Loreva
Loreva

Rozdział 4 z 7

AKT III

SCENA I

Aniela, Gustaw.

GUSTAW

wchodząc za Anielą ze drzwi prawych
Anielo! jedno, już ostatnie słowo. 

ANIELA

Ach, tym ostatnim dzisiaj końca nie ma. 
Lecz, by ich nadal nie wszczynać na nowo, 
Chcę raz ostatni teraz wyznać szczerze:  
Że kiedykolwiek, i każdy w tej mierze, 
Taką odpowiedź niemylnie otrzyma, 
Jaką pan Gustaw dziś ode mnie bierze.  
Przedsięwzięciu więc, nie swojej osobie  
Przypisać całą nieprzyjemność proszę. 
Lecz gdy działając w otwartym sposobie, 
Niejaką może osłodę przynoszę, 
Chcę się spodziewać, że moje wyznanie  
Ściśle tajemnym dla wszystkich zostanie,  
Ponieważ czynię wbrew rozkazu matki, 
Która rozumie, że choć znaczne siatki, 
Jednak usidlić kiedyś z czasem mogą. 
Słowem, mój zamiar zakazała głosić, 
Muszę cierpliwie oświadczenie znosić, 
Muszę wprzód poznać, nim odprawię kogo. 

GUSTAW

Równie więc prostą i ja pójdę drogą!  
I ja pomimo Radosta rozkazu, 
Serce ci moje odsłonię do razu: 
Kocham... 

ANIELA

Ach, jużem tylekroć słyszała!... 

GUSTAW

Ależ mi pozwól: — nie ciebie, Anielo. 
po krótkim milczeniu 
Gdy nas chęci przeciwne nie dzielą, 
W tobie nadzieja teraz moja cała. 
Dziwisz się? — wierzę — lecz tak jest w istocie. 
Stryj, który ojca zastąpił sierocie, 
Który mym losem od kolebki prawie  
Ciągle się dotąd zajmował łaskawie, 
Żądał na koniec nagrody ode mnie, 
Lecz jakiej, przebóg! — Prośby, łzy, błagania, 
Co tylko serce do litości skłania, 
Wszystkiegom użył, wszystko nadaremnie; 
I w końcu przyrzec stryjowi musiałem, 
Wszelkim staraniem zyskać rękę twoję. 
Lecz kiedy dzisiaj z upornym zapałem  
Miłość głosiły drżące usta moje, 
Ach, mamże1 wyznać, czy ciebie nie wzruszy, 
Bałem się skrycie i truchlałem w duszy. 

ANIELA

Jak to? Ze strachu? 

GUSTAW

Ach, tak jest, niestety! 
I wdzięki twoje, i twoje zalety, 
Których odkrywam krocie w każdej dobie, 
Których nie widzieć wolno tylko tobie, 
Co jak powabem, tak szczęściem być mogą, 
Mnie, mnie jednego napełniały trwogą. 
Zyskać twój uśmiech, przyjazne wejrzenie, 
Obudzić w sercu najpierwsze westchnienie,  
Nie chlubą, szczęściem — niebem nazwać muszę,  
Jednak trwożyło nie moją już duszę. 

ANIELA

Miłość to zatem ku innej osobie? 

GUSTAW

A cóżby mogło bronić przeciw tobie?  
Kochałem wtedy, kiedym ciebie poznał! 
Stąd to dwuznaczne me postępowanie  
Podpadło waszej tajemnej naganie. 
Czułem jej słuszność i boleśniem doznał, 
Że choć bez winy, jestem jednak winny! 
Lecz sama powiedz, byłże2 środek inny? 

ANIELA

Ja tylko śmiało to powiedzieć mogę,  
Że w tym zamęcie jedną widzę drogę: 
Wyznać stryjowi... 

GUSTAW

Ach, ileż to razy 
Do nóg rzucony i ze łzami w oku, 
Wszystko wyznając, błagałem wyroku! 

ANIELA

Cóż mówi na to? 

GUSTAW

Powtarza rozkazy: 
Ty masz, niestety, zostać moją żoną. 
Którą mniej zamiar, więcej wstręt3 oddala, 
A zaś kochankę sercem poślubioną  
Nawet przed sobą wspomnieć nie dozwala. 

ANIELA

Dlaczego? 

GUSTAW

Długiej trzeba by rozprawy, 
Lecz krotko mówiąc, dla odwiecznej sprawy  
I pojedynku co ze sobą mieli  
Mój stryj i ojciec Anieli. 

ANIELA

Anieli? 

GUSTAW

Imię stosowne jedno macie obie, 
Którego odgłos, bijąc w serce moje, 
Budzi swym wdziękiem lube niepokoje. 
Stąd jakiś pociąg zaraz w pierwszej dobie, 
Jakby ku siostrze, uczułem ku tobie. 

ANIELA

Dziwnie! 

GUSTAW

O, gdyby ja tylko kochałem4, 
A męki moim tylko były działem! 
Ale czuć zawsze, że każde szarpnięcie  
Echem bolesnym powtarza się skrycie  
W drugiej istocie, droższej nam nad życie,  
To wszelkich cierpień przechodzi pojęcie! 
To przeciw sobie zwraca własną rękę, 
By zgasić czucie i wzajemną mękę! 

ANIELA

przestraszona prawie aż do płaczu
Panie Gustawie!... co to jest... o Boże! 
Zabić się, zabić!... to bardzo nieładnie, 
To grzech, wielki grzech; kto w niego popadnie,  
Na tamtym świecie wiecznie cierpieć może. 

GUSTAW

szybka rozmowa
Ratuj mnie. 

ANIELA

z pośpiechem
Będę, będę, lecz czy mogę? 

GUSTAW

Możesz. 

ANIELA

jak wyżej
O śmierci nie będę słyszała? 

GUSTAW

Nie. 

ANIELA

Ja się jeszcze dotąd trzęsę cała. 

GUSTAW

Chcesz więc? 

ANIELA

Ale jak? 

GUSTAW

Ja ci wskażę drogę: 
Wstaw się do matki... 

ANIELA

Dobrze, ja się wstawię. 

GUSTAW

Niech mi przebaczy. 

ANIELA

O, przebaczy pewnie. 

GUSTAW

Proś! 

ANIELA

Będę prosić, błagać, płakać rzewnie, 
Aż mi przyrzeknie pomagać w tej sprawie. 
Lecz nie rozpaczaj, mój panie Gustawie. 

GUSTAW

W twoim więc ręku szczęście, życie moje. 

ANIELA

W moim? — Dla Boga! 

GUSTAW

Matka uproszona... 

ANIELA

Ach będzie, będzie, tego się nie boję.  
Lecz koniec końców, cóż potrafi ona? 

GUSTAW

Stryja przebłaga. 

ANIELA

radośnie
Prawda! Wyśmienicie! 
Biegnę bez zwłoki, tu idzie o życie. 

GUSTAW

Przebóg! Nie teraz — miałaby przyczynę  
Oskarżać stryja o zbyt wielką winę, 
Że twą spokojność, nawet przyszłość całą, 
Chcąc mnie powierzyć, narażał zbyt śmiało. 
To by ich przyjaźń niemylnie zerwało,  
A ja nieszczęsny, cel gniewu stron obu, 
Cóż bym mógł zrobić, jak wstąpić do grobu! 

ANIELA

Ach, cóż więc czynić? 

GUSTAW

Chcesz mi pomóc? 

ANIELA

Chętnie. 

GUSTAW

Zostańmy zatem tak jak do tej chwili:  
Ja niby zawsze zakochany w tobie, 
Ty na tę miłość patrząc obojętnie! 
A później, gdy nas już będą naglili, 
Głośne, wyraźne oświadczenie zrobię. 
Ty mi odmówisz w podobnym sposobie; 
Tym zwrotem twoją matkę to nie zdziwi, 
A mój stryjaszek choć się nieco skrzywi, 
Brak posłuszeństwa zarzucać nie będzie. 
Wtedy dopiero wzywam twej obrony, 
Przebłagasz matkę, oświecisz w tym względzie. 

ANIELA

Rozumiem, dobrze. 

GUSTAW

całuje w rękę
Więc bez nienawiści? 

ANIELA

Będę się cieszyć, jak się nasz plan ziści. 

GUSTAW

Pamiętaj zawsze, postępując śmiele, 
Ile ci ufam, jak zwierzyłem wiele; 
Jeśli opuścisz w tej smutnej potrzebie, 
Ja w świecie nie mam nikogo prócz ciebie. 
W tobie jedyna opieka, obrona. 
Bez ciebie szczęścia nadzieja stracona. 
O, niech z twej ręki Anielę otrzymam, 
A dosyć czucia, dosyć życia nié mam, 
Bym mógł odwdzięczyć dobro mi nadane, 
Com go niegodny, lecz godnym się stanę. 
Całuje ją w rękę z uczuciem — przy ostatnim wierszu wszedłszy, Radost, niewidziany, daje brawo, klaszcząc w ręce.

SCENA II

Aniela, Gustaw, Radost.

ANIELA

Słyszał.  

GUSTAW

Co? Słyszał? 

RADOST

Brawo, dzieci, brawo! 

GUSTAW

rzucając się na kolana przed Radostem
Przebacz mi, stryju! 

RADOST

cofając się zadziwiony
A! A to co znaczy? 

GUSTAW

posuwając się za nim, cicho
Kiedyś już słyszał, łajże mnie, a żwawo. 

RADOST

Guciu!  

GUSTAW

cicho
Gniewaj się. 
głośno 
Lituj się rozpaczy! 
w tył się skłaniając, jakby odtrącony  
Niech mnie twa ręka srodze nie odpycha! 
cicho 
A gniewajże się, stryjaszku, do licha! 

RADOST

Słuchaj no, trzpiocie. 

GUSTAW

cicho
Lepiej, to za mało. 

RADOST

Czyś ty oszalał? 

GUSTAW

cicho
Dobrze. 
głośno 
Już się stało! 

RADOST

Tego już nadto! 

GUSTAW

głośno
Wszystko jej wyznałem,  
cicho 
A nuże teraz! Z największym zapałem. 

RADOST

A do stu katów! 

GUSTAW

cicho
To, to, to! 

RADOST

Drwisz sobie! 

GUSTAW

głośno, tragicznie
Stryju mój, stryju! Chcesz mnie widzieć w grobie. 

RADOST

rozgniewany
Dosyć tych żartów, dosyć już, mój panie; 
Rób sobie, co chcesz, niech się co chce stanie,  
Ja szalonemu nie chcę szukać żony. 
odchodząc 
A to waryjat5, wyraźnie szalony! 

SCENA III

Aniela, Gustaw.

ANIELA

niespokojnie
Cóż teraz będzie? 

GUSTAW

do siebie
Ścierpły mi kolana. 

ANIELA

Nie dał się zmiękczyć. 

GUSTAW

To rzecz niesłychana. 

ANIELA

Może nie słyszał. 

GUSTAW

Jak to, może? 

ANIELA

Może. 

GUSTAW

Samaś mówiła. 

ANIELA

Nie, jam się pytała. 

GUSTAW

Więc bez potrzeby ta utarczka cała,  
I w najmniej dobrej wyprawiona porze, 
Bo że nie słyszał, jestem pewny prawie, 
Lecz o co idzie, łatwo teraz zgadnie. 

ANIELA

Wszystko zerwane niewczesnym zapałem. 

GUSTAW

Tak mnie znienacka i tak podszedł zdradnie6! 

ANIELA

chodząc niespokojnie
Cóż ja nieszczęsna pomogę w tej sprawie! 

GUSTAW

na stronie
Mojego planu powierzyć nie chciałem. 

ANIELA

jak wyżej
Jakże też można w porywczym zapędzie  
Zniszczyć od razu, cośmy przedsięwzięli! 
Biedna Aniela ileż cierpieć będzie! 

GUSTAW

biorąc ją za rękę
Jakże nie kochać tej lubej Anieli? 

ANIELA

Kochać ją trzeba. 

GUSTAW

Poprzysięgłem sobie. 

ANIELA

Ach! chętnie wierzę. 

GUSTAW

W tym moje życzenie. 
Sama więc widzisz: w tobie, tylko w tobie  
Pomoc mam jedną, a wszystkie nadzieje. 

ANIELA

Cóż ja pomogę i cóż ja odmienię?  
Radost, tak dobry, dziś zemstą goreje. 

GUSTAW

Jeśli nie słyszał, wszystko ja naprawię. 

ANIELA

Nie trać więc czasu, idź, panie Gustawie. 

GUSTAW

Ty zaś unikaj wszelkiej z nim rozmowy.  
Ale się staraj, abyśmy po chwili, 
Dla dalszej jeszcze w tym względzie umowy, 
Znowu sam na sam tu ze sobą byli. 
biorąc za rękę 
I obyś zawsze, ciągle pamiętała, 
Że w twoim ręku moja przyszłość cała, 
A nawet więcej: i szczęście Anieli, 
Z którą już w świecie nic mnie nie rozdzieli. 
Całuje ją kilka razy w rękę, idzie ku drzwiom swojego pokoju, a obejrzawszy się, w inne drzwi odchodzi.

SCENA IV

Aniela sama.
Chodzi zamyślona, potem siada, opierając głowę na ręku.

ANIELA

Dziwnie — i dziwnie! Brzmią mi jeszcze uszy  
Słowami, dotąd nieznanymi duszy. 
Jak on ją kocha! I pewnie nie zwodzi: 
Wszystko, co powie, wzrok jasny dowodzi.  
On z nią szczęśliwy, ona z nim szczęśliwa,  
I na czymże im, na czym jeszcze zbywa7?  
Jednego słowa do szczęścia im trzeba,  
A do jakiego, do jakiego nieba! 
Ufają sobie, kochają się szczerze; 
Jestżem8 szczęśliwa, że w miłość nie wierzę? 
Jednak ta miłość jest, trwa dowiedziona... 
O Boże, serca nie czuję śród łona. 

SCENA V

Aniela, Klara.

KLARA

Czegóż tak dumasz? Piszesz dzieło może? 

ANIELA

Ach, Klaro, Klaro, żebyś ty wiedziała!...  
Lecz twoja przyjaźń zdradzić nas nie może,  
Wszystko ci powiem — krótko więc — rzecz cała:  
Gustaw już nie mnie, lecz kocha Anielę. 

KLARA

Kogo? 

ANIELA

Anielę; ale Radost broni; 
To wielki sekret, nie wydaj, dla Boga. 

KLARA

Ależ nic nie wiem. 

ANIELA

Bo to już za wiele. 

KLARA

Co?  

ANIELA

Ta zawziętość, nienawiść zbyt sroga. 

KLARA

ze wzrastającą niecierpliwością
Czyja? 

ANIELA

Radosta. 

KLARA

I do kogo? 

ANIELA

Do niej. 

KLARA

Ależ... 

ANIELA

Nie dręcz się obawą daremną; 
Gustaw się wcale nie chce żenić ze mną. 

KLARA

To źle, mężczyzna powinien chcieć zawsze, 
Ażeby poznał, jak kobiety gardzą, 
Zwłaszcza ten Gustaw, co to uczy rządzić. 

ANIELA

On i tak biedny! 

KLARA

ironicznie
Biedny? 

ANIELA

Musiał błądzić. 

KLARA

Wzbudził więc, widzę, uczucia łaskawsze. 

ANIELA

Ja wszystkich mężczyzn nienawidzę bardzo, 
Ależ on swój los w moje ręce składa: 
Bronić go muszę. 

KLARA

Tak? I bronić rada. 

ANIELA

Rada nie rada, zdradzić go nie mogę. 

KLARA

Zdradź go, zdradź, moja duszko! Zdradź sułtana. 

ANIELA

Nigdy, przenigdy! 

KLARA

Ja tobie pomogę. 

ANIELA

A taż Aniela tak szczerze kochana? 

KLARA

Znowu nic nie wiem. 

ANIELA

Wszystko ci wyjaśnię. 

KLARA

ciekawie
Mówże9. 

ANIELA

Gdzie mama? 

KLARA

Wołała cię właśnie. 

ANIELA

Ona tak dobra, i jej wszystko zwierzę. 
Jej tylko jeszcze, a więcej nikomu. 

KLARA

Moja Anielko, niech cię Pan Bóg strzeże, 
Byś z męskich sideł nie poniosła sromu10; 
Ja twą nienawiść już słabnącą widzę. 

ANIELA

O, jak cię kocham, ja ich nienawidzę. 

RADOST

wchodząc, do odchodzących
Panno Anielo! 
Aniela chwyta za rękę Klarę i pociągając z sobą, prędko wybiega we drzwi prawe boczne 
Ależ... panno... proszę... 
wracając 
Hm, hm! spłoszone — coś tu znać Gustawa  
Gotów bym przysiąc, że to jego sprawa. 
Oj Guciu, Guciu! Kiedyś ja przepłoszę! 
Gustaw wchodzi jednymi, w głębi będącymi drzwiami, a zobaczywszy Radosta, nucąc, w drugie odchodzi.

RADOST

goniąc za nim
Czekaj no, czekaj! 
Wybiega za drzwi.

SCENA VI

Radost, Gustaw.

RADOST

prowadząc Gustawa
Chodź, chodź, mam cię ptaszku. 
patrząc mu w oczy, po krótkim milczeniu 
Co to znaczyło to: «przebacz, stryjaszku»? 

GUSTAW

To tak. 

RADOST

Jak to, tak? 

GUSTAW

Ot tak! 

RADOST

Co to znaczy: 
Ot tak? 

GUSTAW

Niby — nic. 

RADOST

Nic? 

GUSTAW

Nic. 

RADOST

To nic nie było: 
«Przebacz, stryjaszku, zlituj się rozpaczy»? 

GUSTAW

szybko
Ach, to rzecz jasna: w miłości niemiło, 
Kiedy się czasem (bo któż to zaprzeczy?) 
Kłótnia lub sprzeczka, albo z innej rzeczy,  
W potęgę czucia moc niby mająca, 
Sama od siebie walczy lub portąca, 
Stąd koniec końców, kres wszystkich igraszek —  
No, to rzecz jasna — rozumie stryjaszek? 
Chce odejść.

RADOST

zatrzymując go
Ale czekaj no — ja nic nie rozumiem. 

GUSTAW

A ja wyraźniej powiedzieć nie umiem. 

RADOST

Czegożeś klęczał jakby do pacierzy? 

GUSTAW

z udanym zapałem chodząc
To mi stryjaszek nie wierzy? Nie wierzy? 
Kiedy tak — dobrze — dobrze — wiem, co zrobię —  
Każę zajechać i pojadę sobie. 
Janie! hej! 

RADOST

chodząc za nim i głaszcząc po ramieniu
No, no, Guciu, Guciuniu mój! 

GUSTAW

zawsze chodząc w udanym gniewie
Kiedy ja mówię!... 

RADOST

jak wyżej
Już, już, już stój no, stój. 

GUSTAW

Ja się tłumaczę dobrze, jasno, szczerze. 

RADOST

Już, już rozumiem, już wszystkiemu wierzę,  
do siebie 
A to saletra11! Skra, ogień, płomienie! 

GUSTAW

rzucając mu się na szyję
Luby stryjaszku! 

RADOST

ściskając go
Ach, Guciu mój luby, 
płaczliwie 
Nie słuchasz rady. 

GUSTAW

I słucham, i cenię 
A co wykonam, godne będzie chluby. 

RADOST

Lecz czemu Klara... 

GUSTAW

Ach, Klara, ta Klara, 
To jest prawdziwie boska na mnie kara. 
Wszędzie jej pełno, we wszystkim zawadzi:  
Przy tym zawzięte, jak kogucik młody, 
Kikiki zawsze, 
pokazując 
a tak w górę sadzi! 
I wiesz, stryjaszku, dla powszechnej zgody, 
Wiesz co? 

RADOST

Na przyklad? 

GUSTAW

Żeń się z nią. 

RADOST

Szalony! 

GUSTAW

Zrób mi tę grzeczność. 

RADOST

Pomysł godny głowy. 

GUSTAW

Bardzo mi bruździ. 

RADOST

wzruszając ramionami
Dlatego ja, stary?... 
Bruździć nie będzie, nie bruźdź ty z twej strony.  
Na cóż Albina przez jakieś namowy  
Chcesz jej zbuntować? 

GUSTAW

On już zbuntowany. 

RADOST

Jak to? 

GUSTAW

W Anieli jak kot zakochany. 

RADOST

Kto? Albin?  

GUSTAW

Albin. 

RADOST

A to nie do wiary. 

GUSTAW

Tak, tak ją kocha, ledwie że nie skona;  
Nie ma gadania, to rzecz dowiedziona. 

RADOST

Albin, ten Albin! 

GUSTAW

O, nie wszystko złoto, 
Co się nam świeci — o, to sztuczka płocha: 
Jednej przysięga, a w drugiej się kocha. 

RADOST

Ale z Anielą jakże idzie tobie? 

GUSTAW

po długim milczeniu — zakładając ręce
Co to magnetyzm? 

RADOST

zdziwiony
Ma... magnetyzm? 

GUSTAW

Co to? 
Co? Powiedz! 

RADOST

Ale skąd o tym w tej dobie12? 

GUSTAW

po krótkim milczeniu
Magnetyzm, mówią, jest to wolna władza, 
Co z ciała w ciało zdrój życia wprowadza. 
Jeżeli zatem mam zarodne siły, 
Ogień swój własny w obce przelać żyły, 
Dlaczegóż miałbym w pięknej, młodej duszy, 
Czystej jak śnieżek, co świeżo przyprószy, 
Przez silną wolę, pałające tętna, 
Własnego czucia nie wycisnąć piętna? 

RADOST

Jeśli rozumiem, niech mnie piorun trzaśnie! 

GUSTAW

Kocham i będę kochany; to jaśnie13? 

RADOST

Jaśnie, wyraźnie, lecz trochę za śmiało. 

GUSTAW

Śmiałość przed szczęściem, jak szczęście przed chwałą! 

RADOST

Będziesz kochany, ale nie bądź trzpiotem. 

GUSTAW

O, mój stryjaszku! Tobie myśleć o tem. 

RADOST

Ach, czyż nie myślę i nie smażę głowy? 

GUSTAW

Ja też ci zawsze dziękować gotowy. 

RADOST

Dziękuj, kiedy chcesz, lecz się popraw razem. 

GUSTAW

Co się już stało za twoim rozkazem.  
I dobrze skończyć mam wszelką nadzieję, 
Byleś nie zważał, co się z nami dzieje; 
W zgodzie czy kłótni, we wrzawie czy ciszy, 
Niech oko drzemie, a ucho nie słyszy. 

RADOST

Cóż z tego będzie? 

GUSTAW

Co będzie? 
ściskając go 
Wesele. 
Wybiega.

RADOST

idąc za nim
Rozsądku mało, pewności za wiele. 
  1. mamże — czy mam. [przypis edytorski] ↩
  2. byłże — czy był. [przypis edytorski] ↩
  3. wstręt (daw.) — tu: przeszkoda. [przypis edytorski] ↩
  4. gdyby ja tylko kochałem — dziś popr.: gdybym tylko ja kochał. [przypis edytorski] ↩
  5. waryjat — dziś: wariat; tu zachowano daw. formę trzysylabową dla utrzymania rytmu wiersza. [przypis edytorski] ↩
  6. zdradnie (daw. forma) — dziś: zdradliwie. [przypis edytorski] ↩
  7. na czym zbywa — czego brakuje. [przypis edytorski] ↩
  8. jestżem — czyż jestem (daw. konstrukcja z partykułą -że-). [przypis edytorski] ↩
  9. mówże — znaczenie: mów zatem, mów koniecznie (daw. konstrukcja z partykułą -że). [przypis edytorski] ↩
  10. srom (daw.) — tu: wstyd, hańba. [przypis edytorski] ↩
  11. saletra (z łac. sal petri: sól skalna) — nazwa grupy azotanów używanych jako nawozy, środki konserwujące, a także do produkcji materiałów wybuchowych i wyrobów pirotechnicznych. [przypis edytorski] ↩
  12. w tej dobie — w tym momencie. [przypis edytorski] ↩
  13. jaśnie (daw. forma) — dziś: jasno. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Aleksander Fredro

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/fredro-sluby-panienskie/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis