Rozdział dziesiąty Alfabet — zwierciadło życia

Wspólnicy przenieśli się do Hotelu Sorbona, po czym udali się do Starkomchozu, gdzie otrzymali wszystkie niezbędne informacje. Okazało się, że wydział mieszkaniowy został w 1921 roku zreorganizowany i że jego obszerne archiwum zostało połączone z archiwum Starkomchozu. Sprawę ujął w swe ręce wielki kombinator. Pod wieczór wspólnicy znali już prywatny adres kierownika archiwum, Bartłomieja Korobiejnikowa, dawniej urzędnika gradonaczalstwa1, obecnie zaś robotnika pracy biurowej.

Ostap wystroił się w błękitną kamizelkę, wytrzepał marynarkę o poręcz łóżka, wydusił od Hipolita Matwiejewicza rubla i dwadzieścia kopiejek na reprezentację i wybrał się z wizytą do archiwisty.

W ów zimny i mglisty wieczór rozstrzygały się losy całej imprezy. Jeśli uda się zdobyć kopie nakazów, na mocy których przydzielono meble pochodzące z willi Worobianinowa — można uważać, że impreza udała się w pięćdziesięciu procentach.

— Byleby tylko mieć te nakazy — szepnął Hipolit Matwiejewicz, rzucając się na łóżko — byleby tylko je mieć!...

Sprężyny zepsutego materaca wpijały się w ciało Worobianinowa. On jednak nie czuł tego. Ukołysany do snu różowymi nadziejami przewracał się Hipolit Matwiejewicz z boku na bok. Sprężyny piszczały.

Ostap musiał przeciąć całe miasto, bowiem Korobiejnikow mieszkał na krańcu Starogrodu. Czasem wzdłuż nasypu ogrodzonego betonowym, cienkim płotem cofała się, sapiąc, lokomotywa i migotliwym blaskiem oświetlała na chwilę dachy domów; czasem toczyły się po szynach próżne wagony, a czasem znów wybuchały petardy.

Ostap sprawdził zapisany na karteczce adres, zatrzymał się przed domkiem archiwisty i nacisnął dzwonek z wypukłymi literami: „Proszę nacisnąć”.

Drzwi odemknięto i Ostap ujrzał przed sobą maleńkiego, schludnego staruszka o niezwykle giętkich plecach. Nie było ani cienia wątpliwości, że ten staruszek to obywatel Korobiejnikow we własnej osobie. Ostap, nie czekając, aż go poproszą, siadł sobie od razu na krześle.

Bez cienia strachu staruszek patrzał na intruza i milczał. Ostap z całą uprzejmością pierwszy wszczął rozmowę:

— Mam do pana interes. Pracuje pan w archiwum Starkomchozu?

Plecy staruszka wygięły się potakująco.

— A przedtem pracował pan w wydziale mieszkaniowym?

— Wszędzie się pracowało — rzekł wesoło starzec.

— Nawet w biurze gradonaczalstwa?

Ostap, wymawiając te słowa, uśmiechnął się z wdziękiem. Plecy staruszka długo wyginały się, aż wreszcie przyjęły pozycję mającą świadczyć o tym, że praca w biurze gradonaczalstwa to sprawa już dawno przebrzmiała i że zapamiętać to wszystko, to rzecz absolutnie niemożliwa.

— A może jednak raczy mi pan powiedzieć, czemu zawdzięczam... — spytał gospodarz, przyglądając się ciekawie gościowi.

— Raczę — odrzekł gość. — Jestem synem Worobianinowa.

— Którego? Marszałka szlachty?

— Tak.

— A cóż się z nim dzieje, żyje?

— Umarł, obywatelu Korobiejnikow, snem wiecznym zasnął!

— Tak — skonstatował staruszek, nie przejmując się zbytnio — smutne zdarzenie. Lecz jeśli mnie pamięć nie myli, Worobianinow nie miał przecie2 dzieci.

— Nie miał — zgodził się z całą uprzejmością Ostap.

— A więc?...

— Pochodzę ze związku morganatycznego3.

— A może jest pan synem Heleny Stanisławówny?

— Tak. Właśnie.

— Czy dopisuje jej zdrowie?

— Maman4 już dawno spoczywa w grobie.

— Tak, tak... To bardzo przykre.

I długo jeszcze ze łzami współczucia starzec spoglądał na Ostapa, mimo iż nie dalej jak dziś rano widział Helenę Stanisławównę na rynku przy jatkach5 z mięsem.

— Wszyscy kiedyś umrzemy — powiedział. — Rad bym jednak wiedzieć, co pana, szanowny panie... przepraszam, nie znam imienia...

— Woldemar — zakomunikował szybko Ostap.

— Włodzimierz Hipolitowicz? Bardzo mi miło.

Staruszek usiadł przy stole nakrytym wzorzystą ceratą i zajrzał Ostapowi prosto w oczy.

Ostap w wyszukanych słowach wyraził swój żal po stracie rodziców. Bardzo mu przykro, że o tak późnej godzinie wtargnął do mieszkania wielce szanownego archiwisty i wizytą swoją sprawił mu kłopot.

— Pragnąłbym — demonstrował Ostap swą głęboką synowską miłość — odnaleźć cokolwiek z ojcowskich mebli i zachować je na wieczną rzeczy pamiątkę. Czy nie wie pan czasem, komu przydzielono meble z domu mego ojca?

— To rzecz wielce skomplikowana — odrzekł stary po namyśle — tylko człowiek zamożny mógłby sobie na coś podobnego pozwolić... A pan, przepraszam za ciekawość, czym się zajmuje?

— Uprawiam wolny zawód. Mam własne rzeźnie i chłodnie w Samarze6.

Stary spojrzał z powątpiewaniem na zielone szatki młodego Worobianinowa, lecz nic nie odrzekł.

„Sprytny młodzieniaszek” — skonstatował. Ostap zaś, który akurat ukończył swe obserwacje nad Korobiejnikowem, orzekł, że „stary to skończony łotr”.

— A więc — rzekł Ostap.

— A więc — rzekł archiwista — jak się da, to się zrobi...

— Nie traćmy czasu, jak powiada Maupassant7. Wszelkie informacje będą sowicie opłacone.

— Ha, proszę wyłożyć na stół siedemdziesiąt rubelków. Zaopatrzył się pan w pieniądze?

Ostap poklepał się po kieszeni.

— A więc mogę panu służyć choćby zaraz — oznajmił triumfalnie Korobiejnikow.

Zapalił świecę i zaprowadził Ostapa do sąsiedniego pokoju. Stało tam biurko, zawalone buchalteryjnymi księgami, oraz długa szafa biurowa, poprzecinana licznymi półkami. Do półek były przybite drukowane litery — A, B, C i dalej aż do końcowej litery Z. Na półkach zaś leżały pliki nakazów, przewiązane świeżym sznurkiem.

— Ho, ho! — zachwycał się Ostap. — Ma pan tu w domu kompletne archiwum!

— Całkiem kompletne — odparł skromnie archiwista — tak, wie pan, na wszelki wypadek... Dla Komunchozu jest ono zbyteczne, a mnie na schyłku życia może się przydać... Żyjemy wszakże jak na wulkanie... Wszystkiego możemy się spodziewać... Rzucą się wtedy ludziska na poszukiwanie swych mebli, a gdzież owe meble są? Tu są! Tu! W szafie! A któż je zachował, kto ustrzegł? Korobiejnikow. Ano, podziękują państwo staruszkowi, pomogą mu na schyłku żywota... Dużo mu nie potrzeba, dziesiątkę za każdy nakazik dadzą, i pięknie im za to podziękuję... A jak nie, bardzo proszę: szukajcie sobie wiatru w polu. Beze mnie nie znajdą!...

Ostap spojrzał z zachwytem na starego. Połechtany tym mile archiwista, zaczął wtajemniczać gościa w szczegóły ukochanej swej pracy. Otworzył grube księgi ewidencyjne oraz księgi rozdzielcze.

— Tu jest wszystko — powiedział — cały Starogród! Jakie, kiedy, komu meble zabrano, komu i kiedy wydano je. A to jest książka alfabetyczna, zwierciadło życia! Czyje meble sprawdzić? Kupca pierwszej gildii Angiełowa? Ba-a-rdzo proszę. Oto litera A. Litera A, Ak, Am, An, Angiełow... Liczba?... Jest! Osiemdziesiąt dwa tysiące siedemset czterdzieści dwa. Teraz zajrzyjmy do księgi ewidencyjnej. Stronica sto czterdzieści dwa. Gdzie Angiełow? Jest Angiełow. Zabrano z mieszkania kupca Angiełowa w dniu 18 grudnia 1928 roku — fortepian Beckera numer 977012, taborecik wyścielany, dwa biurka, cztery szafy do ubrań, dwie z czerwonego drzewa, jedną serwantkę8 i tak dalej... A komu to wszystko wydano?... Zaglądamy do książki rozdzielczej. Ta jedna liczba osiemdziesiąt dwa tysiące siedemset czterdzieści dwa... Wydano... serwantkę — Gorkojenkomowi, trzy szafy do ubrań — dziecięcemu internatowi „Skowronek”... Czwartą zaś szafę — do osobistej dyspozycji sekretarza Starprodkomgubu. A gdzie powędrował fortepian? Fortepian powędrował do Starsobiesa, do drugiego domu Starsobiesa. Dotychczas tam ten fortepian stoi...

„Nie widziałem tam jakoś żadnego fortepianu” — pomyślał Ostap, przypominając sobie nieśmiałą twarzyczkę Alchena.

— Albo, na ten przykład, kierownik kancelarii zarządu miejskiego, Murin... A więc musimy poszukać litery M... Wszystko tu jest. Całe miasto. Są tu fortepiany, kozetki wszelakie, lustra, fotele, kanapki, pufy, żyrandole... Nawet serwisy mam tutaj...

— Doprawdy — rzekł Ostap — zasłużył pan sobie solennie na trwały pomnik. Jednakże nie mamy czasu. Na przykład litera W...

— O, tu jest litera W — odezwał się z całą godnością Korobiejnikow. — Zaraz... Wm, Wn, Worbicki numer 48238, Worobianinow Hipolit Matwiejewicz, ojciec pański, niech mu ziemia lekką będzie, był to pan, jak się patrzy... Fortepian Beckera numer 5480009, waz — imitujących chińskie — z sewrskiej9 porcelany cztery, dywanów Aubusson10 różnych wielkości osiem, gobelin11 „Pasterka”, gobelin „Pastuszek”, tekińskich dywanów dwa, chorosański dywan jeden, niedźwiedź wypchany z tacą jeden, garnitur sypialny — dwanaście sztuk, garnitur stołowy — szesnaście sztuk — orzech, roboty mistrza Gambsa.

— A komu wydano? — przerwał niecierpliwie Ostap.

— Momencik... Niedźwiedź z tacą — do drugiego obwodu milicji. Gobelin „Pastuszek” — do muzeum, gobelin „Pasterka” — do klubu wioślarskiego. Dywan Aubusson, tekińskie i chorosański — do Narkomwniesztorga12. Garnitur z sypialni — do związku myśliwskiego, garnitur stołowy — do starogrodzkiego oddziału Gławczaju. Garnitur salonowy, orzech — rozbito na części. Stół okrągły i jedno krzesło — do drugiego domu Starsobiesa, kanapa z oparciem — do dyspozycji wydziału mieszkaniowego, dotąd jeszcze stoi w korytarzu, całe obicie, łajdaki, zasmarowali... Jeszcze jedno krzesło wydano towarzyszowi Grycacujewowi, jako inwalidzie imperialistycznej wojny, przychylając się do prośby jego tudzież do wniosku kierownika wydziału mieszkaniowego, towarzysza Burkina. Dziesięć krzeseł do Moskwy do Państwowego Muzeum Mebli, zgodnie z okólnikiem13 Narkomprosu14... Imitacje waz chińskich...

— Podziwiam — rzekł Ostap, promieniejąc — to po prostu kapitalne! Nie zawadziłoby obejrzeć teraz nakazy.

Archiwista podszedł do szafy i stanąwszy na palcach, wyjął okazały plik papierów.

— Proszę. Oto meble pańskiego ojca. Czy życzy pan sobie otrzymać wszystkie nakazy?

— Na co mi wszystkie... Pragnąłbym tylko... Oto wspomnienie dzieciństwa: salonowy garnitur... Pamiętam, bawiłem się nieraz w salonie, na dywanie chorosańskim, patrząc na gobelin „Pasterka”. To były złote czasy: dzieciństwo sielskie, anielskie!... A więc, staruszku, poprzestanę na salonowym garniturze.

Korobiejnikow wyjął pięć zielonych nakazów. Jeden nakaz na dziesięć krzeseł, dwa po jednym krześle, jeden na okrągły stół i jeden na gobelin „Pasterka”...

— Proszę tylko popatrzeć, wszystko w porządku. Gdzie co stoi — wiadomo. Na grzbiecie figurują wszystkie adresy i własnoręczny podpis odbiorcy. Nikt nie może się wyprzeć. Może reflektuje pan również na garnitur generałowej Popowej? Bardzo piękny. Również dzieło mistrza Gambsa.

Lecz Ostap, pałający wyłącznie miłością ku rodzicom, złapał nakazy i wsunął je na samo dno bocznej kieszeni, a z generalskiego gabinetu zrezygnował.

— Czy mogę napisać pokwitowanie? — spytał archiwista, zręcznie wyginając się.

— Proszę — powiedział Bender — pisz, szermierzu idei.

Przeszli do pierwszego pokoju. Korobiejnikow wykaligrafował pokwitowanie i z uśmiechem wręczył je gościowi.

Główny impresario niezwykle dystyngowanie wziął papierek w dwa palce prawej ręki i włożył go do tej samej kieszeni, w której spoczywały już drogocenne nakazy.

— No, żegnam — powiedział, mrużąc oczy — przepraszam za sprawiony kłopot. Nie śmiem niepokoić pana dłużej swą obecnością.

Archiwista — zmieszany nieco — uścisnął podaną rękę.

— Żegnam — powtórzył Ostap.

I skierował swe kroki ku wyjściu.

Korobiejnikow nic nie zrozumiał. Spojrzał nawet na stół, czy gość nie zostawił tam czasem pieniędzy, lecz pieniędzy na stole nie było. Wówczas archiwista bardzo cicho zapytał:

— A pieniądze?

— Jakie pieniądze? — rzekł Ostap, otwierając drzwi wejściowe. — Wydaje mi się, że pytał pan o jakieś pieniądze?

— Jak to! Za meble, za nakazy!

— Kochasiu — dworował15 sobie Ostap — dalibóg16, prochy świętej pamięci ojca mego biorę na świadka, że rad bym z duszy, serca, lecz nie mam, zapomniałem wziąć z banku...

Stary zadygotał i wyciągnął przed siebie wątłą dłoń, pragnąc w ten sposób zatrzymać nocnego gościa.

— Ciszej, durniu — rzekł groźnie Ostap — powiadam ci po ludzku, jutro — a więc jutro. No, żegnam! Polecam się łaskawej pamięci!...

Drzwi z łoskotem zatrzasnęły się. Korobiejnikow niezwłocznie otworzył i wybiegł na ulicę, lecz Ostapa już nie było. Szedł on szybko obok mostu.

Przejeżdżająca po wiadukcie lokomotywa oświetliła go swoimi ogniami i otoczyła kłębami dymu.

— Lody ruszyły! — krzyknął Ostap do maszynisty. — Lody ruszyły, panowie przysięgli!

Maszynista nie dosłyszał, machnął tylko ręką, koła mocniej zaturkotały i lokomotywa pobiegła w dal.

Korobiejnikow postał jeszcze ze dwie minuty, po czym kostniejąc z zimna, zaklął i wrócił do swej chałupy. Ogarnął go niewypowiedziany żal. Stanął na środku pokoju i w bezsilnej pasji zaczął kopać stół. Podskakiwała popielniczka w kształcie kalosza, z czerwonym napisem: „Trieugolnik”, i szklanka trąciła się z karafką. Nigdy jeszcze Bartłomiej Korobiejnikow nie był tak podle oszukany.

W dzielnicy tej nazywano Korobiejnikowa po prostu Bartłomiejewiczem. Zwracano się do niego jedynie w razie ostatecznej biedy, Bartłomiejewicz pożyczał pieniądze pod zastaw i brał zabójcze procenty. Od kilku już lat uprawiał ten proceder i ani razu dotąd nie wpadł w ręce milicji. A teraz tak haniebnie wpadł w sidła przy swej najlepszej handlowej imprezie, po której spodziewał się ogromnych zysków, jako też zabezpieczenia na starość.

— Żarciki?! — krzyknął, rozpaczając nad utratą nakazów. — Teraz zawsze już tylko pieniążki na stół. Jak mogłem zagapić się do tego stopnia? Własnymi rękami oddałem orzechowy garnitur! Tylko jeden taki gobelin „Pasterka” nie ma po prostu ceny! Ręczna robota!...

Dzwonek „Proszę nacisnąć” od dawna już naciskała jakaś ręka i głos człowieka, zabłąkanego w labiryncie szaf, odezwał się:

— Którędy tu się wchodzi?

Bartłomiejewicz wyszedł do przedpokoju, przyciągnął do siebie czyjeś palto — ot, po omacku — i wprowadził do stołowego pokoju ojca Fiodora Wostrikowa.

Po dziesięciu minutach wzajemnych niedomówień wyjaśniło się, że obywatel Korobiejnikow rzeczywiście posiada pewne wiadomości o meblach Worobianinowa, a ojciec Fiodor nie uchyla się od wynagrodzenia za te informacje. Nadto, ku niezwykłemu zadowoleniu archiwisty, okazało się, iż gość był rodzonym bratem dawnego marszałka szlachty. Pragnął zachować o nim pamięć i chciał nabyć orzechowy garnitur. Z tymi bowiem meblami łączył brat Worobianinowa najmilsze wspomnienia pacholęctwa.

Bartłomiejewicz zażądał setki. Pamięć brata swego ocenił gość znacznie niżej, ot — na trzydzieści rubli. Stanęło wreszcie na pięćdziesięciu.

— Najpierw prosiłbym o pieniądze, to moja zasada.

Bartłomiejewicz przeliczył dwukrotnie pieniądze, po czym poprosił gościa o chwilkę cierpliwości i poszedł po nakazy. W sekretnej swej kancelarii, nie tracąc czasu na próżne namysły, otworzył alfabet — zwierciadło życia — na literę P; szybko znalazł tam poszukiwaną liczbę i wziął z półki plik nakazów generałowej Popowej. Zerwawszy sznurek, wyciągnął szybko jeden nakaz, wydany towarzyszowi Brunsowi, zamieszkałemu przy ulicy Winiarnej 34, na dwanaście krzeseł z drzewa orzechowego roboty mistrza Gambsa. Archiwista, pełen podziwu dla własnego sprytu i umiejętności lawirowania, uśmiechnął się z zadowoleniem i odniósł nakazy czekającemu na niego klientowi.

— Wszystkie w jednych rękach? — entuzjazmował się klient.

— Trafiła się panu gratka. Wszystkie tam stoją. Wyjątkowy garnitur. Paluszki lizać... A zresztą, po co ja to wszystko mówię?! Sam pan najlepiej wie!

Ojciec Fiodor potrząsał długo dłoń archiwisty, po czym, potknąwszy się po drodze niezliczoną ilość razy o szafy stojące w przedpokoju, przepadł w mrokach nocy.

„Co też im ubrdało17 się z tymi meblami Worobianinowa? — rozważał Korobiejnikow. — Powariowali”.

Rozebrał się, zmówił — aby zbyć — pacierz, położył się na wąziutkim dziewiczym łóżeczku i — mocno zaaferowany — zasnął.