Źródło i licencja tłumaczenia
Akt piąty
Półtora roku później.
Kościół nowy, całkiem gotów, przystrojony na poświęcenie.
Tuż obok niego płynie potok. Wczesny, mglisty poranek. Kościelny, zajęty wiązaniem girland dla umajenia
kościoła. Wkrótce potem zjawia się Bakałarz.
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Nim człowiek wszystko to upiększy —
O, tym szpalerem pójdzie rzesza.
BAKAŁARZ
Coś, ujętego w krągłe ramy —?
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Tarcz honorową — jego imię
Ma być na tarczy...
BAKAŁARZ
Życie dziś we wsi — tak — w zatoce
Od białych żagli się migoce!
Pełne są ludzi wszystkie drogi!
KOŚCIELNY
Za czasów jego poprzednika
Nikt tu, bywało, tak nie bryka!
Spokój i zgoda dookoła,
Człek spał i sąsiad spał — a zgoła
Nie wiem, co nadto ma być zdrowszem.
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Lecz nam to przecie krwi nie mąci —
Są ci przyczyny jakie.
BAKAŁARZ
Harowaliśmy, miły bratku,
Póki spał sąsiad; na ostatku
Sąsiad się zbudził, więc w tej chwili
Myśmy się do snu utulili —
Czynnych nas nie chce widzieć świat...
KOŚCIELNY
Coś wiedzieć o tym?
BAKAŁARZ
Proboszcz wraz z Brandem — trudna rada!
I ja tak myślę, boć w ten sposób
Godzę się, wiesz, z ogółem osób.
Nam pasterskiego listu trzeba,
Nic tak jasnego, jak te nieba,
Słońce, czy księżyc... Tak niech będzie,
Że my, siedzący na urzędzie,
Mamy powinność stać na straży
Cnej moralności, cnych ołtarzy,
Cnej naszej wiedzy, w wielkiej cenie
Mieć skrupulatność i sumienie,
By nie ulegać namiętności —
Ot, mówiąc krótko, między nami:
Musimy stać nad stronnictwami.
KOŚCIELNY
Tego nie powiesz —
BAKAŁARZ
Że stać powinien nasz dobrodziej!
Widzą to jego przełożeni.
Gdyby nie to, że lud go ceni,
Już by mu dawno laufpas1 dali...
Ale on wie, skąd wietrzyk wieje,
Zna dobrze świat i jego dzieje,
Świadom, na jakiej płynąć fali,
Buduje kościół... U nas, bracie,
Od razu wszystkich w garści macie,
Gdy coś czynicie. Co się czyni,
To obojętne: my jedyni
Na to, by czynić to lub owo,
Byleby czynić. Dziejów słowo
Powie zapewne w późny czas,
Że ludzie czynu byli z nas.
KOŚCIELNY
Znacie nasz ludek; ale święcie
Mówię, że ktoś, co, naszą ziemię
Obszedłby z rana, gdy się plemię
Obudzi ze snu, ot, w te tropy
Rzekłby, że dzielne są z nas chłopy,
Że my, lud śpiochów, w jednej chwili
W lud ślubowników się zmienili...
BAKAŁARZ
Do ślubowania, każdej pory
Ślubować gotów, lud głęboki
Takie w postępie robi kroki,
Że śluby mają w nas tłumaczy
Niby z urzędu...
KOŚCIELNY
Taki ślub ludu? Człek uczony,
Możecie mi to z każdej strony
Jakoś wyjaśnić...
BAKAŁARZ
Na wyjaśnienie trzeba trudu,
Choć łatwo dowieść, że istnieje —
Ślub — to jest coś, w czym przez ideę
Wspólną zapala się nasz lud,
Chce, by go ślub do czynu wiódł —
W jego przyszłości notabene2...
KOŚCIELNY
Chciałbym dowiedzieć się wszelaką,
W którym też roku my na taką —
Jakby to mówić...?
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Kiedy na przyszłość my takową
Liczyć możemy, w którym czasie? ?
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
Rzecz bowiem w sposób osobliwy,
Że, gdy się zjawi na te niwy
Przyszłość, już rzeczą nie jest nową,
Nie jest przyszłością już! Nie! W gości
Przyszedłszy k nam, teraźniejszości
Przybiera postać!...
KOŚCIELNY
Jeno niech jeszcze parę puści
Twa mądra warga, kumie luby,
Kiedy się w prawdę takie śluby
Zamienić mogą?
BAKAŁARZ
Że ślubów takich ideałem
Bywa li3 przyszłość, więc obwieszczę:
W przyszłości...
KOŚCIELNY
Kiedy jest tedy przyszłość owa?
BAKAŁARZ
po cichu
Mam znów powtarzać, mocny Boże,
Jako przyszłości być nie może,
Bo, gdy się zjawi, już jest po niej!
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
Jakiś się wybieg, tu atoli
Nie ma wybiegu — pan pozwoli —
Przynajmniej dla tych, którzy więcej
Liczyć umieją, niż dziecięcy,
Ograniczony mózg!... Tak, śluby
To są smalone, widzisz, duby,
To w gruncie rzeczy szczery kłam,
Choć nawet wierzy w nie ten sam,
Który je składa... Dotrzymanie
Bywało dotąd, drogi panie,
Li uciążliwe w oczach ludzi...
Lecz mnie się zdaje, że się trudzi
Człowiek daremnie: to wyniki
Proste dla tych, co się logiki
Jeszcze nie zbyli — ale o tem
Potem!... Ot, tak jest z tym żywotem!
Powiedźcież mi...
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
Przygnało tutaj już tak z rana?
KOŚCIELNY
Nie był dziś w łóżku...
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Źle się to skończy! Niedaremnie
Ja to powiadam! Coś tajemnie
Jakby go gryzło! Tak osowiał
Ksiądz nasz!... Od czasu, gdy owdowiał,
Coś tłumi w sobie, lecz niekiedy
Wybucha wszystko w nim i wtedy
Grywa... Słuchajcie! Zda się, wiecie,
Że opłakuje żonę, dziecię!
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Drugi pociesza...
BAKAŁARZ
Wzruszyć bym gotów się tej chwili.
Ale nie wolno...
KOŚCIELNY
Nie urzędnicze nasze myto5...
BAKAŁARZ
Ma godność stanu wciąż na względzie.
KOŚCIELNY
W gardle mi głupie księgi siedzą!
BAKAŁARZ
Czuć choć raz w życiu!... Cóż my warci?!
KOŚCIELNY
Mówię ci: czujmy!...
BAKAŁARZ
Że takie ot, jak my, osoby
W ludowej się walają sferze.
A nauk księdza sens jest taki,
Tak głoszą ciągłe jego pieśnie,
Iż zaszczyt nie jest na dwojakiej
Drodze: nie można równocześnie
Być urzędnikiem i człowiekiem!
Dowodów tego nie w dalekiem
Szukać nam miejscu: w panu wójcie
Dobry masz przykład.
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
Kiedy papierów wielką moc,
Całe archiwum — ocalono...
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
Pracował wójt nasz! Za dziesięciu
W tym ratunkowym przedsięwzięciu
Starczył ten człowiek. Lecz w komorze,
Jak gdyby diabeł miał swe łoże,
Baba, zoczywszy to, niezwłocznie
Straszliwe wrzaski wszczynać pocznie:
„Czart na cię czyha! Niech cię wzruszy
Zbawienie własnej twojej duszy!”
„Co mi zbawienie!!! — tak się wściekle
Odgryzie wójt nasz — zgniję w piekle,
Ale archiwum to ocalę!”
W takim to wówczas on zapale
Brał się do dzieła; człek morowy
Od stóp, powiadam ci, do głowy,
To też za dzielne swoje czyny
Sowite zbierze on wawrzyny,
Nagrodzon będzie przebogato.
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
W raju szlachetnych wójtów...
KOŚCIELNY
Mój przyjacielu!...
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Poza mądrymi słów twych jądry7 —
Że my żyjemy dziś w fermencie,
Tego dowodem jest pęknięcie
Świata, jak gdyby na dwie części...
Młodzi przeciwko starym pięści
Groźne podnoszą...
BAKAŁARZ
Co stare musi do czeluści
Schodzić grobowych! — To, co zgniło,
Staje się strawą, że aż miło,
Dla świeżych bytów! Świat się rzuca,
Bo mu gorączka trawi płuca;
Powietrza trzeba naszej krtani,
Inaczej — myśmy pogrzebani!
W fermentach nurza się nasz wiek,
Czuje to dziś najlichszy człek.
Z chwilą, gdy stary kościół padł,
W posadach jakby zadrżał świat,
Grunt utraciło pod nogami
To, co dotychczas władło nami.
KOŚCIELNY
„Zburzyć!” tak krzyczał ci on wprzód,
Ale niebawem zmiękł. Od razu
Uczuł, jak gdyby ciężar głazu
Na swoich piersiach — tak, w te tropy
Zaczęli szemrać nasze chłopy,
Że nie zastąpi nic tej straty.
Koniec wszystkiego! To wiedziano
I zawołano w pewne rano,
Że się starego tego domu
Nie wolno było tknąć nikomu.
BAKAŁARZ
Dopóty czuło nasze plemię,
Póki by chramu8 doby nowej
Nie poświęcono należycie.
Lud nasz spode łba, chyłkiem, skrycie
Spoglądał wciąż na wzrost budowy,
Czekał na dzień, gdy w miejsce starej,
Zblakłej chorągwi, już sztandary
Powieją świeże... A, gdy wieżę,
Ujrzał rosnącą, to się szczerze
Przeląkł i umilkł — i w tej chwili
Myśmy do końca już dobili.
KOŚCIELNY
wskazuje na gromadzące się tłumy
Ze wszystkich oto stron...
BAKAŁARZ
A jaka cisza!
KOŚCIELNY
Jakby szum morza, gdy zamiecie
Rozpoczną szarpać jego łono!
BAKAŁARZ
Doniosłość chwili wnet zrozumie,
W takim objawia się dziś szumie!
Zda się, jak gdyby czerń9 ta mnoga
Nowego tu obierać Boga
Przybyła dzisiaj!... Nie ma księdza?...
Coś, jakby lęk, mnie stąd wypędza —
Wolałbym w domu siedzieć sobie...
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
Odnaleźć grunt swój niezbyt snadno!...
Człek coraz bardziej idzie na dno,
Broni się, męczy, no, i macie:
Znów się pogrąża.
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Że teraz czujem literalnie!
BAKAŁARZ
KOŚCIELNY
Nikt tego w oczy mi nie palnie.
BAKAŁARZ
Czeka...
odchodzi
KOŚCIELNY
Chłodną mam głowę. Trutniu stary,
Jakież oblazły cię tu mary?
Dalej! Do pracy! Złość mnie wściekła...
Lenistwo furtką jest do piekła!
odchodzi drugą stroną
gra na organach, dotąd stłumiona, urwała się nagłym,
szalonym rozdźwiękiem. Wkrótce potem Brand wychodzi
z kościoła
BRAND
Nie przemówią! Nic ich snać
Nie przymusi, iżby dźwięki
Popłynęły spod mej ręki!...
Każdy głos jak potargany!
Słupy, łuki, sufit, ściany
Idą na mnie — zwał olbrzymi,
Który młoty11 drewnianymi
Wszystko tłumi, przeboleśnie
Ściska, więzi moje pieśnie12,
Niby trumna zdobycz swoją!
Dźwięki już się nie zestroją;
Choć je tak wywołać pragnę,
Do posłuchu ich nie nagnę!
Głośno modły me zabrzmiały,
Rozbiły się u powały.
Jakby z rdzą przeżartych dzwonów,
Tak mi płyną, zamiast tonów,
Głuche jęki... A na chórze
Zdało mi się, że w figurze
Swojej stanął Pan Bóg sam,
Że przed sobą sędzię mam,
Co rękami straszliwemi
Przygniótł modły me do ziemi!
Poprzysiągłem, wzdyć przejęty,
Że zbuduję dom ten święty,
Nowy, wielki kościół boży!
Nazbyt ufny w swoją moc,
Harowałem dzień i noc,
Aż przybytek mój się złoży!...
Dziś mi prawie żal budowy!
Wszyscy tylko chylą głowy,
Wszyscy krzyczą: „Jaki duży!”
Czyż im większa jasność służy,
Niż mnie tutaj? Czyż me oczy
Pogrążone w jakiejś mroczy?
Czyż on duży? Śród tych ścian
Czyż pomieścił się mój plan?
Czyż te słupy, czyż te belki
Ugasiły żar ten wielki,
Ten płomienny żar tęsknoty,
Co mnie pchał do tej roboty?
Czyż ten kościół odpowiada
Tej świątyni, którą rada
Budowała dusza moja,
Iżby była w niej ostoja
Wszelkiej troski!... Brak Agnieszki!
Z nią schodziła na me ścieżki
Jakaś pewność... Jakoś prościej
Ona jasny blask wielkości
Dostrzegała nawet w rzeczy
Najdrobniejszej!... Bez jej pieczy
Czyż się skończą me wątpienia?
Ona niebios tych sklepienia
Potrafiła łączyć z ziemią,
Że nad światem słodko drzemią,
Jak nad pniem korona drzew...
spostrzega przygotowania do uroczystości
Las chorągwi... Tłumnie, szumnie
Wszystko zwraca się dziś ku mnie...
Pod plebanią ludu fala...
Nadpłynęły setki, krocie,
Nadpłynęły z bliska, z dala...
Co? Nazwisko me lśni w złocie?
Dodajże mi siły, Boże,
Lub mnie w ciemnej zagrzeb norze
Gdzieś pod ziemią — niech tam zginę!
W uroczystą tę godzinę
Jać na ustach wszystkich żyję!
Każdy me nazwisko ryje
W swoim sercu... Pieśń natchniona
Na mą chwałę — jakżeż ona
Mroźnym dreszczem mnie przenika!
Gdzież ta puszcza, ustroń dzika,
Gdzie by człowiek, niby zwierzę.
Znaleźć mógł ukryte leże!...
WÓJT
wchodzi w mundurze i wita się rozpromieniony
Chwila sabatu po dniach trudu!
Po tygodniowej, ciężkiej orce
Radosne zatkniem dziś proporce,
Zaciągniem żagle i po gładkiej
Popłyniem głębi w czas ten rzadki!
Szczęścia! Szlachetny, wielki człeku,
Radości kraju, chwało wieku!
Wzruszenie czujem w całym ciele,
Lecz i radości strasznie wiele!
BRAND
WÓJT
A tylko w surmy zadmij waść!
Ludowi trzeba w uszy kłaść —
Zresztą, gdzie tylko człek się zwróci,
Słychać, jak świat wciąż hymny nuci
Na twoją cześć, jak świat się dziwi.
BRAND
WÓJT
Nawet sam proboszcz rad z kościoła.
Nie widział żadnych błędów zgoła!
Świetny, harmonii pełny styl,
Kształty, że jeno głowę schyl,
Rozmach w nich wielki — w dziele całem!
BRAND
WÓJT
BRAND
WÓJT
Pozór?!... On wielki jest w istocie,
Z jakiego punktu tej robocie
Pan się przyglądnie, gdzie pan stanie...
BRAND
Tylko mnie schlebia?
WÓJT
Nawet za wielki na ten kąt!
Jakiś bogatszy gdzieś tam ląd
Wspanialsze może stawiać dzieło...
Lecz tu — oby to licho wzięło! —
Tu, między morzem a górami,
Gdzie rydel, mówiąc między nami,
Uderza w same li13 opoki,
Gmach to za wielki, za wysoki!
Słowo honoru!...
BRAND
Że stare kłamstwo ustąpiło
Miejsca nowemu!...
WÓJT
BRAND
Wielce radować z świętych pował,
Tak, jako dotąd się radował
Z starego próchna! Nieodrodny,
Krzyczał był chórem: „Jak czcigodny!”
A teraz również krzyczy w chórze:
„Jak to wspaniałe! Jak to duże!”
WÓJT
Kto by chciał jeszcze większej wieży,
Wart, by nazwano go pyszałkiem!
BRAND
Głośno: ten kościół jest za mały!
Kłamliwe usta, co by chciały
Mówić inaczej!
WÓJT
Tak się wyrzekać swej zapłaty,
Potępiać dzieło, w takim trudzie
Wzniesione wielkim!... Prości ludzie
Zadowoleni... Skarga pusta!
Z podziwu świat otwiera usta,
Wspanialszej on nie widział rzeczy!
Nic go z tej wiary nie wyleczy!
A jak szczęśliwy! Więc, do czarta,
Cóż, panie, taka praca warta,
Co mu otwierać pragnie ślepie,
Kiedy on nie chce w swym czerepie
Mieć tego światła? Prawda stara:
Ważnym dlań to, co jego wiara
Każe uważać mu za sedno!
A zresztą, panie, wszystko jedno,
Czy to dom boży, czy psia buda,
Jeżeli tylko tyle luda
Wierzy, iż dom to duży!
BRAND
WÓJT
Byłby stworzeniem nieobytym,
Kto by tym, panie, ludziom, którzy
Przyszli do niego oto w gości,
Nie chciał użyczyć gościnności,
Kto by im nie dał, panie, chleba,
Tak, jak się godzi!... Wyznać trzeba,
Że i dla pańskiej, mówię, sprawy
Byłoby źle, gdyby plugawy
Wrzód onej prawdy miał się dalej
Jątrzyć...
BRAND
WÓJT
O twoją cześć — stowarzyszenie
Nasze, twe dzieło mając w cenie,
Srebrny ci puchar niesie w darze.
Otóż wiedz: napis na tej czarze
Będzie wyglądał li na żart,
Jeśli sam powiesz, co jest wart
Ten nowy kościół... I kantata,
I moja mowa, co się wplata
W tę uroczystość, śmieszna będzie,
Jeśli to dzieło, na tej grzędzie
Naszej wzniesione, nie jest duże...
Więc, widzisz pan, dowodem służę,
Iż trza się poddać do ostatka!
Uszy do góry, a jak z płatka
Pójdzie nam wszystko!...
BRAND
Widzą, co nieraz już widziały,
Że na cześć kłamstwa jest ten cały
Kłamliwy festyn...
WÓJT
Broń Panie Boże! Ani znaku!
Lecz dajmy spokój kwestii smaku,
W tej chwili ja ci jeden jeszcze
Ważny argument tu obwieszczę!
Tamte jak srebro — ten jak złoto:
W winnicy szczęścia jesteś oto,
Panie, żniwiarzem... szczęścia koło
Toczy się dalej!... Podnieś czoło,
Dziś jeszcze będziesz kawalerem:
Państwo odznaczy cię orderem,
Dziś sobie jeszcze krzyż zasługi
Przypniesz do piersi...
BRAND
Krzyż — niech mi zdejmie go, kto umie!
WÓJT
Że pan radujesz się tak z cicha!
Zagadką jesteś!... Tam do licha!
Nie wzrusza pana ten znak łaski?...
Pomyśl pan tylko... Co za blaski!
Co za honory!
BRAND
z wybuchem
Nie nęcą mnie! Nie zważam na nie!
Jakom tu przyszedł, tak w tej trwodze
O włos nie mędrszy stąd odchodzę.
Pan tu słuchałeś mego słowa,
Lecz nie wiesz, co się za nim chowa.
To, co wy dużym tutaj zwiecie,
Płacąc od stopy i od cala,
Mało mi sprawia troski; z dala
Jestem od tego na tym świecie!
To tylko dla mnie wielkim zyskiem,
Co niewidzialnym jest odbłyskiem,
Co nas rozżarza, co lodowe
Budzi w nas dreszcze, co nam głowę
Oprzędza górnych słów mgławicą,
Co gwiazd ponocnych tajemnicą
Słania się ku nam — to jest właśnie!...
A! Wszystka we mnie siła gaśnie!
Jestem znużony... Idź pan sobie
I ucz, i rób, ja — nic nie zrobię!
idzie ku kościołowi
WÓJT
do siebie
Wybrnąć? Zagadka to wesoła:
Od stopy płacim i od cala...
On się od tego trzyma z dala...
Dla niego to jedynie zyskiem,
Co niewidzialnym jest odbłyskiem...
Co tajemnicą gwiazd się słania
Ku nam!... Ot, brednie! Ze śniadania
Pan chyba wracasz? ! Coś na zdrowiu,
Widzę, szwankujesz!...
znika
BRAND
uchodzi placem ku dołowi
Choćby najdzikszym, do tej pory
Nie czułem nigdy takiej zmory,
Nie czułem się tak nigdy sam,
Jak tu, gdzie wszystka praca żywa
W grząskie bagienko się rozpływa.
spogląda w kierunku, w którym odszedł wójt
Ilekroć tylko — błazen ze mnie! —
Pragnę go porwać, nadaremnie
Do tępej zbliżam się swołoczy:
On ci mi prosto zawsze w oczy
Smrodliwą duszę swą wypluje.
Jakżeż ja twoją stratę czuję,
Agnieszko droga! Nieszczęśliwie
Tracę swe siły na tej niwie,
Na której nie ma wszak człowieka,
Który zwycięża lub ucieka!
Bezpłodna walka dziś i wciąż:
Próżno samotny walczy mąż!
na scenę wchodzi Proboszcz
PROBOSZCZ
Chciałem powiedzieć — mój kolego!
Proszę wybaczyć. Panie — tego...
Z jakiej by zacząć tutaj beczki...
Miałem kazanie już gotowe...
Jeno, że coś, widzisz, w głowę...
Lecz przede wszystkim dzięki — dzięki!
Człowiek prawdziwie silnej ręki,
Umiałeś, panie, rzec to mogę,
Wskroś utorować sobie drogę
Przez kłótnie, wrzaski, puste swary;
Umiałeś kościół zburzyć stary,
By rósł godniejszy w stronę nieba...
BRAND
PROBOSZCZ
BRAND
Na cóż budynek nowy zda się,
Gdy nowy, czysty duch w tym czasie
Jeszcze mu obcy....
PROBOSZCZ
Na to nie trzeba trosk zbyt wielu,
Już wy go tutaj przywabicie.
Te piękne rzeźby na suficie,
Ta widna nawa, o, mój panie,
Podziała to na wychowanie
Naszego ludku, on niezwłocznie
Jakoś na siebie zważać pocznie.
A ten rezonans, księże drogi,
Co każde słowo w taki mnogi,
Dwojaki, setny mnoży sposób,
Jakąż on wiarę w sercach osób
Wzbudzi płomienną — rezultaty,
Których i jakiś kraj bogaty
W obfitszej nie osiągnie mierze!
A wszystko to, powiadam szczerze,
Cześć pańską głosi... Cny konfratrze,
Przyjmij me dzięki, którym gładsze
Wzdyć towarzyszyć dzisiaj będą,
Gdy do biesiady wszyscy siędą;
Młodzi niejeden liść wawrzynu
Wplotą ci jeszcze w cześć za czynu
Twego wspaniałość....... Ale siły
Snać cię, mój Brandzie, opuściły:
Pan się zataczasz...
BRAND
Dawno już mocy nie ma we mnie
Ani odwagi — —
PROBOSZCZ
To harowanie! Ta robota!
Wszystko jednego męża dzieło!
Ale to dzisiaj już minęło!
Rychło nadejdą słodsze chwile,
I niebo znów zabłyśnie mile!
Tysiączna zeszła się gromada
Z wszystkich okolic — tłum nie lada!
A teraz pytam: w wyszukanem
Słowie któż zmierzy się dziś z panem?
Pańskiego któż przewyższy ducha?
Tylu konfratrów pana słucha,
Tylu cię wita z otwartemi,
Panie, ramiony14 na tej ziemi,
Tu, na tym gruncie, gdzie twa gmina
Z wdzięcznością się przed tobą zgina,
Rozrywa uczuć swoich tamy!
Potem... o dziele twym cóż mamy
Rzec?... Jest wspaniałe! Ani słowa!
Potem te kwiaty, ta majowa
Woń naokoło!... Szczęście płuży15!
A ewangelii temat duży
Na dzień dzisiejszy!... Potem, panie,
Jakież to będzie dziś śniadanie!
Nowiną z tobą się podzielę,
Że patroszono tęgie cielę!
Przepyszne bydlę! O, niełatwo —
Pomyślę sobie — droga dziatwo,
Było ci znaleźć okaz taki!
Tak! Niebywałe to przysmaki!
W tych ciężkich czasach, gdzie się płaci
Za funt, Bóg wie co, i bogaci
Trudno na zbytek ten się zmogą!
Ale puśćmy to swoją drogą,
Inne mnie sprawy tu przywiodły!
BRAND
PROBOSZCZ
Że ja się trzymam innej modły16,
Ot, łagodniejszej — węzłowato
Mówiąc i krótko — boć my na to
Niewiele mamy czasu... Ale
Pan się sprawujesz doskonale,
Tylko na jednym punkcie trzeba
Troszkę się zmienić — święte Nieba —
Punkcik maleńki — mnie się zdaje,
Że pan wiesz nawet, w czym zwyczaje
Nasze odmienne, na urzędzie
W czym się różnimy — ot, nie będzie
Trudno się zmienić — Ksiądz dobrodziej
Jakby nie wiedział, co się godzi,
A co nie godzi z tym, co w spadku
Mamy po ojcu i po dziadku.
No, a to właśnie tak, to jedno
Oznacza całej rzeczy sedno!
Ja cię nie łaję, wiem ci przecie,
Że, jeśli mało człek na świecie
Miał doświadczenia, jeśli z miasta
Przyjdzie wielkiego — mocny Boże! —
Z nami nie zawsze zróść się może.
Lecz teraz, druhu, z tym już basta!
Teraz do tego sam już naglę,
Abyś naciągnął swoje żagle,
Jak się należy, z wiatrem, panie!
Mówią — i słuszne to gadanie —
Że poszczególną pan się duszą
Nazbyt zajmujesz, a to — muszą
Przyznać mi wszyscy — między nami
Mówiąc, błąd wielki! Nie! Masami
Jednym grzebieniem trzeba nasze
Czesać owieczki; w tym ci leży
Szczęście owieczek i pasterzy.
BRAND
PROBOSZCZ
Jeżeli powiem: w zacnym znoju
Dał pan nam kościół, niby szatę
Sprawiedliwości i pokoju,
Wiano17 istotnie przebogate!
Państwo — powiedzieć panu mogę —
Widzi w religii walną drogę
Dobrego tonu, port, któremu
Powierza byt swój, przeciw złemu
Oręż najlepszy, ot, najprościej
Mówiąc, wskazówką moralności!
Państwo jest biedne, więc też, sądzę,
Waluty chce za swe pieniądze.
Pan wiesz, że ja się w tym nie mylę,
Iż chrześcijanin znaczy tyle,
Co patriota... Panie luby,
Rząd nie rozrzuca bez rachuby
Krwawego grosza. Śmierć jedynie
W sam czas za darmo ku nam spłynie,
Państwo, mój druhu, nie szaleje,
I jakież byłyby to dzieje,
W jakiej by kraj utonął nędzy,
Gdyby nie państwo, jak najprędzej
Mknące z pomocą, z swej wyżyny
Śledzące wszystkie ludzkie czyny.
Lecz państwo tak, jak się należy,
Dobre li18 może mieć wyniki
Przez swe lojalne urzędniki,
Więc tu: przez swoich duszpasterzy.
BRAND
PROBOSZCZ
O, tak króciutko: pan ugaszcza
Państwo kościołem, by, po prostu
Mówiąc, przyczynić się do wzrostu
Kultury kraju. W tym też zwłaszcza
Zamyślam sensie tak jak jest,
Wyjaśnić wszystkim ten nasz fest.
Przy biciu dzwonów tłumy bliźnie
Usłyszą dziś o darowiźnie.
Wraz z tym przyrzekniesz mi dziś, panie,
Żeś gotów przyjąć me żądanie.
BRAND
Zgodzić się na to...
PROBOSZCZ
Jest już za późno!...
BRAND
PROBOSZCZ
Opanujże się! Rzecz do śmiechu!
Wszak nie dopuszczasz się pan grzechu?!
Nikt z stratą jeszcze nie odchodził,
Jeżeli państwu w czym dogodził,
Służył dwom panom — rzecz w porządku —
O jednym niby to żołądku.
Nie trzeba wciągać w swe rachuby
Zbawienia Bartka li i Kuby;
Celem człowieka na urzędzie
Takim, jak twój, niech zawsze będzie
To, by do źródła wspólnej wiary
Całą parafię wieść — to stary
Przykaz! A jeśli, jak wypada,
Cała napije się gromada,
To i jednostka swe pragnienie
Również ugasi... A nadmienię...
Choć pan inaczej może czuł.
Że państwo jest na włos przez pół
Republikańskie; ku swobodzie
Żywi nienawiść, lecz w równości
Wielce smakuje. A zagości
Jakowa równość w tym narodzie,
Jeśli się tego nie wygładzi,
Co się wysuwa nad brzeg kadzi?
I to jest właśnie pański błąd,
Że pan, przybywszy w ten nasz kąt,
Podkreślasz, iż nie to coś warte,
Co wygładzone i utarte,
Ale, że walor jest widomy20
W tym, co wyrasta nad poziomy...
Dawniej, powiadam, aż po wiek
Członkiem kościoła bywał człek,
Dziś każdy śpiewa na swą nutę,
Stosunki z państwem ma nadpsute,
Przeto tak trudno dziś od głowy
Ściągać podatek równościowy,
Jako i inne też pobory;
Kościół dzisiejszej, widzisz, pory
Nie jest nakryciem dla wszech głów!
BRAND
PROBOSZCZ
Nie tracić wiary!... Prawda! Mąty
Panują dzisiaj wprost zbrodnicze!
Ale ja zawsze na to liczę,
Że jest nadzieja, gdzie jest życie!
Ten akt dzisiejszy w pańskim bycie
Tak jest doniosły, że tym bardziej
Pan obowiązkiem nie pogardzi
I odda państwu swe usługi
Tak, jako żaden człowiek drugi.
Tylko reguła, tylko miara
Wiedzie do celu! Rzecz to stara,
Że, jeśli człowiek ją podepce,
To nasze siły, jako źrebce,
Wyrwą się wraz poza granice
Wszelkiej tradycji i na nice21
Wszystko wywrócą, niszcząc krwawo,
Co li spotkają... Jedno prawo
Niech nam porządek wszelki niesie:
W sztuce to prawo szkołą zwie się,
A w naszej armii, ile pomnę,
Zowie się prawo to ogromne
Trzymaniem kroku. To jest słowo!
I państwo czuć się będzie zdrowo,
Gdy ten jedyny cel swój zoczył
Nie lubi ono, gdy wyskoczy
Żołnierz z szeregu poza linię,
I marsz na miejscu także ninie22
Bywa zbyteczny. Rzecz to znana:
Takt jednakowy dla kolana
I równy krok dla każdej nogi —
To mądrość państwa, panie drogi!
BRAND
A szczyty gór dla gęsi stada!
PROBOSZCZ
A, gdy poezji mu potrzeba,
Kiedy mu zechce się legendy,
W Biblii ich dosyć znajdzie wszędy!
Bo, poczynając od stworzenia
I dalej, aż do objawienia,
Tyle porównań w niej się mieści,
Tyle obrazów, przypowieści
Roi się tu, aż za bogato.
Dzisiaj przypomnę — dajmy na to —
W jakim to wieżę Babel23 trudzie
Chciano budować. Biedni ludzie,
Los ich był straszny! A powody?
Ot, nie umieli uczcić zgody,
Ot, nie umieli — rzeknę przytem —
Wspólnym popłynąć w dal korytem,
Każdy przy swoim idiomie
Wzdyć się upierał — i w ten sposób
Rój poszczególnych powstał osób,
Miast społeczności... Tak, widomie
Ta przytoczona baśń przemądra
Jest by łupina tego jądra,
Które powiada: człek się gubi,
Jeśli z innymi żyć nie lubi!
Kogo chce obrać Bóg z wesela,
Temu naturę On przydziela
Indywidualną... Rzym
Zwykł mawiać był o człeku tym,
Że ukarali go bogowie,
Mieszając rozum jemu w głowie.
Człowiek samotny, a szalony —
To wszystko jedno! Przeto płony
Wypitek ludzi, na swą rękę
Pragnących działać... Sos w podziękę
Ten sam im, widzisz pan, przypadnie,
Jak Uriaszowi24, co go zdradnie
Ongi król Dawid wypchał w posły.
BRAND
Klęski, ja końca się nie boję
Przez śmierć... A pewne są li twoje
Sądy, że, wspólną mając mowę
I myśli wspólne, tę budowę
Byliby wznieśli aż do nieba?
PROBOSZCZ
Tak się zapalać! To nikomu
Wzdyć się nie uda, do ogromu
Tego nie dorósł nikt! To baśnie!
Dalsze jest jądro, jak najjaśniej
Mówiące o tym, że to na nic
Budować aż do gwiezdnych granic!
BRAND
Jakub i ludzkie też tęsknoty
Powyżej gwiazd w przestworach giną.
PROBOSZCZ
Juści, do nieba zawsze wiodły
Cnotliwe czyny, święte modły;
Lecz, kto chce życie łączyć z wiarą,
Nie czyni mądrze żadną miarą;
Ciężka robota przez dni sześć,
Siódmego trzeba serce wznieść.
Kościół, w powszedni dzień otwarty,
Panie, to tylko puste żarty!
Cóż na niedzielę pozostanie?
Skutek mieć będzie twe kazanie,
Gdy rzadka poda je godzina,
Niby rzadkiego kubek wina.
Religii, panie, jak i sztuki,
Nie trza rozwadniać! To nauki
Rdzeń jest wszelakiej! Z swej ambony
Widzisz pan, na coś jest stworzony,
Z niej na ideał patrzysz swój!
Lecz, gdy z niej zejdziesz, księży strój
Gdy złożysz z siebie, wówczas wcale
Nie myśl o swoim ideale!
Przewodnią tylko ta zasada,
Której wciąż trzymać się wypada:
Ucz ograniczać się, mój człecze!
Przyszedłem wziąć cię w swoją pieczę,
Byś stał się wierny tej zasadzie.
BRAND
Sypać nie będę ziarn z swych kiosków.
PROBOSZCZ
Jeno dla pana tu nie pole!...
Panu trza w górę — tę miej wolę!
BRAND
Byście mnie zepchnąć mogli w błoto!
PROBOSZCZ
Kto się poniża... Żaden przecie
Szpak nie przemówił, zanim w pierze
Nie porósł, panie! Radzę szczerze!
BRAND
Zabić musicie!...
PROBOSZCZ
Panu się zdaje... Pan się boi...
BRAND
Na to zgnilizny waszej łoże
Człek li umarły upaść może!
PROBOSZCZ
Tylko, tak wedle mego stanu,
Chciałem przedstawić one drogi,
Które mnie wiodły w raj ten błogi
Mojego szczęścia...
BRAND
Pan chcesz, by, skoro kur zapieje
Twojego państwa, ma się dusza
Zaparła tego, co mnie wzrusza?
PROBOSZCZ
Wskazałem ci na obowiązki!
Połknij pan wreszcie światoburcze
Swoje zapędy, które kurcze
Ludziom sprawiają! Ten swój wszytek
Zapał na własny miej użytek,
A tylko schowaj go pod klucz!
Śnij sobie, śnij, sam siebie ucz,
Tylko nie wychodź z tym przed tłumy:
Mszczą uporczywe się rozumy!
BRAND
Kaina25 znak najoczywiściej
Na twoim czole dziś wybiły.
W powszednim jarzmie trawiąc siły,
Dawno zabiłeś w duszy swej
Wszelkie szlachectwo!
PROBOSZCZ
do siebie
Już na „ty” zeszedł!... To zbyt śmiało!
Może by wreszcie wypadało
Skończyć te spory!...
głośno Pan po trosze
Może pojmuje, że ja proszę,
Abyś pan wszedł nareszcie w siebie,
Jeżeli pragniesz na tej glebie
Mieć powodzenie, no, i zda się,
W sam raz zrozumiesz, w jakim czasie
Pan dzisiaj żyjesz — że nie złowi
Szczęścia, kto chce przeciw prądowi
Płynąć upornie... Wyjdźmy z lasu:
Czyż śmią obrażać ducha czasu
Nasi artyści? Cóż pan rzecze:
Nasi żołnierze czyż dziś miecze
Dobędą z pochwy, które ostrza
Mają naprawdę? Nie! Najprostsza
Ta jest zasada: temu służ,
Czyj zjadasz chlebik — ot, i już!
Swe „ja” swobodnie chcieć rozwijać,
Wywyższać siebie, tłum pomijać —
Tego nie wolno! Szczęście sprzyjać
Będzie ci, panie, jeśli skromnie
Pójdziesz z innymi! Tak, co do mnie
Zawsze to jedno ci nadmienię,
Iż to dzisiejsze pokolenie
Prze — jak wójt mówi — ku ludzkości.
Cóż to byś miał za możliwości,
Przyjmując wszystko nieco prościej,
Niby po ludzku! Więc do ręki
Hebel i ściosać wszelkie sęki!
Dopiero, gdy się pan ogładzi,
Wejdzie na drogę, którą radzi
Chodzimy wszyscy, wówczas, panie,
Z twej pracy wielki zysk powstanie.
BRAND
PROBOSZCZ
Panu potrzebny szerszy świat!
Lecz w kole wielkim, czy też małem,
Pan musisz naprzód z duszą, z ciałem
Wleźć w mundur czasu!... Tak, kaprala
Potrzeba kija, aby fala
Umiała zacnie maszerować.
Kapral dziś wodza ideałem!
Jak on prowadzi do kościoła
Kupę swych ludzi, tak ty zgoła
Kupą wspólnotę swoją prowadź
W bramy wspólnego raju... Prawa
Wiara wszystkiego jest podstawa;
Pan masz powagę, twa powaga
Wsparta na studiach, więc wymaga,
By jej słuchano! Jak potrzeba
Objaśniać wiarę — wielkie nieba! —
Znajdziesz to, bracie, w rytuale;
Wszystko ci pójdzie gładko wcale26!
Ja się nie lękam! Nie upłynie
Zbyt dużo wody! Tak, jedynie
Męstwa potrzeba... Na to liczę!....
A teraz trochę się poćwiczę
W głośnym gadaniu sam, w kościele.
Coś rezonansu aż za wiele,
Aż żenująco!... W naszym kraju
Taki rezonans nie w zwyczaju!
Więc do widzenia!... O rozterce,
Rozpierającej ludzkie serce,
Będę dziś mówił, i, jak boży
Obraz zacierać się nie trwoży
Człowiek — lecz teraz, bracie miły,
Trochę pokrzepić trzeba siły.
odchodzi
BRAND
przez chwilę zatopiony w myślach, jak skamieniały
Wszystkiej mej doli, jak lawina?
Komu dziś służysz, moja chwało?
słychać głos trąby
Jeszczem ja nie wasz! Nie! Te ściany
Pełne są mojej krwi wylanej!
Z mojego szczęścia te wiązadła,
Lecz dla was dusza ma przepadła!
Strasznie samotnym być na świecie.
Gdzie tylko spojrzę: śmierć!... O, nieba!
Strasznie! Kamienie mi dajecie,
A ja tak łaknę chleba, chleba!
Okrutną prawdę rzekł ten człowiek,
Lecz cóż odkryły mi te słowa?
Gołąbka boża wciąż się chowa,
Nie rozwarła mi dotąd powiek,
Ach, jedno serce, równe w wierze,
A do wybranych już należę!...
Ejnar blady, wynędzniały, w czarnym stroju, przechodzi drogą i staje, ujrzawszy Branda
BRAND
z krzykiem
EJNAR
BRAND
Jak chciałem człeka w tej niedoli!
Chodź do mej piersi! Pierś ta boli!
EJNAR
Jam już zawinął do przystani.
BRAND
Nasze ostatnie?
EJNAR
Potępić ciebie dziś nie mogę —
Wszakżeś mi tylko zaszedł drogę
Rozkoszy świata, ty, narzędzie
Samego Boga... Więc nie sędzię
Widzisz...
BRAND
cofając się
EJNAR
Głosem spokoju. Kto obuwie
Grzechów swych złożył, czując skruchę,
Ten serce swoje, dawniej głuche,
Nauczył mówić w taki sposób.
BRAND
Słyszałem rzeczy — bez ogródki
Mówiąc — wręcz inne!
EJNAR
Pychy, upartej wiary w siebie.
Długom ja w świeckiej tkwił potrzebie;
Świat, jego puste, płone28 sprawy,
Sztuka, robiąca tyle wrzawy,
To wszystko sidła, co w szatana
Moc mnie popchnęły... Nieprzebrana
Jest łaska Boga: On z wysoka
Nie spuszczał słabej owcy z oka,
Do prawdziwego pomógł celu.
BRAND
EJNAR
Widzisz, popadłem — — tak!...
BRAND
W co?
EJNAR
Wino podsunął mi i kości!
BRAND
Pan nasz?
EJNAR
Krok był. — A później byłem chory,
Straciłem chęć tej samej pory
Do malowania, do rysunku...
Znikła wesołość — do szpitala
Potem zanieśli... i tu, z dala,
Widzisz, od świata poleżałem.
Gorączka rosła... nad mym ciałem
Tysiące wielkich much... Tak ma się
Rzecz, widzisz, ze mną... Tak, po czasie
Znowum wyzdrowiał... przeszedł ostry
Ból mój — i wtedym poznał siostry,
Było ich trzy, co w służbie Boga
Chodzą i uczą — teologa
Takżem jednego miał przy sobie —
Im to zawdzięczam w tej chorobie,
Żem się odsunął precz od świata,
Że spadła ze mnie grzechu szata,
Że, z dróg zeszedłszy złych, po świecie
Chodzę tu dziś jak boże dziecię.
BRAND
EJNAR
Po wąskiej grani, po dolinie.
BRAND
EJNAR
Wstrzemięźliwości apostoła
W mojej osobie. Lecz od człeka
Pokusa nigdy nie ucieka,
Więc też zerwałem z tym zawodem
I dzisiaj pragnę kroczyć przodem,
Jako misjonarz.
BRAND
EJNAR
Przestańmy gadać — W tym momencie
Pragnę...
BRAND
Obchodzim dzisiaj...
EJNAR
Gdzie mnie wołają czarne dusze...
Żegnam...
chce odejść
BRAND
Nie budzi w tobie ani cienia
Chęci do pytań?
EJNAR
BRAND
W której by skargi i tęsknotę
Zbudziła rysa ta, co dzieli
Niegdyś od dzisiaj...
EJNAR
Na myśli młodą masz kobietę,
Co mnie więziła, nim kąpieli
Wiary zaznałem, w grzesznej sieci?
Znalazłaż światło, które świeci
Ku drodze prawdy?
BRAND
Pozostawiła — przez te roki
Była mi żoną...
EJNAR
Nie są istotne. Mnie, łaskawy
Panie, o ważne idzie rzeczy.
BRAND
Niebawem było nas już troje,
Lecz trzecie poszło, dziecko moje...
EJNAR
BRAND
EJNAR
BRAND
Promiennej wiary w zorzę ranną,
Z jasnością w sercu nieustanną,
Z wolą, do końca już niezłomną,
Z wdzięcznością zeszła przeogromną
Za to, co życie jej tu dało
I co jej wzięło...
EJNAR
Puste frazesy!... Ja cię o to
Pytam, jak z wiarą jej?
BRAND
EJNAR
BRAND
EJNAR
BRAND
EJNAR
BRAND
spokojnie
EJNAR
Szatan w czeluściach swych pogrzebie!
Tak, i ty, wzorem tej kobiety,
Umrzesz na wieki!
BRAND
A życie twoje kał i mątwy!
EJNAR
Ja z balii wiary czystość mam,
Jać to w miednicy cnej świętości
Z kału obmyłem swoje kości!
Tak, tak! Kijanki29 przebudzenia
Z Adamowego, patrz, odzienia
Brud mi już wszystek wyklepały!
Dzięki mydlinom modłów biały
Jestem, jak komża.
BRAND
EJNAR
Świat czuć już siarką, miły bracie!
Jam pszenne ziarno w sicie Pana,
Ty jako plewa z ziem wysiana.
znika
BRAND
patrzy chwilę za nim, naraz wzrok jego się zapala i wyrzuca z siebie te słowa
Zbawić mnie! Teraz te okowy
Prysły ostatnie! Od tej chwili,
Choćby mi wszyscy grób żłobili,
Będę już sobą!
WÓJT
wchodzi pośpiesznie
Trzeba się śpieszyć, zebrać siły,
Nie można żądać od tysięcy,
By cierpliwości mieli więcej!
BRAND
WÓJT
Trzeba się śpieszyć. Już zebrana
Cała procesja. Twoją chwałę
Głosząc, lud sunie, jak nabrzmiałe
Śniegiem potoki, ku plebanii!
W górę głos płynie z pełnej krtani:
„Dajcie nam księdza! Gdzie jest ksiądz?”
Więzić nie trzeba takich żądz,
Bo inaczej nasza dziatwa,
Do zbytecznych dąsów łatwa,
Wziąć gotowa się do dzieła
Nie po ludzku... Idźże do niej!
BRAND
Między tłumy! Pozostanę
Tutaj!
WÓJT
Ksiądz oszalał!...
BRAND
Jest za ciasna!...
WÓJT
Czyż ta droga się rozszerzy,
Kiedy taki tłum tu bieży?
Co za napór!... Co pan powie —
Proboszcz z kominiarzem w rowie!
Zepchnięto ich! Gdzie powaga?!
Biczem niech ich ksiądz wysmaga,
Gdy potrzeba! Nie zdziałamy
Nic! Przerwane wszystkie tamy!
Procesyja poszła wspak!
Tłum wpada w dzikim zamęcie, przerywa uroczystą procesję i toruje sobie drogę ku kościołowi
KILKA GŁOSÓW
INNI
wskazując na schody kościoła, na których stoi
Brand, wołają
ZNOWU INNI
Czas rozpocząć!
PROBOSZCZ
wciśnięty w tłum
Tłum ten dziki, panie wójcie!
WÓJT
BAKAŁARZ
do Branda
Uspokójże, Brand, tę burzę!
Zło czy dobro, co nas czeka?
Objaśnijże dziś człowieka!
BRAND
Ozwał huk się niezwyczajny!
Posłuchajcie! U rozstajnej
Wyście drogi... Ludzie muszą
Chcieć nowiny całą duszą!
Wszystek wynieść gruz potrzeba
Z serc, jeżeli ma do nieba
Strzelający gmach się wznieść,
W którym nowa mieszka treść.
GŁOSY URZĘDNIKÓW
GŁOSY KSIĘŻY
BRAND
Oną złudę, że tu człowiek
Nie odwraca swoich powiek
Ode prawdy i od ducha!
Ja myślałem, że wysłucha
Bóg mej prośby — sercem całem
O wasz los z nim handlowałem!
Jam Mu kłamał prosto w twarz!
Zbyt jest ciasny kościół nasz,
Więc powiększyć go w dwójnasób,
Lub w trójnasób! Starczy zasób!...
Tak zeszedłem z światła lic,
Swoje „wszystko albo nic”
Porzuciłem, by złowrogą
Kompromisów zdążać drogą!
Złudziła mnie jego moc,
W mych ciemności głuchą noc
Spłynął Sądu straszny głos!
Z strachu zjeżył mi się włos!
W sercu, w grom ten zasłuchanem,
Jako Dawid przed Natanem30,
Stałem, tracąc wszystkie zmysły!
Teraz me wątpienia prysły!
Teraz ciebie znam ja, biesie:
Kompromisem Szatan zwie się!
TŁUM
z rosnącym niespokojem
Ci, co tak nas zaślepiali!
BRAND
Na się zwrócić gniew swój wszelki!
Siły swoje w tej szacherce
Straciliście! Swoje serce,
Swoje „ja” rozdrobniliście!
Zamiast mocy, oczywiście
Nicość dmie się w waszym bycie!
Przyszliście tu, bo wierzycie?
Puste dźwięki was przywiodły,
Grzmot organów, diackie31 modły,
Kaznodziejskie sztuczki, kruczki,
Gromy, szepty, śmieszne huczki,
Wywracanie domków z kart,
Cały kram ten licha wart,
Strzelający blichtrem czczym,
By się rozwiać w mgłę i dym!...
PROBOSZCZ
do siebie
WÓJT
tak samo
BRAND
Żadnych innych głębszych żądz!
I znów do dom, by się sprząc
Z troską, z męką, by znów lec
W kojcu tępych pragnień swych,
Aby znowu, ludzie biedni,
W pracy zaryć się powszedniej,
By ten blichtr wasz, ten wasz szych —
Księgę życia — ukryć na dnie
Ciemnej skrzyni, aż wypadnie
Wyjąć ją na święto nowe!
Gdzież te sny, co moją głowę
Rozpalały, gdym z ofiary
Pił kielicha? Kiedy, stary
Burząc kościół, przewspaniały
Chciałem wznieść przybytek chwały,
Co nie tylko miał być wiary
Naszej schronią, lecz w swe wnętrze
Miał zamykać przenajświętsze
Wszystko to, co z ręki Boga
Wzięło życie: wasza mnoga,
Ciężka praca, wasz spoczynek
W cichy wieczór, wasza trwoga
Snów tych nocnych, rozpłoniona
Radość krwi — ten cały młynek
Trudów dziennych, ten śród łona
Ból i smutek, to wesele —
Wszystko miało w tym kościele
Znaleźć przystań... Szalejący
Huk potoku, w dal gdzieś niknący,
Wodospadu dzikie wrzenie,
Strącające w głąb kamienie,
Żlebów grań w podłożu skał,
Wskroś żłobiący straszny zwał,
Rozkłócone burz podmuchy,
Głębin morza łoskot głuchy,
Co o brzegi się druzgoce —
Wszystko miało spłynąć weń,
W ten przybytek z falą brzmień
Zlać organnych swoje moce,
Z ludzką miało zlać się pieśnią! —
Tym ja dziełem gardzę! Cieśnią
Jest li marną a rozsadza
Go li kłamu wstrętna władza!...
W duchu dziś już dojrzał on,
By się rozpaść, zwiędły plon
Waszej marnej, lichej woli!...
Tak się kończy na tej roli
Wszelki wzrost, bo wasze plemię
Wciąż odgradza biedną ziemię
Tak, od Boga!... Przez dni sześć
Wciąż myślicie, jak by wznieść
Jego sztandar, by nie prędzej,
Jak w niedzielę, ponad nędzy
Waszej potem zalśnić mógł!...
GŁOSY TŁUMU
Wywieś sztandar nad te niwy!
PROBOSZCZ
Nie słuchać go! Zginąć musi!
BRAND
Uczą, czym nasz wieczny spór,
I że lichy wielce twór
Wiara, w której nie ma duszy!
Któż nią jest i kogoż wzruszy
Brak jej? Komuż żal jej — powiedz —
Odtąd, kiedy go manowiec
Porwał błędny? W więzach chuci
Szczurołapów nędzny łup,
Każdy z was to istny trup,
Uszu swoich już nie zwróci
Na głos życia! Wy spaleni,
Jako liście na jesieni,
Tańczycie przed arką bożą!
Gdy kalecy, chromi włożą
Do garnuszków kwiat ostatni,
Wówczas cały tłum wasz bratni
Rozpoczyna swoje modły,
Wówczas ci on ze spokojem
O zbawieniu myśli swojem!
Tłum to nędzny, tłum to podły,
Czymż on innym, niźli zwierzę?
Do bram łaski on się bierze,
Szukać Boga wówczas idzie,
Gdy się równa — inwalidzie!
Jego władztwo też kostnieje,
Bo czyż można — jasne dzieje —
Zmienić ziemi tej koleje,
Kiedy berło swej potęgi
Wznosi ponad niedołęgi,
Ponad same zwiędłe duchy?
Wszak ci prawda: nie dziad kruchy,
Tylko zdrowy kwiat młodości,
W którym krew gorąca płynie,
Może zostać — on jedynie! —
Dziedzicem niebiańskich włości!
Targi tu nie znaczą nic!
A więc, ludzie świeżych lic,
W których życia wre ochota,
Wchodźcie w wielki chram32 żywota!...
WÓJT
TŁUM
krzyczy, jak gdyby w trwodze
BRAND
Posadzka — to o blaskach słońca
Roześmiane łąki wonne!
Widnokręgi to przestronne,
Pola, fiord ten, głębia morza —
To świątynia nasza boża
Pod błękitnych nieb sklepiskiem!
Tam niech spełnia się twe dzieło!
Tam ci ono nie zginęło!
Uszom, oczom Boga bliskiem
Będzie ono wieków wiek!
A niechaj nie myśli człek,
Że czymś skazi ten przybytek!
On pokryje świat nasz wszytek,
Jako pień pokrywa kora!
Przezeń przyjdzie taka pora,
W której wiary spór z żywotem
Zginąć musi... Naszym potem
Zlane, ciężkie dni powszednie
Ze Zakonem33 stworzą jednię
I z nauką... Trud poziomy34
I gwiaździstych snów ogromy,
Przy choince radość dziatek
I przed Arką35 — na ostatek —
Taniec święty z Jego wolą
W jedną całość się zespolą!
przebiega, jak burza, wśród tłumu; niektórzy się cofają,
przeważna część gromadzi się naokoło niego
TYSIĄC GŁOSÓW
Jednym: żyć i służyć Bogu!
PROBOSZCZ
Kominiarzu, sędzio, wójcie!
Hej! Odbierzcie mu ten połów!
WÓJT
po cichu
Za rogi go nie ułapię!
Niechże on się wprzód wysapie.
BRAND
do tłumu
Nie! Więc dalej! Precz z tych dróg
Na słoneczny łan swobody,
Kto jest żyw tu, kto jest młody!
zamyka bramę kościoła i zabiera pierścień z kluczami
Darowałem ja ten chram —
A ten pierścień niech zabierze
On li jeden!...
rzuca go do potoku
Jeśli cię to, synu prochu,
Nęci, wciśnij się do lochu,
Przygarb się do samej ziemi,
Pełzaj w mroku i choremi
Ziej płucami — suchotnicze
Niech ci krople na oblicze
Występują!...
WÓJT
cicho, z ulgą
Jego order.
PROBOSZCZ
podobnie
Dobra gratka dla biskupa!
BRAND
Te żywota silne dłonie
Niechże wam obetrą skronie
Z padolnego prochu! Dalej!
Obyście wykorzystali
Dzień dzisiejszy! Raz wy przecie,
Odrodzeni już, zerwiecie
Z kompromisów nędznym duchem!
Moc rozbudźcie w sercu głuchem.
Niechaj siła w was zagości,
Otrząśnijcie się z słabości,
Z połowicznej wszelkiej żądzy!
Odepchnijcie od wrzeciądzy
Waszych bram szatański płód —
Niech z nim wojnę stoczy lud!
WÓJT
BRAND
TŁUM
BRAND
Kroczyć będziem przez lodowce,
Gdzie słoneczny świeci ląd!
Zrywać będziem więzy dusz,
Kalający strząsać kurz,
Nowych kształtów tworzyć wzory,
Precz odpędzać senne zmory!
Tak, od Boga my wybrani,
Będziem męże i kapłani,
Bić monetę świeżej chwały,
Zmieniać w kościół kraj ten cały!
Tłum, a śród niego Kościelny i Bakałarz, gromadzi się
naokoło Branda. Mężczyźni podnoszą go na ramionach do góry
TŁUM
Wielkie rzeczy są śród nas!
Tłum ludzi odpływa przez dolinę w górę; Kilku pozostaje
PROBOSZCZ
za odpływającym tłumem
Śród szatańskich zginie leż,
Kto zaufa jego słowu!
WÓJT
Tak was skóra świerzbi? Przecie,
Ludzie, zważcie: tam zginiecie!
Nie chcą słuchać te psubraty!
GŁOSY LUDU
WÓJT
Gdy nie pasie, gdy nie orze?!
GŁOSY
Z bożych rąk spływała manna!
PROBOSZCZ
GŁOSY
z daleka
PROBOSZCZ
CAŁY TŁUM
PROBOSZCZ
stoi chwilę z załamanymi rękami i mówi
bezradny
Z krzykiem trwogi: biada! biada!
Gdzież się pasterz wasz przytuli,
Snać obnażon do koszuli?
WÓJT
grozi w kierunku Branda
Łowco, myśl o testamencie!
PROBOSZCZ
prawie z płaczem
WÓJT
Nie trać wiary! Na manowce
Nie schodź, wszakże znasz swe owce!
(idzie za ludem)
PROBOSZCZ
W ślad za nimi?... Zacny człek!
I mnie raźniej jest na duszy!
Pójdę również! Może wzruszy
Tłum się, może nasza siła
Jeszcze go nie utraciła?
Klacz osiodłać — tęgi stwór,
Co przywykły jest do gór!
odchodzą wszyscy
Przy najwyższym, do wsi należącym, szałasie.
Krajobraz górzysty — wgłębi wielkie płaskowzgórze. Do góry pnie się Brand, otoczony tłumem Mężczyzn,
Kobiet i Dzieci
BRAND
Wieś już zginęła poza wierchami!
Tam: od opoki do opoki
Mgieł się rozścielił wał szeroki,
Cóż cię obchodzi mgła rozsiana?
Swobodnie dąż, ty ludu Pana!
JEDEN Z MĘŻCZYZN
INNY
KILKU
BRAND
BAKAŁARZ
BRAND
Byle zawiodła nas do celu
Prosto i prędko! Tędy! Tędy!
JEDEN Z MĘŻCZYZN
Droga zbyt stroma! Nie ma mowy,
By kto przed nocą doszedł zdrowy!
BRAND
Także najkrótszą!...
JEDNA Z KOBIET
Słaby jest, patrz, mój synek drogi!
INNA
TRZECIA
BAKAŁARZ
do Branda
WIELE GŁOSÓW
BRAND
Przed dziełem już nagrody chcecie!
Zrzućcie śmiertelną słabość z siebie,
Lub niech was dawny grób pogrzebie!
BAKAŁARZ
Skończyć swą pracę, a zaś potem
Uraczyć się nagrody złotem.
BRAND
Nad ziemski łan, nad morza tonie!
WIELE GŁOSÓW
KILKA GŁOSÓW
Gorący będą bój wieść męże?
INNI
JEDEN Z MĘŻCZYZN
BAKAŁARZ
po cichu
INNY Z MĘŻCZYZN
JEDNA Z KOBIET
KOŚCIELNY
Jeszcze przed wtorkiem zwyciężymy?
BRAND
KOŚCIELNY
Naprzód: jak długo potrwa bój?
Potem: co tracim przezeń? Wreszcie:
Co zyskujemy?
BRAND
ogląda się z rozpaczą wokoło
O to wy mnie się dziś pytacie?
BAKAŁARZ
Wszelkiej odpowiedzi daj! My, panie,
Dotąd nie wiemy, co się stanie.
BRAND
oburzony
TŁUM
skupia się naokoło niego
BRAND
To pragnie wiedzieć moja brać?
Aż po ostatnie serca bicie,
Aż kielich ofiar wychylicie,
Aż pozrywacie wsze36 umowy,
Aż woli waszej napór zdrowy
Już wam na zawsze zamknie drogę,
Już nie da wam odwracać lic
Od hasła: „Wszystko albo nic”! —
Co utracicie?... To rzec mogę:
Wszelkiej gnuśności miękkie łoże,
Wszelką służalczych lat obrożę,
Połowiczności już bałwana
Czcić nie będziecie, gnąc kolana! —
Co zyskujecie? Ducha jednię
I czystość woli, niepowszednie
Zasoby wiary i ofiarność,
Co, się nad trwogi wznosząc marność,
Najcięższe trudy ponieść zdoła!
Wieńce cierniowe na swe czoła
Pozyskujecie! Takie oto
Będzie nagrody waszej złoto!
TŁUM
śród szalonego wrzasku
BRAND
KILKU
A o ofiarę ty się z nami
Teraz targujesz!...
BRAND
Obiecywałem dać za męstwo!
I kto z was zechce, ten ci będzie
Zawsze zwycięzcą! Lecz kto w rzędzie
Pierwszym tu kroczy, ma być gotów
Paść, jeśli trzeba!... Do helotów37
Niech idzie ten, niech złoży bronie,
Kto nie chce na tym się wygonie
Potykać mężnie! W ręce wraże
Przechodzi sztandar, przy sztandarze,
Kogo lęk nadgryzł, blady jad,
Ten już naznaczon, zanim padł!
TŁUM
Dla pokolenia, które jeszcze
Na świat nie przyszło!
BRAND
Że Kanaanu38 słodka płaca
Czeka li huf, co paść gotowy!
Przez śmierć do zwycięstw! Tymi słowy39
Duch mój rycerzy Pańskich woła.
KOŚCIELNY
We wsi jesteśmy, jak wyklęci —
BAKAŁARZ
Trzeba mieć dzisiaj —
KOŚCIELNY
KILKA GŁOSÓW
BAKAŁARZ
Lecz gdzie nam szukać przewodnika,
Gdy wokół taka burza dzika!
KOBIETY
wskazując przerażone na drogę
BAKAŁARZ
Nie dajcie mu się brać na lep!
PROBOSZCZ
wchodzi w towarzystwie kilku ludzi, którzy nie poszli z Brandem
To ja, wasz pasterz, tutaj stoję.
BAKAŁARZ
do tłumu
O, chodźmy tu, za grzbiet przełęczy.
PROBOSZCZ
Mam przez was kielich ten wychylić?
Przez was mam czuć tę ranę w boku?
BRAND
PROBOSZCZ
KILKU
PROBOSZCZ
Tym, którzy skruchą mażą plamy.
o, chrześcijański luby bracie,
Patrz, jakie sidła on tu na cię
Zastawił dzisiaj! Patrz, twe serce
W jakiej pogrążył dziś rozterce
Czarnym podstępem!
WIELU
Uwikłał ci on boży lud!
PROBOSZCZ
Kogoż wy tu oświecać chcecie,
Wy, urodzeni w tym zakątku!
Czyż do innego was porządku
Stworzył nasz Pan Bóg — czyż wielmoży
Chciał zrobić z was Wszechwładca boży?!
Czyż choć jednego uwolnicie
Z tej krępującej go obroży?
Ten trud powszedni, oto życie,
Które jest waszym dziś udziałem!
W tym utrapieniu swoim całem
Gdzież macie szukać dziś pociechy?
W tym, byście strzegli swojej strzechy!
Wy — światoburce? Niech przy zrębie
Swojego domu każdy stanie!
Między jastrzębie wam i kanie —
Tak, między kanie i jastrzębie
Chodzić w tej wielkiej waszej biedzie —
Pomiędzy wilki i niedźwiedzie?
O nie, owieczki, o me dzieci!
TŁUM
KOŚCIELNY
Myśmy zamknęli domów bramy,
Raz się zdobywszy na ten krok!
BAKAŁARZ
Oczyścić z grzechu! Snu już dość!
Tam, gdzie ma niby życie rość,
Dla przebudzonych dzisiaj dusz
Nie ma żadnego życia już!
PROBOSZCZ
Wszystko wam znowu się ułoży,
Tylko cierpliwie, a znów boski
Zjawi się mir40 do naszej wioski.
BRAND
I wy, niewiasty!...
KILKU
Nam tu pozostać!
INNI
W górę! Tam w dole dni ponure!
WÓJT
przybiega zdyszany
KOBIETY
WÓJT
Nastał już koniec naszej nędzy!...
Mówię: nim jeszcze noc zapadnie,
Zbogacimy się ładnie, snadnie!
KILKU
WÓJT
Ciąg ryb niezwykły, wprost szalony!
TŁUM
WÓJT
Bogaci będziem, tak, bogaci,
Jeśli ich burza nie rozgoni!
Więc niechaj czasu nikt nie trwoni!
Głód nam dokuczać już nie będzie!
BRAND
Boże!
WÓJT
PROBOSZCZ
Jak gdyby boski to był znak!
Wszystkom to widział we śnie — tak! —
Jeno42 myślałem, że to mara,
A teraz widzę, jak się stara
Sam Bóg!
BRAND
Stracicie łaski rzeczywiste!
WIELU
WÓJT
PROBOSZCZ
WÓJT
Tracić na rzecz daremnych kwasów,
Na spór z przemocą, który zgoła
Zwalczyć i proboszcz nasz nie zdoła!
Niechże się głupiec, gdy tak skory,
Troszczy o cudze, śmieszne spory!
Pan Bóg już sobie sam poradzi —
Twierdzę niełatwo kto rozsadzi!
Więc niech się próżno nikt nie biedzi,
Kiedy we fiordzie tyle śledzi!
Zarzućcie sieci swe spokojnie,
Męstwa nie trzeba, jak na wojnie,
Ni krwi — zwycięstwo będzie z nami,
Choć nie uczynim ofiar z siebie!
BRAND
Płomienistymi lśni głoskami!
PROBOSZCZ
Jeśli go chęć ku temu bierze,
Toć do mnie droga niedaleka:
Ot, do niedzieli niech zaczeka!
WÓJT
przerywając
KOŚCIELNY
po cichu do proboszcza
BAKAŁARZ
po cichu
Miejsce po wszystkim, co tu...
PROBOSZCZ
głosem stłumionym
Mieć na maleńką reprymendę
Otwarte ucho, a po trosze
Wszystko się zrobi — jać nie będę
Sędzią zbyt srogim — a więc zgoda!
WÓJT
Trzeba się śpieszyć! Dalej! Dalej!
KOŚCIELNY
Na nasze barki...
KILKU
KILKU
BAKAŁARZ
Albo też nie chcąc, przyznać trzeba,
Że w onych śledziach jest znak nieba!
KILKU
PROBOSZCZ
Nawet „cum laude43” nie posiada...
KILKU
WÓJT
Niski charakter!
KOŚCIELNY
Widzi od razu!
PROBOSZCZ
Nawet nie zamknął — owszem, starej
Matce dokuczać śmiał bez miary
W godzinie śmierci!...
WÓJT
Nieomal zabił.
KOŚCIELNY
W grób swą rodzoną wpędził żonę...
KOBIETY
PROBOSZCZ
Nie przeczyż tu nauce czyn?!
WIELE GŁOSÓW
INNI
Jako za mały — tak nas zwodzi!
ZNOWU INNI
WÓJT
Z domu wariatów —
BRAND
Widzę to dobrze już — ogłasza
Wieść mi zbyt jawną, wieść niekłamną,
Że nikt na szczyt nie pójdzie za mną!
Nikt nie zawoła: Dalej! Prowadź!
CAŁY TŁUM
ryczy
deszcz kamieni zmusza Branda do cofnięcia się w pustać
skalną. Prześladowcy powoli wracają
PROBOSZCZ
Już powracacie z tej wycieczki
W to porzucone chat pustkowie!
Wierzcie, że wyjdzie wam na zdrowie!
Nasz Bóg jest dobry, litościwy,
Niewinnej krwi niepożądliwy,
Łagodny również, jak nasz rząd,
Jakiego nie ma inny ląd.
A wasza zwierzchność — w pierwszym rzędzie
Pan wójt — dokuczać wam nie będzie!
A ja — Bóg na mnie jest łaskawy —
Li w chrześcijaństwie ludzkim sławy
Szukam — tak jest, my na wyżynie
Pragniemy w zgodzie żyć jedynie!
WÓJT
Trzeba usunąć ją do diaska!
Gdy wróci wszystko w dom, co żyje,
Wybierzem zaraz komisyję,
Która ma zbadać, co się w treści
Naszej religii złego mieści.
Duchowna będzie w niej osoba
Jedna i druga, którą oba,
Ja i ksiądz proboszcz, wyznaczymy,
Nie obiecanki, nie czcze dymy!
Jeśli to ludzi uspokoi,
To do komisji wejdzie mojej
Także bakałarz i kościelny!
Dobór to jest, jak widać, dzielny!
Przeto obawiać się nie trzeba —
PROBOSZCZ
Wynagrodzą, bracia mili,
Że wasz pasterz dożył chwili,
Kiedy Pan Bóg spełnił cud,
By wybawić ten swój lud!
Dobrego połowu życzę!
Żegnam!
KOŚCIELNY
Chrześcijańskie!
BAKAŁARZ
W nich, nie samo li krzykactwo!
KOBIETY
Tych przystępni!
INNE
Ludzkie patrzą, jak prostacy!
KOŚCIELNY
BAKAŁARZ
Tylko klepią!
Tłum schodzi z góry
PROBOSZCZ
do wójta
Pan owoce wnet zobaczy,
Szanse nasze się podnoszą,
Boć, przyznajmy to z rozkoszą,
Jest potęga w świecie żywa,
Co reakcją się nazywa.
WÓJT
Krotochwila44 się rozwiała
Już w zarodku!
PROBOSZCZ
Cud najbardziej pomógł, zda się.
WÓJT
PROBOSZCZ
WÓJT
nadyma się
Oczywiście, kłamstwo.
PROBOSZCZ
WÓJT
Żem na taki pomysł wpadł.
Może jest to ku naganie,
Lecz wie proboszcz, sytuacja...
PROBOSZCZ
Gdy konieczność tak wymaga...
WÓJT
W jakiś ład i spokój boży,
Wszystko jedno, czy to blaga,
Czy też prawda zmogła45 czysta!
PROBOSZCZ
patrzy w stronę skalnej pustaci
WÓJT
W samotnego się rycerza
Bawić musisz!
PROBOSZCZ
Dochowuje mu tam, widzę,
Jakby giermek — w godnej lidze!
WÓJT
Oboje są siebie warci!
PROBOSZCZ
z humorem
Głód ofiary, u podwoi
Jego grobu trzeba będzie
Dać mu napis w takim względzie:
„Wichrowaty Brand tu legł;
Został przy nim jeden człek,
Ale ten miał bzika w głowie!”...
WÓJT
grożąc palcem
Jednak lud, choć w dobrej wierze,
Trochę z nim się, rzekłszy szczerze,
Nie po ludzku obszedł...
PROBOSZCZ
wzruszając ramionami
Powiem ci na pożegnanie
Że „vox populi, vox dei47”.
odchodzą
Na rozległym płaskowzgórzu.
Szaruga rośnie i ciężkie obłoki spędza na śnieżne pola;
tu i ówdzie wychylają się czarne szczyty i na nowo giną
w mgłach. Brand nadchodzi pokrwawiony, poturbowany.
BRAND
przystaje i spogląda poza siebie
Ale szczytu nikt nie zoczył.
Wszystkie serca snać upiększa
Rozbudzona, coraz większa,
Żądza jakichś większych dni!
W wszystkich duszach hasło brzmi:
„Dalej! W bój pod świętym znakiem!”,
Lecz na polu bitwy makiem
Jakbyś zasiał... Nikt ofiary
Nie chce ponieść. Tak bez miary
Tchórzem wola jest podszyta!
Nikt o męstwo się nie pyta.
Jeden zmarł za słabość świata,
A tchórzostwo dziś, w te lata,
Zbrodnią zwać się już przestało.
opada na kamień i bojaźliwie rozgląda się wokoło
Dreszcz przebiegał, w „chowanego”
Gdy się bawiąc, do ciemnego
Biegłem ukryć się alkierza.
Lecz dziecięca dusza świeża.
Gdy największy krew mych żył
Ścisnął strach, gdy brytan wył,
Czuła, że za firankami
Słońce żywym blaskiem mami,
Że za chwilę światła zdroje
Spłyną w ciemne ściany moje,
Że ten promień jasny, krzepki,
Przezwycięży mrok izdebki,
Że przepędzi wszystkie duchy,
Co budziły przestrach głuchy!
Gdzież potęga tego słońca?
Noc ponura, noc bez końca,
A tam siedzi lud w tej mroczy —
Białe włosy, zgasłe oczy —
Strzeże dawno zgasłych snów!
Los wyprawił straszny łów,
A on starcze ściska pięście,
Grozi losom, co mu szczęście
Uśmierciły — patrz, rok w rok
U królewny-śnieżki zwłok,
Tłumiąc w sobie gorzki ból,
Nieszczęśliwy siedzi król,
Ucho do jej płuc przykłada,
Patrzy, słucha, śledzi, bada,
Zali z zmarłej krwi o wiośnie
Świeża róża nie wyrośnie!
Nikt, jak on, nie rzucił w grób
To, co było trupem — trup
Żaden prawdy tej nie wzbudził,
By się darmo nikt nie łudził,
Że w żywocie nowym wskrześnie
To, co zmarło... Zmarłe pieśnie —
Pod mogilny rzuć je głaz!
Nowe ziarna siać w ten czas,
By z nich wyrósł owoc świeży —
O to dbać mu dziś należy!
Noc, posępna, głucha noc!
Gdybym miał piorunów moc,
Wówczas zniszczyłby mój grom
Tej pozornej śmierci srom! ...
zrywa się na równe nogi
Z piekieł zgraja ta wypadła!
Czas ten zbrojny, czas pancerny
Chce ofiary wielkiej, wiernej,
Zamiast laski, chce żelaza,
Miecza z pochew raz do raza
Wydobywa w krwawej pracy!
Tam wojują już krewniacy,
A tu bracia, ślepcy sami
I głuchmani, pod razami
Uchylają trwożnie głów!
Biedny lud mój, biedny chów!
Nadmiar hańby tak go zmógł!
Śród samotnych krocząc dróg,
Tylko jęczą, tylko płaczą,
Imię swe pokorą znaczą,
Biedną bracią się rybaczą
Zwąc w tej myśli, że w pokorze
Najlepiej kierować może
Swymi losy48 nędzny lud!
Gdzie jest sztandar? Gdzie ten cud,
Który na swym licu spaja
Tęczowe kolory maja,
Czerwono-niebiesko-złote?
Gdzież ten tłum, co na ochotę
Ruszył falą? Gdzie ta mnoga
Rzesza, co ideologa
Królewskiego otaczała,
Kiedy jego moc wspaniała
Wycinała ci swą ręką
Ten twój język?... Tak, paszczęką
Obdarzono cię, sztandarze,
Ale smocze zęby wraże
Nie wyrosły z twej gardzieli!
Czemuż ci, co znak twój cięli
Nożycami królewskimi,
Nie przepadli razem z nimi
Jeszcze onej dawnej chwili,
Zanim dzieło swe spełnili?
Drugi znak nasz czworogranny,
Znak pokoju nieustanny,
On za sygnał nam wystarczy,
Kiedy burza tu zawarczy,
Gdy łódź trzeba mieć na pieczy...
Gorsze losy, gorsze rzeczy
Rodzi przyszłość niewstrzymana:
Ta obłoku czarna ściana,
Brytańczyka dym węglowy,
Brudzi łąki i dąbrowy,
Każde źdźbło pokrywa sadzą.
Z swą trującą idzie władzą,
Kradnie dzień ze wszystkich dróg,
Na tę zieleń naszych smug49,
Na te miasta, na te sioła
Deszcz popiołu sypie, zgoła
Jak Wezuwiusz, dookoła.
Brzydcy są dzisiejsi ludzie!
Po kopalniach w ciężkim trudzie,
Gdzie w kilofów takt kropelki
Wody sączą, ginie wszelki
Płód szlachetny; gorzko, luto50
Tłum kaleki ostrzy dłuto,
By wyzwolić kruszcu duchy...
Ciało karle i duch kruchy,
Rysy żądzą zeszpecone,
Spoglądają w złota stronę.
Któż tu płacze? Któż się śmieje?
Brat ni ziębi ani grzeje,
Nie ma człeka, nie ma męża,
Co sam siebie przezwycięża —
Huk kowadła, łoskot młota,
Oto życia jest robota.
Baśń o świetle już nie nęci!
Już nie mają w swej pamięci
Owi ślepcy, że dla człeka
Chwila ta ma być daleka,
By, gdy zgasną jego siły,
Obowiązki się skończyły!
Gorsze losy, gorsze rzeczy
Przyszłość z siebie tu wyłuska!
Wilcza gardziel mędrkowania
Chce pochłonąć blask mądrości.
Krzyk w północne idzie włości:
„Pomagajcie doli człeczej,
Ratujcie nas!” A to karli
Syczą: „Siły byśmy starli,
Cóż my mamy przy tym dziele?
Wszak nas luda jest niewiele!
Naród silny niech się waży
Stać na dóbr powszednich straży!
Nie zadamy sobie trudu,
Aby krew naszego ludu
Dać za jakieś puste dymy!
Wszak nie żadne my olbrzymy,
Nie wyrosną żadne sprzęty
Z świętych harców, z walki świętej!
Toć nie za nas cierpiał wiernie
On, gdy skroń mu bodły ciernie,
Gdy mu włócznię wbijał w bok
Żołdak rzymski, kiedy tłok
Obszarpańców w głos się śmiał,
Gdy mu straszny, ludzki szał
Wbijał gwoździe w nogi, ręce!
Tak, nie za nas On w tej męce
Konał kiedyś!... My za mali...
On nas nie kładł na swej szali!
Ten krzyż cieśli i ta góra,
Te powrozy, ta purpura
Krwi spod razów Ahaswera51 —
Wszystko to jest prawda szczera,
Lśniąca w tym pasyjnym dziele,
Obchodzonym dziś w kościele!”
rzuca się w śnieg i chowa oblicze; po chwili wznosi wzrok
do góry
Czy mnie jakiś obraz łudził?
Czy wodziło mnie widziadło,
Co w tych mrocznych mgłach przepadło?
Czyż zapomniał człek w tej dobie
O Tym, który go po sobie
Stworzyć raczył? Czyż ten człek
Na wieki w przepaści legł?
nasłuchuje
Językami przemówiły?
CHÓR NIEWIDZIALNYCH
huczy wskroś burzy
Czymże przy Nim twoja moc?
Wytrwasz, czy też ujdziesz z pola,
Perć52 twa zawsze spada w noc.
BRAND
powtarza wyrazy powyższe i mówi cicho
Kazał iść za próg kościoła,
Zrzec się tego, co się mieści
W mej tęsknocie, w mej boleści;
Mroki rozsiał mi dokoła,
Zlecił walczyć aż do końca,
Abym upadł dziś — bez słońca!
CHÓR NIEWIDZIALNYCH
coraz silniej huczy nad
jego głową
Czymże przy Nim jest twój duch?
Zdążaj naprzód, czy schodź z pola,
Dzieło twe — to marny puch!
BRAND
Dni, co miały w szczęścia chwale
Płynąć, w gorzkiem zmienił boje
Wszystkom rzucił to na szale —
Dziś, zwyciężon, sam tu stoję!
CHÓR
łagodnie i wabiąco
Składał Mu po wieków wiek,
Nie dorośniesz Jego miary,
Boś nic więcej, tylko człek!
BRAND
z cichym płaczem
Sam na pustej siedzę zboczy,
Szczęście ujrzeć chcą me oczy,
W mgłach się gubię nieprzytomnie.
podnosi oczy do góry; plama świetlana wyłania się z mgieł
i rozszerza się przed nim, zjawia się postać niewieścia
w jasnej szacie z płaszczem na ramieniu. To Agnieszka
ZJAWISKO
uśmiecha się i wyciąga ku niemu ramiona
BRAND
zrywa się na równe nogi
Żyjesz?
ZJAWISKO
Teraz koniec jest ze złem!
BRAND
rzuca się ku niej
ZJAWISKO
z krzykiem
Czyż nie widzisz? Przepaść zionie!
Czy nie słyszysz? Huk siklawy!
łagodnie
Chmurne, groźne! Wszystko tobie
Widziało się, jak w żałobie
Nocy ciemnej! Sen to chwili,
Żeśmy ciebie opuścili!...
BRAND
ZJAWISKO
szybko
Chodź! Czas nagli!
BRAND
ZJAWISKO
Żyje młoda, świeża, zdrowa!
Snem li były męki twoje,
Marą wszystkie twe przeboje.
Alf wyzdrowiał, w oczach rośnie,
Babka pieści go miłośnie,
A i kościół stoi też,
Tak, jak niegdyś! Jeśli chcesz,
Zbuduj większy! W naszym siole
Ludzie w krwawym się mozole
Tak, jak niegdyś, kąpią wraz!
BRAND
ZJAWISKO
Gdy był spokój.
BRAND
ZJAWISKO
Że tak zwlekasz.
BRAND
ZJAWISKO
Trza opieki-ć i spokoju,
BRAND
ZJAWISKO
Możemy cię, ja i dziecię,
Stracić znowu, jak cień jaki,
Ujdziesz nam na obce szlaki,
Wzdyć osłabnie duch twój, człeku,
Gdy nie weźmiesz się do leku.
BRAND
ZJAWISKO
Ty sam jeden zdrowia straż
Dzierżysz w ręku....
BRAND
ZJAWISKO
Księgi mądrość swoją sycił,
Trzy słóweczka li pochwycił —
W nich choroby onej siła,
Co szaleństwem cię raziła!
Tych wyrzeczesz się najświęciej,
Te wykreślisz z swej pamięci —
One bowiem źródłem mar tych.
Co cię w swych ramionach zwartych
Tak trzymają — te trzy słowa
Masz zapomnieć, jeśli zdrowa
Ma być dusza, gdy z jej lic
Chora ma ustąpić bladość!
BRAND
Wymień!
ZJAWISKO
BRAND
cofając się
ZJAWISKO
A ty poddan śmierci! Lecz,
Lecz swą duszę!...
BRANDA
Jeszcze wisi!...
ZJAWISKO
Przy mnie radość się odzywa,
Przy mnie rozkosz! Otom żona!
Przytul mnie do swego łona
I w cieplejsze pośpiesz kraje!
BRAND
ZJAWISKO
BRAND
Już gorączka mi nie kłóci54
Myśli! Niech śni, kto ma chęci —
Mnie zaś nęci jasność życia!
ZJAWISKO
BRAND
ZJAWISKO
Rozpierają ci twą duszę?
BRAND
Czyn wykonać zaniedbany!
ZJAWISKO
Tych męczarni — nie!...
BRAND
ZJAWISKO
Dobrowolnieś gotów znieść
I na jawie?
BRAND
Dobrowolnie!...
ZJAWISKO
BRAND
ZJAWISKO
BRAND
ZJAWISKO
Jak mi krew się w żyłach ścina,
Aż nadejdzie znów godzina,
Co od ciebie mnie wyzwoli?
BRAND
ZJAWISKO
Tłumić blaski, co się złocą,
Gardzić słodką szczęścia mocą,
Nie zamykać serca doli
W pieśni?
BRAND
Powiedz — gdybym się tą dobą55
Miał oszczędzać?
ZJAWISKO
Zapomniałeś, że u celu
Przedrzeźniała ciebie złuda,
Że oplwano twoje cuda,
Że cię bito, opuszczono!
BRAND
Nie dla zwycięstw walczył swych!
ZJAWISKO
Za żyjących w kopalń norze!
BRAND
Dużo mroków.
ZJAWISKO
Toczył za straceńców rój!
BRAND
Zdoła jeden sprawiedliwy.
ZJAWISKO
Kto wyrzucał nas za Eden?
Nie otworzą się już wrota,
Które ta zamknęła ręka!
Płonne trudy, płonna męka!
BRAND
ZJAWISKO
ginie śród huku, jak gdyby gromowego,
mgła zwala się na miejsce, na którym stało; zrywa się krzyk
ostry, przeraźliwy, jak gdyby krzyk uciekającego
BRAND
stoi chwilę, jakby ogłuszony
Powionęło skrzydły56 — tam!
Niby jastrząb! Znowu kłam
Nastawił swe sieci — zguby
Chciały mojej złe rachuby!
Kompromisy, nędzne targi —
Tego chciały twoje wargi!
GERDA
zjawia się ze sztućcem57 w ręku
Zginął jastrząb?...
BRAND
Teraz to go już spostrzegły!
GERDA
Stwór ten pomknął!... W tej godzinie
Już go los ten nie ominie.
BRAND
Nieraz jeszcze on pohula...!
Tak bywało: padnie, zgaśnie,
Ale wówczas, kiedy właśnie
Śmierć najbliższa — tak się zdało —
On wychodził znowu cało,
Gdzieś z poza mnie znów się zrywa
I powietrze znów przepływa...
GERDA
Za renami łowcy gonią;
Ma ładunek z srebra, z stali.
Obłąkaną mnie nazwali —
Mniej nią jestem, niźli wielu
Innych...
BRAND
chce odejść
GERDA
BRAND
GERDA
przygląda mu się bliżej
BRAND
GERDA
Osłabł niby wiatr w altanie.
BRAND
GERDA
BRAND
Opuściła mnie... w daleki
Uszła kraj...
GERDA
patrzy na niego wielkimi oczami
Widzę, kto ty! Długie lata
Jam myślała, żeś ty ksiądz!
Precz z tym wszystkim! Zwąc jak zwąc,
Tyś — największy!
BRAND
Ten ułudny, widzisz, kłam
Niemal zabił mnie!
GERDA
Pokaż...
BRAND
GERDA
Pobladłego twego czoła
Krwawe blizny! Rzecz najprostsza —
Toć to cierni wściekłe ostrza!
Tyś na krzyżu wisiał! Pomnę,
Nieraz ojciec mi ogromne
Mówił rzeczy, iż to w dobie
Było dawnej i — nie tobie
To się stało! Lecz to baśnie!
Odkupiciel tyś jest właśnie!
BRAND
GERDA
Przed obliczem mego Pana?
BRAND
GERDA
Co nas wszystkich zbawić miała!
BRAND
Pozwólże mi głowę skłonić!
GERDA
podaje mu sztuciec
BRAND
potrząsając głową
Spełnić muszę...
GERDA
Pokazujesz, uratowany,
Odkupiony w dzień dzisiejszy!
Tyś największy!...
BRAND
Jest czymś więcej...
GERDA
spogląda w stronę przerzedzających się obłoków
Widzą, gdzie ty stoisz?
BRAND
patrząc osłupiały przed siebie
W dole, u stóp stromych ścian.
GERDA
tonem jeszcze dzikszym
BRAND
Mgły rozchodzą się, w ich pyle
Jakby jasność...
GERDA
Zmógł je, niby cierń je zmógł!
BRAND
patrzy w górę
GERDA
Tego wejść miał?
BRAND
Dzieli go od słodkich chwil!
Jakież budzi mi tęsknoty
Ten światłości promień złoty!
Jak mi cała wola dyszy
Żądzą tej ukojnej ciszy,
Jak ja pragnę życia ciepła!
wybucha łzami
Warga! Zdalaś był mi zawsze,
Choć Twe stopy najłaskawsze
Szły w ślad za mną!... Nie witany,
Choć tak bliski mojej ściany,
Żem mógł witać cię śród ścieżek
Moich — niech się choć za brzeżek
Chwycę szaty wybawienia!
Pozwól chwycić skraw odzienia,
Nasiąkłego winem skruchy!...
GERDA
blada
Co? Ja widzę łzy w twym oku,
Co, jak ciepłe te podmuchy,
Rozpalają twe oblicze?
Przez twe łzy w tych żlebów dzicze
Rozpływają się pokrowce
Całunowe, na lodowce
Zarzucone! Mego wnętrza
Lód roztapia, ta gorętsza
Ponad ogień, moc ich święta!
Teraz jakby wieczne pęta!
Przez nie komża, śnieżna, blada
Z kaznodziejskich ramion spada,
Z ramion Wierchu Lodowego!
z drżeniem
Nie płakałeś wcześniej, wprzód?
BRAND
z płonącymi oczy58, promienny, jakby odmłodzony
Nic na łanie ziemskich włości
Nie zakwitnie bez światłości!
Jeśli dotąd boże syny
Mieli przykaz swój jedyny
W praw tablicach, to ja, człowiek,
Już nie zamknę swoich powiek
Na blask słońca — z nim do braci
Pójdę dzisiaj, najbogaciej
Z nim się będę czuł! Tak! Ono
Niech zwycięża moje łono!
Mogę płakać, giąć kolana —
Mogę modlić się do Pana!
pada na kolana
GERDA
patrzy w górę i mówi po cichu i trwożnie
Patrz, jak rusza swymi skrzydły!
Patrz, jak jego cień migoce
Na tej ścianie, na opoce
Tego wierchu, jak on ścina
Swoje skrzydła!... To godzina...
Niech się tylko dobrze sprawi
Srebrna kula!... Strzał ten zbawi...
Nagłym ruchem przykłada sztuciec do twarzy i strzela.
Głuchy łoskot, jakby echo grzmotu odpowiada z wierchu
BRAND
zrywa się
GERDA
Patrzaj! Zachwiał się!... O, padł!
Wrzasnął, aż się zatrząsł świat!
Idzie na nas pierza wał,
Sypie się, jak biały śnieg
Po tę turnię, po ten brzeg!
Coraz więcej ku nam sunie —
W końcu może tutaj runie!
BRAND
pada
Życie twoje! Koniec winie
W ten li sposób kreśli człek!
GERDA
Odkądś padł, ten kościół nieb
Szerzej rozwarł swoje wrota!
Patrz, rozsierdził się niecnota!
Cóż nam twoja złość jastrzębia — —?
Patrzaj! Bielszy od gołębia!
z przeraźliwym krzykiem
rzuca się w śnieg
BRAND
kuli się pod opadającą lawiną i woła ku niebu
Ginącemu powiedz: może
Ważyć coś w Twych oczach, Boże,
Naszej woli quantum satis59?
lawina grzebie jego i zasypuje całą dolinę
GŁOS
odpowiada wśród grzmotu
- laufpas (daw.) — wypędzenie ze służby. [przypis edytorski] ↩
- notabene (z łac. nota bene) — zwróć uwagę (dosł. zauważ dobrze). [przypis edytorski] ↩
- li (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- snać (daw.) — widocznie. [przypis edytorski] ↩
- myto — opłata za przejazd drogą; tu: obowiązek. [przypis edytorski] ↩
- niepłono — nie nadaremnie. [przypis edytorski] ↩
- jądry — dziś popr. forma N.lm: jądrami. [przypis edytorski] ↩
- chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski] ↩
- czerń (daw., pogardl.) — tłum. [przypis edytorski] ↩
- zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
- młoty — dziś popr. forma N.lm: młotami. [przypis edytorski] ↩
- pieśnie — dziś popr. forma B.lm: pieśni. [przypis edytorski] ↩
- li (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- ramiony — dziś popr.forma N.lm: ramionami. [przypis edytorski] ↩
- płużyć (daw.) — sprzyjać. [przypis edytorski] ↩
- innej modły — innego sposobu postępowania. [przypis edytorski] ↩
- wiano — posag. [przypis edytorski] ↩
- li (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- konfrater (z łac.) — współbrat. [przypis edytorski] ↩
- widomy (daw.) — widoczny. [przypis edytorski] ↩
- na nice — na drugą stronę. [przypis edytorski] ↩
- ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski] ↩
- wieża Babel — wieża z biblijnej opowieści (Rdz 11,1–9); podczas wznoszenia wieży Babel Bóg pomieszał budowniczym języki, dzieląc w ten sposób ludzi na różne narody, a zarazem udaremniając im zjednoczenie się i zbuntowanie przeciw jego potędze. [przypis edytorski] ↩
- Uriasz Hetyta (bibl.) — dowódca w armii króla Dawida i mąż Batszeby; król Dawid, pragnąc Betszeby, wysłał go na placówkę, na której Uriasz musiał zginąć (2 Sm 11,15). [przypis edytorski] ↩
- Kain (bibl.) — pierworodny syn Adama i Ewy, zabił swojego brata Abla (Rdz 4,1–8). [przypis edytorski] ↩
- wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski] ↩
- wieluć — wielu z partykułą -ć. [przypis edytorski] ↩
- płony (daw.) — jałowy. [przypis edytorski] ↩
- kijanka — drewniana łopatka służąca do uderzania ubrań podczas prania. [przypis edytorski] ↩
- Natan (bibl.) — prorok z czasów króla Dawida i Salomona, oskarżył tego pierwszego o spowodowanie śmierci Uriasza Hetyty. [przypis edytorski] ↩
- diacki — diakoński. [przypis edytorski] ↩
- chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski] ↩
- Zakon — tu: prawo Boże. [przypis edytorski] ↩
- poziomy — tu: przyziemny. [przypis edytorski] ↩
- Arka — mowa o Arce Przymierza, legendarnej skrzyni, w której w czasach biblijnych Żydzi mieli przechowywać obiekty kultu. [przypis edytorski] ↩
- wsze (daw.) — wszystkie. [przypis edytorski] ↩
- helota — niewolnik w starożytnej Sparcie. [przypis edytorski] ↩
- Kanaan — starożytna kraina na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, której część stanowi obecna Palestyna, według Biblii była to Ziemia Obiecana. [przypis edytorski] ↩
- słowy — dziś popr. forma N.lm: słowami. [przypis edytorski] ↩
- mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski] ↩
- miliony — ze względu na rytm należy to słowo czytać: mi-li-jo-ny. [przypis edytorski] ↩
- jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski] ↩
- cum laude (łac.) — z pochwałą (dawniej tekst pojawiający się na dyplomach ukończenia szkół średnich i uczelni wyższych). [przypis edytorski] ↩
- krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski] ↩
- zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski] ↩
- dyć (reg.) — przecież. [przypis edytorski] ↩
- vox populi, vox dei (łac.) — głos ludu [to] głos Boga. [przypis edytorski] ↩
- losy — dziś popr. forma N.lm: losami. [przypis edytorski] ↩
- smugi (daw.) — łąki. [przypis edytorski] ↩
- luto (daw.) — srogo. [przypis edytorski] ↩
- Ahaswer — Żyd Wieczny Tułacz, wg legendy miał uderzyć Jezusa idącego na Golgotę, za co został ukarany wieczną tułaczką. [przypis edytorski] ↩
- perć — górska ścieżka. [przypis edytorski] ↩
- nie ktej stronie — nie w tę stronę, nie w tym kierunku. [przypis edytorski] ↩
- kłócić — tu: zakłócać. [przypis edytorski] ↩
- tą dobą (daw.) — w tym czasie. [przypis edytorski] ↩
- skrzydły — dziś popr. forma N.lm: skrzydłami. [przypis edytorski] ↩
- sztuciec — tu: sztucer, myśliwska broń palna o gwintowanej lufie krótszej niż w przypadku karabinu. [przypis edytorski] ↩
- oczy — dziś popr. forma N.lm: oczami. [przypis edytorski] ↩
- quantum satis (łac.) — ile wystarczy. [przypis edytorski] ↩
- deus caritatis (łac.) — bóg miłosierdzia. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja
Domena publiczna · Henryk Ibsen
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: base-text
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Brand · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ibsen-brand/
Źródło: Wolne Lektury
Licencja: LAL-1.3
Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Szczegóły techniczne
Komponent: editorial
Domena publiczna · Jan Kasprowicz
Źródło: Wolne Lektury
Szczegóły techniczne
Komponent: translation
znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe
Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.