie 
Niech ziemi trwogę, niebu łzy wycisną, 
Bo do twojego potępienia więcej 
Nic już nie dodasz! 

JAGO

O ratuj mnie, Boże! 
Jestżeś człowiekiem? Maszże zmysły, duszę? 
Wodzu, Bóg z tobą! Odbierz godność moją. 
Głupcze, uczciwość twoja jest twą zbrodnią! 
Potworny świecie! Pamiętaj, pamiętaj, 
Że niebezpiecznie uczciwą iść drogą! 
Od dzisiaj, wodzu, dzięki twej nauce, 
Nie znam przyjaciół, skoro miłość rodzi 
Takie owoce. 

OTELLO

Czekaj! Może jesteś 
Uczciwym człekiem. 

JAGO

Winienem być mądrym, 
Uczciwe głupstwo traci swój zarobek. 

OTELLO

Na niebo, myślę, że ona jest czystą, 
I znowu myślę, że nie jest; raz myślę, 
Żeś jest uczciwym i znowu, żeś nie jest! 
Dowiedź mi tego! Jej imię tak świeże, 
Jak twarz Diany, teraz jest tak czarne, 
Jako twarz moja. Jeżeli są stryczki, 
Noże, trucizna, ogień, wód głębiny, 
Nie zniosę tego! Gdybym miał dowody! 

JAGO

Spostrzegam, panie, toczy cię namiętność; 
Żałuję teraz, że ją rozbudziłem. 
Chciałbyś dowodów? 

OTELLO

Chciałbym? Mieć je muszę! 

JAGO

I możesz. Ale jakich chcesz dowodów? 
Chceszli być widzem i oczy roztwierać, 
Kiedy ją Kassjo — 

OTELLO

Śmierć i potępienie! 
O! 

JAGO

Trochę trudno będzie ich nakłonić, 
Żeby ci takie dali widowisko. 
Wtrąć ich do piekła, jeśli tak ich kiedy 
Inne jak własne zobaczą źrenice. 
I cóż więc? Dobrze, gdzie szukać dowodów? 
Niepodobieństwo, żebyś to mógł widzieć, 
Chociażby byli jak małpy gorący, 
Krewcy, jak kozły, a jak wilki w trui 
Lubieżni, jak chłop pijany wszeteczni. 
Ale, powtarzam, gdy okoliczności, 
Wiodące prostą ku drzwiom prawdy drogą, 
Wystarczą tobie, te możemy znaleźć. 

OTELLO

Daj mi żyjący dowód jej niewiary! 

JAGO

Nowy ten urząd nie jest mi do smaku, 
Ale w tę sprawę raz już uwikłany, 
Przez moją przyjaźń i głupią uczciwość, 
Muszę iść dalej. Przed kilkoma dniami 
Kassjo noc spędził w jednym ze mną łóżku — 
Ja z bólu zębów oka nie zmrużyłem — 
Są pewni ludzie niespokojnej duszy, 
Co przez sen czasem o sprawach swych mruczą: 
Takim jest Kassjo. Tej nocy słyszałem, 
Jak przez sen mówił: „Słodka Desdemono, 
Bądźmy ostrożni, tajmy naszą miłość!” 
Potem dłoń moją chwycił, ściskał, mówiąc: 
„Słodkie stworzenie!” Potem mnie całował, 
Jakby chciał wyrwać z korzeniem całunki 
Na moich ustach rosnące; założył 
Nogę na nogę, wzdychał i całował, 
Mówiąc: „Przeklęty los ten, który ciebie 
Dał Murzynowi!” 

OTELLO

Potwornie, potwornie! 

JAGO

Lecz to sen tylko. 

OTELLO

Lecz sen, który zdradza 
Czyn dokonany. Chociaż to sen tylko, 
Dowód to wielki. 

JAGO

A może dopomóc, 
Poprzeć dowody, które podejrzenia 
Słabo stwierdzają. 

OTELLO

Poszarpię ją w sztuki! 

JAGO

Lecz bądź ostrożny; nie widzimy czynu; 
Może być jeszcze niewinną. — Lecz powiedz, 
Czyś kiedy w ręku żony twojej widział 
Chustkę, na której szyte są poziomki? 

OTELLO

Ta chustka była pierwszym moim darem. 

JAGO

Ha! nie wiedziałem; lecz podobną chustką, 
A jestem pewny, że była twej żony — 
Widziałem, Kassjo pot ocierał z czoła. 

OTELLO

Jeśli ta chustka — 

JAGO

Czy ta albo nie ta, 
Chustka jej była i przeciw niej świadczy. 

OTELLO

Bodaj niewolnik miał w piersiach żyć tysiąc! 
Jedno za mało, mało dla mej zemsty. 
Widzę, że wszystko prawda. — Patrzaj, Jago, 
Miłość mą całą tak puszczam z wiatrami — 
I już jej nie ma! — 
Z podziemnych pieczar powstań, czarna zemsto! 
Miłości, ustąp korony i tronu 
W mym sercu, ustąp wściekłej nienawiści! 
Wezdmij się, piersi, bo jesteś ciężarną 
Padalców żądłem! 

JAGO

Uspokój się, wodzu. 

OTELLO

O krwi, krwi, krwi chcę! 

JAGO

Cierpliwość, powtarzam! 
Twoja myśl jeszcze przemienić się może. 

OTELLO

O nigdy, Jago! Jak Pontyjskie morze, 
Którego pchnięte lodowate wody 
Nie czują nigdy odstępnego biegu, 
Do Helespontu wiecznym płyną prądem, 
Tak myśl ma krwawa kroku nie odwróci, 
Nigdy do cichej miłości nie spłynie, 
Póki jej straszna zemsta nie pochłonie! 
Klęka.
Teraz przez niebo to jasne nad głową, 
Pomny świętości wykonanych ślubów, 
Teraz przysięgam — 

JAGO

Wstrzymaj się na chwilę. 
Klęka.
Bądźcie mi świadkiem wy, światła niebieskie, 
I wy, żywioły, świat ten ściskające, 
Bądźcie świadkami, gdy Jago poświęca 
Swój dowcip, serce, ramion swoich siłę 
Pokrzywdzonego Otella usłudze! 
Choćby mi wydał najkrwawsze rozkazy, 
Sumienie moje zgryzoty nie znajdzie, 
Aby mnie wstrzymać. 

OTELLO

Miłość twą przyjmuję, 
Nie czczą podzięką, ale chętnym sercem, 
I bez przewłoki na próbę ją stawiam. 
Powiedz mi, Jago, nim dzień trzeci minie: 
Kassjo nie żyje. 

JAGO

Przyjaciel mój umarł, 
Umarł z twej woli. Lecz niech ona żyje. 

OTELLO

O, z nierządnicą do piekła! Do piekła! 
Pójdź ze mną, Jago, musimy wynaleźć 
Śmierć jaką nagłą dla pięknego czarta. 
A teraz jesteś moim porucznikiem. 

JAGO

Wodzu, na zawsze jestem twoim sługą. 
Wychodzą.

SCENA IV

Sala w pałacu.
Wchodzą: Desdemona, Emilia i Błazen.

DESDEMONA

Hej, błazenku, czy wiesz, gdzie się kryje Kassjo? 

BŁAZEN

Nie śmiałbym powiedzieć, że się gdziekolwiek kryje. 

DESDEMONA

A to dlaczego? 

BŁAZEN

Boć to żołnierz, a powiedzieć o żołnierzu, że się kryje, to pachnie sztyletem.

DESDEMONA

Więc dobrze, czy wiesz, gdzie mieszka? 

BŁAZEN

Powiedzieć ci, gdzie mieszka, byłoby ogłosić się łgarzem.

DESDEMONA

A to dlaczego?

BŁAZEN

Bo nie wiem, gdzie mieszka, musiałbym więc wymyśleć mieszkanie, a mówiąc, że tam mieszka, omieszkałbym prawdzie.

DESDEMONA

Czy nie mógłbyś się o niego wypytać, wywiedzieć się o nim od ludzi?

Błazen

Będę o niego świat katechizował, to jest robił pytania, a przyniosę odpowiedź, jaką dostanę.

DESDEMONA

Poszukaj go, powiedz mu, niech tu przyjdzie, dodaj, że wymogłam na mężu przebaczenie dla niego i mam nadzieję, że wszystko skończy się szczęśliwie.

BŁAZEN

Sprawa nie przechodzi granic ludzkiego rozumu, spróbuję, czy mi się uda.

Wychodzi.

DESDEMONA

Gdzie bym tę chustkę zgubiła, Emilio?

EMILIA

Nie wiem. 

DESDEMONA

Prawdziwie, wolałabym zgubić 
Kieskę dublonów. Gdyby mąż mój nie był 
Szlachetnej myśli, obcy nikczemności 
Właściwej wszystkich zazdrośników sercom, 
Ta strata chustki zbudzić by w nim mogła 
Złe podejrzenia. 

EMILIA

Czy on nie zazdrosny? 

DESDEMONA

Nie. Zda się słońce, pod którym się rodził, 
Wyssało z niego zazdrość do kropelki. 

EMILIA

Właśnie nadchodzi. 

DESDEMONA

Teraz go nie puszczę, 
Dopóki Kassja do łaski nie wróci. 
Wchodzi Otello.
Jak się masz, mężu? 

OTELLO

Dobrze, moja pani. 
Na stronie:
Męko obłudy! 
Głośno:
A ty, Desdemono? 

DESDEMONA

Dobrze, mój mężu. 

OTELLO

Daj mi twoją rękę. 
Jak widzę, pani, ręka jest wilgotna. 

DESDEMONA

Nie czuła wieku, nie znała cierpienia. 

OTELLO

To płodność znaczy, serce szczodrobliwe. 
Ręka wilgotna, gorąca. Ta ręka 
Wymaga postu, modlitw, samotności, 
Utrapień ciała i ćwiczeń pobożnych; 
Siedzi tam diabeł młody a gorący, 
Który do buntu zbyt tylko pochopny. 
Dobra to ręka, ręka szczodrobliwa! 

DESDEMONA

Tak możesz śmiało powiedzieć, Otello, 
Boć ci ta ręka serce me oddała. 

OTELLO

O, hojna ręka! Dawniej zwykle serca 
Dawały rękę; wedle nowej mody 
Ręka bez serca. 

DESDEMONA

Tego nie rozumiem. 
Lecz wróćmy, mężu, do twej obietnicy. 

OTELLO

Drogie kurczątko, jakiej obietnicy? 

DESDEMONA

Wezwałam Kassja do rozmowy z tobą. 

OTELLO

Jakże mi katar okrutnie dokucza! 
Daj mi twą chustkę. 

DESDEMONA

Oto jest, mój mężu. 

OTELLO

Tę, co ci dałem. 

DESDEMONA

Nie mam jej przy sobie. 

OTELLO

Nie? 

DESDEMONA

Nie, mój mężu. 

OTELLO

To bardzo źle robisz. 
Mej matce dała chustkę tę Cyganka, 
Która przez czary mogła w myślach czytać, 
Mówiąc, że póki chustkę tę zatrzyma, 
Ojciec mój będzie w miłości jej wierny; 
Jeśli ją straci, lub da w podarunku, 
Mój ojciec od niej swe odwróci serce, 
Pogoni myśli do nowych miłostek. 
W godzinę śmierci matka mi ją dała, 
I zaleciła, jeśli pojmę żonę, 
Dać jej tę chustkę. Spełniłem jej rozkaz. 
Strzeżże jej pilnie, strzeż jej jak twych źrenic; 
Dać ją lub stracić byłoby nieszczęściem, 
Któremu nie ma równego na ziemi. 

DESDEMONA

Byćże to może? 

OTELLO

Powiedziałem prawdę. 
Jest w jej tkaninie siła czarodziejska; 
Sybilla, która zliczyła na ziemi 
Dwieście obiegów koła słonecznego, 
W szale wieszczego natchnienia ją szyła; 
Jedwab był snuty z zaklętych robaczków, 
Ufarbowany w serc dziewiczych soku, 
Przez mądre głowy wydystylowanym. 

DESDEMONA

I czy to prawda? 

OTELLO

Prawda niewątpliwa. 
Pilnujże chustki! 

DESDEMONA

Więc dałoby niebo, 
Żebym jej nigdy, nigdy nie widziała! 

OTELLO

Ha, co? dlaczego? 

DESDEMONA

Skądże ta gwałtowność? 

OTELLO

Czy ją straciłaś? Mów, czy ją straciłaś? 

DESDEMONA

Boże! 

OTELLO

Co mówisz? Odpowiedz, straciłaś? 

DESDEMONA

Nie, nie straciłam. Lecz gdybym straciła? 

OTELLO

Ha! 

DESDEMONA

Lecz powtarzam, że jej nie straciłam. 

OTELLO

Więc mi ją pokaż. 

DESDEMONA

Chętnie, lecz nie teraz. 
To wykręt, żeby prośbę mą odrzucić. 
Proszę cię, przywróć Kassja do twej łaski. 

OTELLO

Przynieś mi chustkę! Zaczynam się trwożyć — 

DESDEMONA

Nie znajdziesz nigdy lepszego człowieka. 

OTELLO

Chustka! 

DESDEMONA

Mój drogi, mówże mi o Kassju — 

OTELLO

Chustka! 

DESDEMONA

Człowieku, który życie całe 
Swe szczęście na twej miłości opierał, 
Niebezpieczeństwa dzielił z tobą. 

OTELLO

Chustka! 

DESDEMONA

Źle postępujesz. 

OTELLO

Precz! 
Wychodzi.

EMILIA

Czy to nie zazdrość? 

DESDEMONA

W takim go stanie nigdy nie widziałam. 
Tak jest, spostrzegam, w chustce czary były. 
Co za nieszczęście, że ją utraciłam! 

EMILIA

Poznajem mężów nie w rok ni w dwa lata. 
Naprzód są tylko żołądkiem, my strawą, 
Którą łakomo, chciwie pożerają, 
A nasyceni odpychają z wstrętem. 
Lecz widzę, Kassjo z mym mężem nadchodzi. 
Wchodzą: Kassjo i Jago.

JAGO

Nikt, jeśli ona tego nie załatwi. 
Patrz, co za szczęście! Idźże i nalegaj. 

DESDEMONA

Jak się masz, dobry Kassjo? Co nowego? 

KASSJO

Z starą przychodzę prośbą, droga pani. 
Niech twoja dobroć przywróci mi życie, 
Odda mi cząstkę przyjaźni dowódcy, 
Któregom zawsze sercem przywiązanym 
Czcił i szanował. Nie zniosę przewłoki. 
Jeśli obraza moja tak śmiertelna, 
Że żal obecny, minione zasługi, 
Ni obietnice przyszłej gorliwości 
W jego mnie przyjaźń wkupić nie potrafią, 
Wiedzieć mi o tym dobrodziejstwem będzie; 
Wtedy pociechy przymuszonej szatą 
Myśli oblokę i na innych drogach 
Pobiegnę szukać jałmużny fortuny. 

DESDEMONA

Niestety, dobry Kassjo, ma obrona 
Nie w porę dzisiaj; mąż mój bowiem dzisiaj 
Nie jest mym mężem; nibym go poznała, 
Gdyby twarz jego jak myśl się zmieniła. 
Niechaj mi w niebie tak Bóg dopomoże, 
Jak jam ci chciała na ziemi dopomóc; 
Moje natręctwo zrobiło mnie celem 
Gniewu Otella. Musisz być cierpliwy. 
Zrobię, co będę mogła; zrobię więcej, 
Niżbym dla siebie samej zrobić śmiała. 
Przestań więc na tym. 

JAGO

Czy pan mój był w gniewie? 

EMILIA

Tylko co wyszedł w dziwnym niepokoju. 

JAGO

Możeż się gniewać? Widziałem, jak kule 
Szeregi z jego wyrywały kolumn, 
Jak z objęć jego, niby duch piekielny, 
Brata wydarły — możeż on się gniewać? 
Coś w tym ważnego — muszę się z nim widzieć — 
Coś jest ważnego, kiedy on się gniewa. 

DESDEMONA

Idź, proszę, zobacz. 
Wychodzi Jago.
Jakieś sprawy państwa, 
Może z Wenecji, a może na Cyprze 
Nagle odkryty spisek niebezpieczny 
Zmąciły jego myśl czystą; w tym razie 
Dusza, choć wielkich spraw zajęta myślą, 
Z małymi walczy. Tak bywa zazwyczaj. 
Niech nas zaboli palec, wnet rozleje 
Po zdrowych członkach uczucie boleści. 
Zresztą pomyślmy, człowiek nie jest Bogiem, 
Nie można zawsze od niego wymagać 
Dni jak dzień ślubu. O łaj mnie, Emilio! 
Niezręczny szermierz, chciałam w mojej duszy 
Skarżyć Otella o niedobre serce, 
Lecz widzę, że mych przekupiłam świadków, 
I że fałszywe moje zaskarżenie. 

EMILIA

Daj Boże, aby wedle twojej myśli, 
Były to skutki interesów państwa, 
A nie podejrzeń, zazdrosnych przywidzeń! 

DESDEMONA

Ach, dobry Boże! Dałamże mu powód? 

EMILIA

Nie dość zazdrosnym na tej odpowiedzi. 
Nie zawsze bowiem zazdrość ma powody, 
Jest, bo jest; jest to okrutna potwora 
Z siebie poczęta, z siebie urodzona. 

DESDEMONA

Oddal ją, Boże, od duszy Otella! 

EMILIA

Amen, o pani! 

DESDEMONA

Śpieszę do niego. Zatrzymaj się, Kassjo! 
Jeśli myśl jego przystępniejszą znajdę, 
Użyję wszelkich sprężyn w twojej sprawie. 

KASSJO

Dziękuję, pani, z głębi mego serca. 
Wychodzą: Desdemona i Emilia — Wchodzi Bianka.

BIANKA

Poszczęść ci Boże, przyjacielu Kassjo. 

KASSJO

Co za przyczyna z domu cię wygnała? 
Jakże się miewasz, piękna moja Bianko? 
Słodka kochanko, właśniem szedł do ciebie. 

BIANKA

A ja do ciebie. Nie przyjść tydzień cały! 
Siedem dni i nocy! Dwadzieścia i cztery 
Godzin siedm razy! A zegar kochanków, 
W nieobecności, sto razy nudniejsze 
Bije godziny; jak nudny rachunek! 

KASSJO

Przebacz mi, Bianko, lecz przez ten czas cały 
Gniotły mi duszę myśli ołowiane. 
W szczęśliwszych chwilach, wierzaj, słodka Bianko, 
Wszystkie stracone godziny odpłacę. 
Dając jej chustkę Desdemony.
Chustki tej wzorek przehaftuj mi, proszę. 

BIANKA

Ach, skądże, Kassjo, dostałeś tej chustki? 
Pewno zadatek od nowej kochanki. 
Ha, teraz widzę, co cię wstrzymywało! 
Na toż mi przyszło? Kassjo, dobrze, dobrze! 

KASSJO

Kobieto, słuchaj! Co ci się przyśniło? 
Rzuć czartu w zęby twoje podejrzenia, 
On ci je natchnął. Widzę, żeś zazdrosna; 
W chustce dar widzisz mej nowej kochanki; 
Tak nie jest, wierzaj. 

BIANKA

Skądżeś do niej przyszedł? 

KASSJO

Sam nie wiem; w moim domu ją znalazłem; 
Wzorek jest piękny; nim się kto upomni, 
Chciałbym, ażebyś kopią z niego zdjęła. 
Zrób to; a teraz zostaw mnie na chwilę. 

BIANKA

Zostawić? Czemu? 

KASSJO

Czekam na Otella; 
A to ni sprawie mojej dopomoże, 
Ani się z moim zgadza też życzeniem, 
Żeby mnie widział w kobiet towarzystwie. 

BIANKA

Dlaczego, proszę? 

KASSJO

Nie przez brak miłości. 

BIANKA

Lecz brak kochania. Proszę cię, przynajmniej 
Ku mojej stronie odprowadź mnie trochę, 
I powiedz, czy cię zobaczę tej nocy. 

KASSJO

Bianko, nie mogę iść z tobą daleko; 
Tu muszę czekać. Lecz przyjdę wieczorem. 

BIANKA

Co robić! Trzeba ulec konieczności. 
Wychodzą.
  1. z umysłu (daw.) — umyślnie, celowo. [przypis edytorski] ↩
  2. Jeżeli ją znajdę błędnym sokołem, (...) z wiatrami ją puszczę, na los niech leci — Sokolnik puszczał sokoła pod wiatr; ptak bowiem z wiatrem puszczony zwykle nie wracał. Jeśli więc sokolnik chciał się go pozbyć, puszczał go z wiatrem, a był prawie pewny, że go więcej nie zobaczy. [przypis tłumacza] ↩
  3. mandragora — pokrzyw, roślina, o której cudowne rozpowiadano rzeczy. W opinii ludu, między tysiącami własności, przypisywano jej także własność opium. [przypis tłumacza] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · William Shakespeare (Szekspir)

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Otello · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/otello/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Domena publiczna · Leon Ulrich

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: translation

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis