Słowniczek języka Podhalan

Hale — Tatry, także pastwisko (hala). Najwłaściwiej jednak wyraz ten oznacza góry. U dawnych Sarmatów1 góra zwała się także „ala”. Naród Alanów2 wychodził spod Gór Kaukaskich3. Jest więc jakieś powinowactwo między wyrazem „Alanin” a wyrazem „Podhalanin”.

Podhalanin — Góral spod Tatrów.

Podhale — kraj leżący u podnóża Tatrów.

Polana — pole czyste śród gór i lasów, gdzie się trzody latem wypasają.

Groń — wierzch.

Gronik — wierzchołek. Podobieństwo z polskim „grań”, zachowanym w wyrazach czworogran, sześciogran, ośmiogranny itd.

Turnia — skała naga, stroma. Znalazłem ten wyraz w jednym najdawniejszym, starosłowiańskim przekładzie psalmów, użyty w znaczeniu wyrazu „kolumna”.

Upłaz — równina między skałami.

Drapa — stromy, przykry bok góry, takoż rozdół, wąwóz skalisty, parów.

Skala — wszelki głaz, kamień.

Borowacizna — miejsce bagniste w górach, zarosłe mchem i kosodrzewiną, a niebezpieczne stąd, że przebiwszy tę powłokę można utonąć w bagnie, które jest pod nią.

Młaka — bagno.

Łaz — miejsce wypalone z zarośli na pole.

Hotar — pastwisko.

Otawa — potraw4, łąka skoszona.

Juhas — pasterz chodzący około trzody przez czas letniego jej przebywania w górach.

Baca — naczelnik pewnego oddziału juhasów. U Szwajcarów batz oznacza monetę miedzianą.

Bacówka — chatka pasterska w górach (także „szałas” albo „koliba”).

Szałas — szwajcarskie „chalet”5.

Koliba — u Czerkiesów6 „kaliba” (pokolenie, to samo, co u Szkotów „klan”).

Gruby statek — bydło rogate.

Drobny statek — nierogacizna.

Strzyżka — owca.

Jarka — owca jałówka.

Wetula — koza jałówka.

Zywina — wszelkie bydło.

Kierdel — stado, np. owiec.

Hatiar — zrzebiec7.

Żętyca — warzonka wszelkiego rodzaju mleka.

Gieleta — wiaderko do dojenia.

Watra — ognisko w polu. Wyraz znany na Ukrainie i znaczący ogień w piecu.

Plekać, wyplekać — odessać, odcykać mleko.

Jedla — jodła.

Smerek — świerk.

Świerk — modrzew.

Limba — rodzaj cedru w górach.

Sucharz — sterczące przy drzewie reszty uciętych gałęzi.

Rąbanica, cieślica — siekiera zwyczajna.

Ciupaga, wałaszka — mała siekierka, toporek osadzony na rękojeści mniej lub więcej długiej albo na lasce; rodzaj broni góralskiej. Zowią ją także „watlorz”.

Zboże — owies.

Jarzec — jęczmień.

Karpiel — brukiew.

Grula — ziemniak, kartofel.

Moskal — placek owsiany.

Gadzina — domowe ptactwo, drób.

Gacek — nietoperz.

Gazda — gospodarz, kmieć.

Hawiarz — górnik.

Bania — kopalnia, ruda żelazna.

Pachołek — zbójca.

Niewiasta — synowa; ruskie „newistka”.

Frairka — kochanka (zdaje się od niemieckiego wyrazu „Fräulein” — panienka).

Kopiniak — płaszcz; wyraz perski oznaczający niemal to samo.

Gajdy — spodnie, hajdawery.

Łagiew — baryłka.

Palenka — gorzałka.

Zagłówek — poduszka.

Piparek — cybuch8.

Godziny — zegar.

Murań — ma to być każde miasto murowane, a raczej miasto grodowe.

Bursa — zabawa składkowa w zapusty.

Gwara, hwara — mowa, język.

Hasen — zysk.

Tydzień — tydzień, ale w dopełniaczu „tyżnia”.

Chodnik — ścieżka po nagich górach.

Pyrć — ścieżka w górach między zaroślami.

Chodza, czesta — droga.

Fruhaniec, furmaniec — gościniec bity.

Cierpiałka — krzyż, figura przydrożna.

Zły raz — szubienica.

Cyntyrz — cmentarz.

Jaz — tama wodna.

Strysz — kra drobna.

Kurniawa, fujawica — zamieć zimowa.

Srężoga — mgła na pogodę.

Ciekawy — złodziej.

Zdatny — oszust.

Swaty — święty.

Śwarny — dzielny, tęgi.

Podufały — zuchwały.

Chytry, wartki, fryszki — rączy, prędki.

Niżni — niższy.

Wyżni — wyższy.

Hasnować — zyskiwać.

Pytać — prosić, żądać.

Banować — żałować, trapić się.

Naprać — nałożyć, napakować.

Zahubić — zapomnieć.

Zbesnieć — zepsieć się, wściec się.

Chodzić na fraj — chodzić w zaloty.

Redykać się — szybko iść.

Strybać — pić co gęstego, chłeptać.

Hladzić — upatrywać, spozierać (ruskie).

Ciarać — mieniać.

Ciarach — nienawistne nazwanie szlachcica u ludu krakowskiego.

Miesiukać się — śpieszyć się.

Dawać poziór — dawać baczność.

Niepeć — niełatwo.

Drzewiej — pierwej, dawniej.

Dawniej — prędzej.

Dosiela, dotela — dotąd.

Sucy — przystoi, należy co do czego.

Ślebodno — wolno.

Kirkak — na plecach (nieść).

Haj — tak jest.

Bie, zie — odpowiada czasem mazurskiemu „dyć”; niekiedy polskiemu „ba!”.

Ażebym dał dokładniejsze jeszcze wyobrażenie o mowie Podhalan, wypiszę tu niektóre sposoby ich mówienia. Są to wyjątki z jednego wiersza, który jest niewątpliwie napisany przez poetę-Górala. Cały wiersz nie zasługuje na umieszczenie — jest ciekawy tylko dla niektórych miejsc, malujących duch języka i duch Górala.

We wszystkich tych wyjątkach jest to Góral, który mówi.

*

*

*

*

*

Wszystkie te próbki powyższe, jakkolwiek nieliczne, są wyjęte wiernie z ogółu podhalańskiego narzecza — powinny więc dać o nim pewne wyobrażenie.

W dopełnieniu ich to jeszcze powinienem powiedzieć:

Odgarnąwszy na bok z narzecza podhalańskiego niektóre obce mu naleciałości, znajdziemy w końcu tło główne, jemu tylko właściwe, odwiecznie rodzinne. Jest to jedno z narzeczy języka polskiego, takie jak mazurskie, śląskie itd. Gałąź, więcej niż z pnia polskiego, bo z tego samego korzenia, co i główny pień polski. Były czasy ich zupełnej jedności, rozdzieliły się później. Dzisiejszy pień polski, silniejszy życiem, strzelił w najwłaściwszym kierunku i rozrósł się w drzewo główne, inne zostały tylko odroślami bratnimi. Cała budowa języka Podhalan, duch jego, członki pojedyncze, wiązanie ich — wszystko w nim pokazuje brata języka polskiego, brata-bliźniaka. Przyczyna niektórych różnic w tym głównie, że pozostał ciągle językiem ludu nielicznego, zacienionego, oddzielonego i położeniem swoim, i sferą tak swoich potrzeb, jak dążeń, od prądu głównego.

Mowa Podhalan najwięcej się zbliża do krakowskiej — to samo mazurzenie wyrazów przez wyrzutnię głoski „z”, przez zamienienie litery „a” na „o”, szczególniej przed „n”, jak na przykład: „pan” — „pon”.

Jest mu właściwe, i to świadczy o duchu starym tego języka, kończenie pierwszej osoby pojedynczej przez „k” w miejsce naszego „m”; na przykład „miałek” zamiast „miałem”.

W wielu razach Podhalanin przerabia tylko swoim krojem wyrazy polskie przez zamianę jednej głoski na inną, w której ma większe upodobanie, jako to: „g” na „h”, na przykład: „gwara” — „hwara”, „ł” albo „w” na „l”: na przykład: „jodła” — „jedla”; „swobodno” — „ślebodno”. Tak zamienia: „ę” na „u”, a w wyrazach pieszczących: „e” na „i”, na przykład: „Janeczku” — „Janiczku”, „czapeczkę” — „czapiczku”.

Napomykam tylko o każdym szczególe, nie zamierzałem pisać rozprawy uczonej. Kończę na tym, że język ten brzmi przyjemnie w ustach dobrze mówiącego, wybitny jest we wszystkich odcieniach — bądź łagodnych, bądź ostrych — i nagina się do wszystkich. Ale trzeba się z nim oswoić, aby wszystko łatwo schwycić w rozmowie z Góralem, zwłaszcza że mowa ich jest raczej szybka niż powolna.