Loreva
Loreva

Rozdział 14 z 16

Scherz, Ironie und tiefere Bedeutung

Psujmy zabawę plotkarzom!

Raz jestem i ja tego samego zdania, co i „Kurier Warszawski”2, co więcej — mogę wprowadzić w czyn program przez to pismo wygłoszony. Przyjemności ceni się tym wyżej, im są rzadsze. Toteż wdzięczność dla pana Rittnera, mimowolnego sprawcy niespodziewanej koincydencji3, nakazuje mi zacząć od niego.

W „Kurierze Warszawskim” pan Rittner zawitał wkrótce po Incognitusie.

— Jestem dyletantem4 — mówił Incognitus — arystokratą nerwów, hodowcą odcieni, kolekcjonerem stylów.

— Un amateur d’âmes5 — podpowiedział pan Rittner.

— Otóż to. Voilà le mot6. Zdaje mi się, że się porozumiemy. Otóż... uważa pan, potrzebuję Ariela7. Vous savez Ariela8...

— Och, tak.

— Widzi pan... Falstaffa9 już mam... Katoblepasa10 — też... Kaliban11, nic a będzie. Trzeba contrebalancer12... Otóż Ariel...

— Ale co to jest właściwie Ariel? — zapytał Koskowski13.

— Pewien gatunek szczygła!

— Albo gołąbka! — dorzucił skromnie Rittner. — Ja, panie redaktorze, chętnie... Aigle, vautour ou colombe14... To z Victora Hugo15. Orzeł, sęp albo gołąbka. Sęp już jest. Orzeł? Próbowałem orła. Ça ne va pas16 orzeł! A więc gołąbek!

— Doskonale... A zatem Ariel. Rzecz skończona... N’appuyez pas17. Glissez18... Muskać. Muskać!

Od tej chwili pan Rittner zaczął muskać swoje niedzielne felietony, nowele, noweletki gołębim piórkiem, umaczanym w malinowym soczku. Podobne do krwi, a jest słodkie! Przede wszystkim zaś słodycz! Trzeba być słodkim jak figurka Lamartine’a19 ulepionego z cukru. I wszystko w tym rodzaju. Zdania króciuteńkie, po dwa, trzy słowa, takie właśnie bibelowate20, figurkowate... I zawsze ciepło, cieplutko, cieplutko jak w serduszku u wielkanocnego baranka, gdy za sklepową szybką cukierni w jasny kwietniowy dzień stoi. I myśli takie niewinne, barankowate, rzewne... na różowej wstążeczce...

— Ariel... słowo honoru Ariel! — rozpływał się Incognitus... — I zawsze temacik taki znajdzie niewinny, miły, świegotliwy! Kochany, słodki chłopiec! Psujmy zabawę plotkarzom! O... o jak to jest wymuskane, wychuchane, wypieszczone... Nigdzie goryczy, oburzenia, gniewu... Taki serdeczny naiwny gest, coś takiego pastuszkowatego, jagnięcego, coś tak à la21 Watteau22, jak gdyby z wachlarza. Dyskretnie! Miękko! Właśniem takiego sobie wymarzył23... Ariel oswojony, ugłaskany! Siedzi w klateczce, cukier z palców bierze i grucha, i świergoce, i ćwierka...

Przez wdzięczność więc dla pana Rittnera psujmy zabawę plotkarzom! A wynalazłem właśnie parę ciekawych odmian.

Przede wszystkim nie zawsze plotkarzami są ludzie chcący nam szkodzić. Zdarzają się plotkarze... przyjaciele! Na przykład „Dowiadujemy się, że pan Rabski został zaproszony na kandydata na posła do rady państwa”.

— Ależ skądże! — broni się pan Rabski24. — Plotka jakaś! Ja nic nie wiem — i spuszcza skromnie oczęta, i buzię zaciska w ciup...

Albo znowu: „współpracownik naszego pisma doktor filozofii Władysław Rabski został okradziony. Prócz kolekcji krawatów złodzieje skradli mu rękopisy pięciu dramatów, tysiąca i jednego sonetów, studium o d’Annunziu25 i znacznej części nowoczesnego Dekameronu26 (na tle własnych przygód), nad którym od lat wielu pracował”. Albo jeszcze... „Zapewniają nas, że przyczyną samobójstwa wydawcy NN. nie było odmówienie mu przez pana Rabskiego napisania studium o Łodzi! Źródła rozpaczliwego kroku szukać należy raczej w ogólnym przygnębieniu, w jakie pan NN. popadł od dnia, w którym pan MM. przelicytował go i nabył od pana Rabskiego zbiór felietonów, o które — jak wiadomo — ubiegały się wszystkie firmy wydawnicze, a kilka nawet w tym celu założono”.

Są i inne typy. Na przykład plotkarze próbujący, plotkarze torujący drogę... Można by ich nazwać zwiastunami lub też harcownikami... Właściwie nie zmyślają oni, tylko wyprzedzają wypadki. Przed jakimś ryzykownym krokiem zawsze dobrze spróbować, przygotować opinię! Puszcza się więc ploteczkę... jedną, drugą, trzecią i nadsłuchuje się, i wietrzy... Nikt nie protestuje... Można zaryzykować! Ploteczka się sprawdzi... Oburzenie lub niechęć. Wszystko się cofnie, ślady zatrze, ploteczkę się dezawuuje27. A zawsze skutek będzie! Nie teraz, to na przyszłość. Fermencik zostanie... Można także obok tej ploteczki inną wprost przeciwną... Nastąpi walka zdań... pokrzyżuje się szyk, ściągnie się sympatie...

Takie na przykład ploteczki teatralne... Pan Śliwiński28 chce wziąć teatr w dzierżawę... Odwołanie... Hm... Puk29! naprzód tyś, od odszczekiwania. A fermencik jest. Nieufność się zbudzi.

Albo znowu... Spróbować. Moment nastał... I brzęczą plotki, nie plotki. Była deputacja30. Dwie deputacje. W imieniu artystów, społeczeństwa... Ciekawe i te deputacje. Dotychczas były tylko anonimowe listy, teraz wynaleziono anonimowe deputacje. Kto wysłał? Społeczeństwo! Inteligencja! Literatura! A potem cisza, cisza... aby się przypadkiem ci wysyłający nie dowiedzieli, że wysłali...

Znane przysłowie: gdzie kucharek sześć! A gdyby tak spróbować sześciu reżyserów. Od sceny Żelazowski31, Śliwiński, Rapacki32. Od kwalifikacji Rabski, Rapacki, Paliński33. Uda się, nie uda! Dobra nasza! Nie uda... Kto mówił? Nic nie było. Plotki. Ploteczki.

Klapa. A więc nowa torpeda. Szept tragiczny, tajemniczy szept. Kamiński34 był już reżyserem, Kamiński, Kamiński... Potem... wiadomo. Kamiński odjedzie, ale w pozycji pana Śliwińskiego zostanie szczerba. Łatwiej będzie ugryźć...

Na jedną chwileczkę bądźmy poważni.

Że Teatr Rozmaitości nie jest przy obecnej reżyserii ani świątynią sztuki, ani szkołą, ani placówką kultury artystycznej, o tym wiemy. Ale że za dawniejszych kierowników było gorzej, gorzej! to wiemy jeszcze lepiej. Pan Śliwiński to bądź co bądź: Przybyszewski, Kisielewski35, Kawecki36, Feldman37, Szukiewicz38, Zapolska39 na scenie. Projektowany triumwirat40 to królowanie Sardou41, Ohnetów42, Lubowskich43, Grabowskich44 et comme de raison45 — Palińskich. I tak dalej. Pan Śliwiński nie reprezentuje kultury artystycznej, ale reprezentuje średnią, kochającą teatr. W triumwiracie zaś projektowanym pan Rapacki jeden reprezentowałby sztukę, ale dawnej szkoły i przez pryzmat własnych ról widzianą, pan Rabski — klikę, a pan Paliński — grafomanię. Panu Śliwińskiemu można stawiać poważne zarzuty: nieuwzględnianie repertuaru klasycznego, cudzoziemskiego, naszego (szczególniej w ostatnich czasach), zły wybór sztuk tłumaczonych (ale przecież publiczność zapełnia teatr na Publicznych Tajemnicach), brak zespołów i stylu w obsadzie sztuk. Pan Ładnowski46 grający razem z panią Siemaszkową47 to tak jak gdyby Kasprowicz przeplatany Woroniczem48! Ale niektóre z tych wad są do usunięcia, a przynajmniej byłyby do usunięcia, gdyby artyści warszawskiej sceny szczerzej kochali sztukę, a prasa nie przeszkadzała im, lecz pomagała w pracy dla niej; inne spotęgowałyby się niepomiernie, gdyby miejsce pana Śliwińskiego zajął ktokolwiek z będących dziś na porządku dziennym kandydatów. Rozmaitości muszą liczyć się z publicznością i jej stopniem — grzecznie mówiąc — kultury, obniżanej nieustannie przez prasę. Poziom artystyczny Rozmaitości podnieść można jedynie przez podniesienie poziomu kultury publiczności. Tej zaś roli wychowawczej Teatr Rozmaitości dla wielu względów podjąć się nie może. Tu trzeba czegoś o wiele lotniejszego, niezależniejszego. Warszawa potrzebuje teatru o wysokim artystycznym poziomie, teatru mającego na celu tylko sztukę. Ten zaś stworzyć może tylko inicjatywa osobista jednostek bezpośrednio zainteresowanych, to jest dramaturgów i artystów, istotnie sztukę kochających...

Powiedzą mi: mrzonki! Ale przecież energią jednostek powstała Szkoła Sztuk Pięknych49.

A tymczasem wieczne wyrzekanie na pana Śliwińskiego jest aż nazbyt jałowe i łatwe.

...Pod wpływem nieustannych pogłosek, plotek, zaprzeczeń, potwierdzeń, odwołań miałem jednej z ostatnich nocy sen, dziwaczny, pogmatwany i rozkiełznanie50 ironiczny... Śniło mi się, że pan Śliwiński rozpisał ankietę, a raczej chodził z nią sam po osobach kompetentnych i wpływowych. Chodził i pytał: co robić? Czym ma być Teatr Rozmaitości?

Był u Sienkiewicza. Ale ten zatrzasnął drzwi i nie chciał mówić.

— Dosyć, już dosyć. Nie mówię o teatrze.

Był u pana Rabskiego. Ten milczał długo, w końcu rzekł:

— Ote toi, que je m’y mette51.

Był u pana Masoniusa. Kazał mu czytać Lessinga52 i Arystotelesa53. W końcu zaś zapowiedział koniec świata i rychłe nadejście Antychrysta...

Pan W. M. Kozłowski54 zalecił mu wystawianie sztuk neomaltuzjańskich55, pan Miecznik — Mistrza Twardowskiego, pan Lorentowicz56... Dame à la faux57 i w ogóle sztuk z duszą, Miriam zaś zrazu nie chciał mówić, w końcu radził Aksela58, Kraswę59 i teatr Claudela60. Od tego momentu właśnie zaczyna się fantasmagoria61.

— Czymże wobec tego powinien być teatr? — pytał strapiony pan Śliwiński.

Miriam mówił długo i uczenie. Na końcu zaś rzekł:

— Alkahestem62.

Z niesłychaną szybkością scenizacji, jaką tylko wielki reżyser Sen się odznacza (czytaj: Karola du Prela63: Philosophie der Mystik. Traum als Dramaturg64), zmienił się nagle widok. Miriam siedział już sam, osłupiałym wzrokiem wpatrywał się w olbrzymie ogłoszenie, rozłożone na stole...

Z natchnienia CHIMERY zamienia się 
TEATR ROZMAITOŚCI 
W SYMBOLICZNY TINGLE-TANGLE65 
z udziałem Kraswy 
pod nazwą Alkahest (nie Alkazar)66. 
Areopagita67 L. Śliwiński. 
A także PAUL CLAUDEL (występy gościnne): 
...klaun-metafizyk o chińskiej tresurze 
i AKSEL z PANEM IGNACYM BALIŃSKIM68 
w tytułowej roli, z kupletami69, poprawiony przez 
ANDRZEJA MARKA70, odtańczy DEOTYMA71. 

Co przeczytawszy, Miriam popadł w katalepsję72. Gdy ocknął się, nieszczęsny dokument leżał przed nim.

— Tingle-tangle — wyszeptał.

— Dlaczego nie?

Baletniczka Degasa73 wyślizgnęła się z ramek, wyskoczyła z obrazu i nieco ryzykownym pas74 podbiegła do Miriama.

— Pourquoi pas? Pourquoi pas?75

— A to znowu co? Ty skąd? Co mogą pomyśleć... Przecież opinia...

— Nie dbam o opinię. Je m’en moque, je m’en fiche...76 Kocham cię...

— Ależ...

— Kocham cię... Nie poznajesz mnie? Jestem sztuka.

— Ty?

— Ja... O, bez tych min... Ja wiem... Dla ciebie zawsze: Absolut! Absolut! Poza przestrzenią — czasem. A ja jestem tu, tuż obok. Na ulicy, podwórzu! Wszędzie. I nie lubię tych wielkich słów. Tak, czasami... gdym smutna... i śmiać się nie mam z czego... Ale à la longue77... br... Idea platońska! Wieczność. To wszystko... zawracanie głowy... les chansons78.

— Jak się ty wyrażasz!

— Och, mniejsza o to. Vois-tu79. Ja czasem jestem motłoch, czasem — rynsztok80, ulica, ale zawsze życie, słońce, miłość, namiętność, taniec, a to wszystko.

Nagle stało się coś strasznego. Parę biustów81 zachwiało się i spadło, kilkanaście książek runęło, drzwi wyleciały z zawiasów.

— Dame, Dame, Dame, Dame!82

— Kto tam!

— Hej! hop! Z drogi. Życie idzie. Jego Słoneczność Życie! Pijany statek! Rimbaud83!

— Hm... hm... Ja już wolę w książce. Mam doskonałe wydanie... To nie ocean.

— He, he... Miriam. Tu es nègre. Décidément nègre84...

— Bardzo proszę... bez tej poufałości. Ostatecznie. Remy de Gourmont85 miał słuszność. Insupportable voyou86...

— Remy de Gourmont, encore un chapon87!

— I zastrzegam sobie, że okna... To jest właściciel, propriétaire88!

— Je m’en fiche89. Gwiżdżę na twojego proprietera. Okno przeszkadza... Słońce nie wchodzi... A to co, firanki! Precz! I to precz.

— Rimbaud... Żywiołowa siła... Ale in Begrenzung zeigt sich der Meister90! Poczekaj... Zaraz w przyszłym numerze.

— Fiche-moi la paix91... I bez pludrowskiego92 języka. Nie lubię... Hej, ty tam! Chodź tu...

— Wypraszam sobie. Znany nożownik!

— Nożownik!... Ah, je m’en fiche. Ciekawe ma ślepia! Taki pijany statek...

— Pan się myli. Ja przetłumaczyłem Pijany Statek. To, co u pana było tylko bezwiedną erupcją, to ja opanowałem mocą kongenialnego93...

— Tu es nègre. Nie, nie! Tu es chinois94. Décidément95. Chińczyk! Un magot96 ! Hop là97. Tu na konsolkę.

— Proszę... bardzo... Co za poufałość. Voyou98... Va-nu-pieds99... Sans-culotte100!

— Hop là ! Magot. Voilà.101

I Miriam z przerażeniem spostrzegł, że stoi, a raczej siedzi w kucki na konsolce i że porcelanowieje.

— Otóż to. A teraz głową! W prawo i w lewo! Bim-bam, Bim-bam ! Bim-bam — là102!

— Brawo!

Wszystko znikło. I tylko porcelanowy Miriam (przecież to sen, ach, tylko sen) kiwał się w takt. Bim-bam, Bim-bam, Bim-bam... Czuł głęboko niestosowność swego położenia, a nie mógł zejść, gdyż bał się rozbić.

Wtem otworzyły się drzwi. Wszedł Lemański103.

„Ten mnie ocali” — pomyślał Miriam i zakiwał się mocniej.

Ale Lemański przyjrzał się, przymrużył oczy, zrobił dziwaczny ruch palcami.

— A... wiesz co! — rzekł. — Wcale dobra ta kombinacja, ja zawsze coś takiego sobie myślałem.

Usłyszawszy to, Miriam spadł i ja obudziłem się z przestrachu.

Ulicami miast, ścieżkami pól i lasów przelewa się życie pełne tęsknot, marzeń, czuć, widoków raz tylko istniejących i o kształt swój i wyzwolenie proszących, a na scenie Rozmaitości... Wojny domowe! Reduty! Pod okrętem! A w „Chimerze”104 pisze Leśmian105 Legendy, Tęsknoty, pani Komornicka106 wyłania wizje lwów, lwic, panter i tygrysic.

A państwo Rabscy intrygują, że pan Śliwiński za dużo daje sztuk tych tam „dekadentów107”. W klateczce zaś za złoconymi pręcikami siedzi der akklimatisierte108 Ariel i ćwierka.

  1. Scherz, Ironie und tiefere Bedeutung (niem.) — żart, ironia i głębsze znaczenie. [przypis edytorski] ↩
  2. „Kurier Warszawski” — gazeta codzienna wydawana w Warszawie w latach 1821–1939, popularna wśród mieszczaństwa, urzędników państwowych i inteligencji. [przypis edytorski] ↩
  3. koincydencja — jednoczesność wystąpienia dwóch lub więcej zjawisk. [przypis edytorski] ↩
  4. dyletant (daw.) — amator; człowiek zajmujący się jakąś dziedziną nauki a. sztuki z zamiłowania, niezawodowo i nie na mocy formalnego wykształcenia w tym kierunku. [przypis edytorski] ↩
  5. un amateur d’âmes (fr.) — amator dusz; wielbiciel dusz. [przypis edytorski] ↩
  6. voilà le mot (fr.) — oto właściwe słowo (określenie). [przypis edytorski] ↩
  7. Ariel — imię oznaczające z hebr. „lew Boga” (także: Uriel); anioł, duch opisany w Starym Testamencie w Księdze Izajasza (29,1), synonim miasta Jerozolimy; także: duszek powietrzny w Burzy Shakespeare’a. [przypis edytorski] ↩
  8. vous savez Ariela (fr.) — zna pan Ariela. [przypis edytorski] ↩
  9. Falstaff — fikcyjna postać ze sztuk Szekspira o Henryku IV i w Wesołych kumoszkach z Windsoru: stary, otyły szlachcic, rubaszny, gadatliwy i dowcipny opój. [przypis edytorski] ↩
  10. katoblepas (z gr.: patrzący w dół) — legendarne zwierzę o ciele bawoła i głowie dzika, z głową zawsze zwróconą ku ziemi, zabijające wzrokiem; opisywane przez Pliniusza (Historia naturalna VIII, 77) jako żyjące na krańcach Etiopii, w błotnistej okolicy u źródeł Nilu; pojawia się także w Kuszeniu świętego Antoniego (1874) Gustave’a Flauberta. [przypis edytorski] ↩
  11. Kaliban — fikcyjna postać ze sztuki Burza Williama Szekspira: dziki, zdeformowany syn wiedźmy. [przypis edytorski] ↩
  12. contrebalancer (fr.) — przeciwwaga. [przypis edytorski] ↩
  13. Koskowski, Bolesław (1870–1938) — ekonomista, dziennikarz, publicysta „Gazety Lubelskiej”, „Głosu” (artykuły społeczno-ekonomiczne; do 1899, kiedy gazeta przyjęła orientację socjaldemokratyczną), „Przeglądu Tygodniowego” (1892–1895 artykuły krajoznawcze i etnograficzne), „Gazety Polskiej” (od 1898, od 1906 redaktor naczelny); od 1905 w „Kurierze Warszawskim” był m.in. korespondentem w Berlinie i Petersburgu; członek Ligi Narodowej (1898), związany początkowo z Narodową Demokracją, w l. 1922–1927 senator z listy Związku Ludowo-Narodowego, wykładowca Szkoły Nauk Politycznych w Warszawie, prezesem Związku Dziennikarzy RP. [przypis edytorski] ↩
  14. aigle, vautour ou colombe (fr.) — orzeł, sęp lub gołąb. [przypis edytorski] ↩
  15. Hugo, Victor (1802–1885) — francuski pisarz, poeta, dramaturg i polityk, czołowy prozaik francuskiego romantyzmu, autor m.in. Nędzników. [przypis edytorski] ↩
  16. ça ne va pas (fr.) — to nie jest w porządku; to nie uchodzi. [przypis edytorski] ↩
  17. n’appuyez pas (fr.) — nie naciskaj. [przypis edytorski] ↩
  18. glissez (fr.) — tu: ślizgaj się pan. [przypis edytorski] ↩
  19. Lamartine, Alphonse de (1790–1869) — francuski poeta, polityk liberalny; tradycyjnie uznawany za prekursora francuskiego romantyzmu; członek Akademii Francuskiej. [przypis edytorski] ↩
  20. bibelowaty — drobny, o charakterze dekoracyjnym. [przypis edytorski] ↩
  21. à la (fr.) — jak, na sposób, w rodzaju. [przypis edytorski] ↩
  22. Watteau, Jean-Antoine (1684–1721) — francuski malarz i rysownik, prekursor rokoka. [przypis edytorski] ↩
  23. właśniem takiego sobie wymarzył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: właśnie takiego sobie wymarzyłem. [przypis edytorski] ↩
  24. Rabski, Władysław (1865–1925) — krytyk literacki i teatralny, publicysta, pisarz i dramaturg; po ukończeniu studiów w Berlinie i uzyskaniu stopnia doktora filozofii osiadł w Poznaniu; był członkiem Ligi Narodowej (1898), w czasie I wojny światowej członkiem Rady Polskiej Zjednoczenia Międzypartyjnego w Moskwie (1917), związany z endecją, w II Rzeczypospolitej posłem na Sejm z ramienia Narodowej Demokracji. [przypis edytorski] ↩
  25. D’Annunzio, Gabriele (1863–1938) — włoski powieściopisarz, poeta i dramaturg, lotnik wojskowy podczas I wojny światowej, po wojnie nacjonalistyczny agitator, wywarł znaczny wpływ na Mussoliniego; w literaturze zasłynął z pierwszych prób futurystycznych, później skłaniał się do ekspresjonizmu; znany zwłaszcza z bestsellerowej powieści Triumf śmierci (1894). [przypis edytorski] ↩
  26. Dekameron — dzieło Giovanniego Boccaccia, XIV-wiecznego pisarza włoskiego; złożone ze stu nowel, które w ciągu dziesięciu dni opowiada sobie dla zabicia czasu dziesięcioro szlachetnie urodzonych mieszkańców Florencji. Głównym tematem tych narracji jest miłość w jej rozmaitych odmianach: małżeńska i cudzołożna, zmysłowa i platoniczna, tragiczna i idylliczna. Całość stanowi opis obyczajów panujących we Włoszech okresu renesansu. [przypis edytorski] ↩
  27. dezawuować — pomniejszyć wartość a. zasługi; tu: zdementować, odwołać. [przypis edytorski] ↩
  28. Śliwiński, Ludwik (1857–1923) — aktor, dyrektor teatru, reżyser. [przypis edytorski] ↩
  29. Puk — chochlik, wesoły duszek domowy w opowieściach anglosaskich, znany z dowcipów i oszustw; jeden z elfów w Śnie nocy letniej Shakespeare’a. [przypis edytorski] ↩
  30. deputacja — tu: delegacja. [przypis edytorski] ↩
  31. Żelazowski, Roman Czesław (1854–1930) — polski aktor, artysta dramatyczny, reżyser teatralny. [przypis edytorski] ↩
  32. Rapacki, Wincenty (1840–1924) — polski aktor, dyrektor teatru, literat reżyser teatralny, jeden z prekursorów tworzenia realistycznych postaci scenicznych. [przypis edytorski] ↩
  33. Paliński, Władysław Sergiusz (1869–1917) — polski aktor oraz reżyser teatralny i filmowy, scenarzysta, dramaturg i dziennikarz prasowy, związany m.in. z Teatrem Rozmaitości w Warszawie. [przypis edytorski] ↩
  34. Kamiński, Kazimierz (1865–1928) — aktor i reżyser teatralny i filmowy, dyrektor teatru, scenarzysta, pedagog; syn woźnego Warszawskich Teatrów Rządowych. [przypis edytorski] ↩
  35. Kisielewski, Jan August (1876–1918) — dramatopisarz polski, znawca teatru, krytyk teatralny, eseista związany z kabaretem Zielonego Balonika; wybitna indywidualność okresu Młodej Polski, autor m.in sztuk W sieci i Karykatury. [przypis edytorski] ↩
  36. Kawecki, Zygmunt (1876–1955) — polski dramaturg; najważniejsze dzieła: Dramat Kaliny (1902), Poczekalnia pierwszej klasy (1925), Droga do piekła (1931), Jan i Janek (1948). [przypis edytorski] ↩
  37. Feldman, Wilhelm (1868–1919) — krytyk i historyk literatury polskiej, publicysta, redaktor miesięcznika krakowskiego „Krytyka”, a także dramaturg i prozaik; autor Współczesnej literatury polskiej. [przypis edytorski] ↩
  38. Szukiewicz, Maciej (1870–1943) — poeta, prozaik, dramaturg, krytyk teatralny, tłumacz, historyk sztuki; kustosz Muzeum Narodowego i Domu Jana Matejki w Krakowie. [przypis edytorski] ↩
  39. Zapolska, Gabriela (1857–1921) — właśc. Maria Gabriela Śnieżko-Błocka, z domu Korwin-Piotrowska; pisarka, publicystka, także aktorka; zasłynęła z podszytych gorzką refleksją krytyczną komedii demaskujących mieszczańską obłudę, np. Żabusia (1987), Ich Czworo (1904), Moralność pani Dulskiej (1906) czy Panna Maliczewska (1910). [przypis edytorski] ↩
  40. triumwirat — trzy osoby podejmujące działanie. [przypis edytorski] ↩
  41. Sardou, Victorien (1831–1908) — francuski dramatopisarz, autor sztuk o starannie skonstruowanym schemacie akcji, cieszących się dużą popularnością w Europie i Ameryce. [przypis edytorski] ↩
  42. Ohnet, Georges (1848–1918) — literat fr., wielbiciel prozy George Sand, przeciwstawiający się nurtowi nowoczesnego realizmu, niestroniący natomiast od melodramatyczno-romantycznych motywów, zyskał wielką popularność u współczesnych czytelników i czytelniczek; jego najbardziej poczytna powieść, Właściciel kuźnic (oryg. Le maître des forges), została przerobiona na sztukę teatralną i przez rok nie schodziła ze sceny. [przypis edytorski] ↩
  43. Lubowski, Edward (1837–1923) — autor powieści i komedii, te ostatnie wzorował na francuskim dramacie mieszczańskim. [przypis edytorski] ↩
  44. Grabowski, Michał (1805–1863) — krytyk i powieściopisarz; brał udział w walce romantyków z klasykami. Zasłynął recenzjami publikowanymi w „Tygodniku petersburskim”; swoje prace krytyczne wydał w osobnych tomach: Literatura i krytyka (Wilno, 1836–1840), Korespondencja literacka (Wilno, 1847–1848) i Artykuły literackie, krytyczne i artystyczne (Wilno, 1849). [przypis edytorski] ↩
  45. et comme de raison (fr.) — i z rozsądku. [przypis edytorski] ↩
  46. Ładnowski, Bolesław (1841–1911) — polski aktor teatralny, pedagog oraz reżyser. [przypis edytorski] ↩
  47. Siemaszkowa, Wanda (1867–1947) — polska aktorka teatralna, występująca od 1887 gł. w Krakowie i Lwowie; reżyserka, dyrektorka teatrów w Bydgoszczy, Poznaniu i Rzeszowie. [przypis edytorski] ↩
  48. Woronicz, Jan Paweł (1757–1829) — jezuita (do kasacji zakonu w 1773 r.), ksiądz rzymskokatolicki, poeta, mówca, kaznodzieja. [przypis edytorski] ↩
  49. Warszawska Szkoła Sztuk Pięknych — uczelnia artystyczna w Warszawie, posiadająca trzy wydziały: architektury, rzeźby i malarstwa, wyrosła z Oddziału Sztuk Pięknych na Uniwersytecie Warszawskim (1816–1831), otwarta w 1844 i przyłączona do Gimnazjum Realnego, zlikwidowana w 1864 r. ze względu na udział studentów w demonstracjach patriotycznych lat 1860–1861 i powstaniu styczniowym; od roku 1865 działała tylko tzw. Klasa Rysunkowa, od 1871 r. zw. „Szkołą Wojciecha Gersona. W 1901 r. Szkoła Sztuk Pięknych powstała ponownie jako uczelnia prywatna z inicjatywy malarza Kazimierza Stabrowskiego, Teodora Dunina, ordynata hrabiego Adama Krasińskiego i ordynata hrabiego Maurycego Zamoyskiego. Działała do roku 1920, w wybudowanym w l. 1912–1914 gmachu przy ul. Nadbrzeżnej (obecnie Wybrzeże Kościuszkowskie 37), powstałym ze środków własnych Eugenii Kierbedź wg projektu Alfonsa Graviera i podarowanym szkole. Po zaburzeniach w czasie I wojny światowej (budynek skonfiskowało wojsko i zamieniło na lazaret) szkoła działała z przerwą w l. 1920–1923; w 1932 została przekształcona w Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie z siedzibą główną w pałacu Czapskich przy ul. Krakowskie Przedmieście 5, w dawnym gmachu znajduje się Wydział Rzeźby. [przypis edytorski] ↩
  50. rozkiełznanie — swobodnie, bez skrępowania. [przypis edytorski] ↩
  51. ôte-toi, que je m’y mette (fr.) — usuń się, bo ja chcę zająć twoje miejsce; wynoś się, daj mi robić swoje. [przypis edytorski] ↩
  52. Lessing, Gotthold Ephraim (1729–1781) — niem. pisarz, dramaturg, krytyk literacki i teatralny, filozof, najwybitniejszy przedstawiciel literatury niemieckiego oświecenia; autor m.in. pism filozoficznych i teologicznych. [przypis edytorski] ↩
  53. Arystoteles (384–322 p.n.e.) — grecki filozof i przyrodoznawca, zajmujący się również teorią państwa i prawa, ekonomiką i logiką formalną; najwszechstronniejszy z uczonych staroż., osobisty nauczyciel Aleksandra Wielkiego; jego dorobek i system filozoficzny wywarły wielki wpływ na rozwój nauki i filozofii europejskiej, zwłaszcza w średniowieczu. [przypis edytorski] ↩
  54. Kozłowski, Władysław Mieczysław (1859–1935) — pisarz filozoficzny i przyrodnik polski, urodzony w Kijowie. [przypis edytorski] ↩
  55. neomaltuzjański — odnoszący się do teorii, zgodnie z którą ograniczenie przyrostu ludności rozwiązałoby trudności społeczno-ekonomiczne państwa. [przypis edytorski] ↩
  56. Lorentowicz, Jan (1868–1940) — krytyk teatralny i literacki, publicysta, prezes Polskiego Pen Clubu (1924–26). [przypis edytorski] ↩
  57. dame à la faux (fr.) — dosł. dama z kosą; odmiana figury danse macabre. [przypis edytorski] ↩
  58. Aksel a. Axel — pseudonim artystyczny Ignacego Balińskiego (1862–1951), pisarza związanego z endecją. [przypis edytorski] ↩
  59. Kraswa — utwór dramatyczny Cezarego Jellenty (1861–1935), krytyka, publicysty, prozaika, dramaturga i poety; próba realizacji własnego apelu autora do pisarzy o uzupełnienie literatury o nowe mity, ponieważ dawne zamierają i dezaktualizują się, a ich treści nie mogą wystarczać odbiorcom w XX w.; pełen tytuł utworu to: Kraswa. Poemat dramatyczny z cyklu Mity, Kraków 1902. [przypis edytorski] ↩
  60. Claudel, Paul (1868–1955) — francuski poeta i dramaturg, symbolista; członek Akademii Francuskiej. [przypis edytorski] ↩
  61. fantasmagoria — nierealna, fantastyczna wizja, stworzona przez nadwrażliwą wyobraźnię. [przypis edytorski] ↩
  62. alkahest — rozpuszczalnik. [przypis edytorski] ↩
  63. Prel, Carl du a. Prel, Karl von (1839–1899) — niem. filozof, pisarz i okultysta. [przypis edytorski] ↩
  64. Philosophie der Mystik. Traum als Dramaturg — „Filozofia mistyki. Sen jako dramaturg”. [przypis edytorski] ↩
  65. tingel-tangel (z niem., daw.) — podrzędny lokal gastronomiczno-rozrywkowy, miejsce występów piosenkarzy, tancerzy, striptizerek. [przypis edytorski] ↩
  66. alkazar (z arab.: zamek) — nazwa świeckiej rezydencji o charakterze reprezentacyjnym na Bliskim Wschodzie. [przypis edytorski] ↩
  67. areopagita — w staroż. Grecji: członek ateńskiego areopagu (rady najwyższej); tu: żartobliwie. [przypis edytorski] ↩
  68. Baliński, Ignacy (1862–1951) — pseud. Aksel; polski pisarz, publicysta i działacz społeczny, prawnik, sędzia Sądu Najwyższego w II RP, senator z ramienia Narodowej Demokracji. [przypis edytorski] ↩
  69. kuplet — piosenka o treści satyrycznej i frywolnej, z wyrazistym i dowcipnym refrenem. [przypis edytorski] ↩
  70. Marek, Andrzej (1880–1943) — polski dramaturg, reżyser teatralny i teatrolog. [przypis edytorski] ↩
  71. Deotyma, właśc. Jadwiga Łuszczewska (1834–1908) — powieściopisarka i poetka publikująca pod pseud.; autorka cyklu poematów epickich o dawnych dziejach Polski pt. Polska w pieśni (m.in. Wanda, 1887); najbardziej znana z powieści historycznych dla młodzieży, np. Panienka z okienka (1898). [przypis edytorski] ↩
  72. katalepsja — odrętwienie ciała występujące czasami w chorobach psychicznych. [przypis edytorski] ↩
  73. Degas, Edgar, właśc. Hilaire-Germain-Edgar de Gas (1834–1917) — wybitny francuski malarz i rzeźbiarz impresjonistyczny; jednym z często podejmowanych przez niego tematów była postać baletnicy w ruchu, w garderobie itp. [przypis edytorski] ↩
  74. pas (fr.) — krok. [przypis edytorski] ↩
  75. pourquoi pas (fr.) — dlaczego nie; czemu nie. [przypis edytorski] ↩
  76. je m’en moque, je m’en fiche (fr.) — nie obchodzi mnie to, nie dbam o to. [przypis edytorski] ↩
  77. à la longue (fr.) — na dłuższą metę. [przypis edytorski] ↩
  78. les chansons (fr.) — piosenki. [przypis edytorski] ↩
  79. vois-tu (fr.) — widzisz. [przypis edytorski] ↩
  80. rynsztok — daw. usytuowany po bokach ulicy, między jezdnią a chodnikiem wąski rów, do którego ściekały nieczystości; tu: o człowieku a. ludziach zdemoralizowanych, z marginesu społecznego. [przypis edytorski] ↩
  81. biust (daw.) — tu: popiersie; typ rzeźby chętnie stosowany w wystroju gabinetów, bibliotek hallów instytutów naukowych itp. [przypis edytorski] ↩
  82. dame (fr.) — dama. [przypis edytorski] ↩
  83. Rimbaud, Arthur (1854–1891) — poeta fr., zaliczany do tzw. poetów przeklętych, wybitny przedstawiciel symbolizmu; autor m.in. poematu narracyjnego Statek pijany (1871). [przypis edytorski] ↩
  84. Tu es nègre. Décidément nègre (fr.) — Jesteś Murzynem. Zdecydowanie Murzynem. [przypis edytorski] ↩
  85. Gourmont, Remy de (1858–1915) — poeta i powieściopisarz fr., krytyk literacki związany z symbolizmem; z wykształcenia prawnik, autor m.in. powieści Sykstyna oraz eseistycznych zbiorów Epilogues (1903–1913), był również autorem wierszy i sztuk teatralnych. [przypis edytorski] ↩
  86. insupportable voyou (fr.) — nieznośny bandyta. [przypis edytorski] ↩
  87. Remy de Gourmont, encore un chapon (fr.) — Remy de Gourmont, kolejny kapłon. [przypis edytorski] ↩
  88. propriétaire (fr.) — właściciel. [przypis edytorski] ↩
  89. je m’en fiche (fr.) — nie obchodzi mnie to. [przypis edytorski] ↩
  90. in Begrenzung zeigt sich der Meister — w ograniczeniu Mistrz się pokazuje; aluzja do cytatu z sonetu Natura i sztuka (Natur und Kunst) Johanna Wolfganga von Goethego: „In der Beschränkung zeigt sich erst der Meister” („przede wszystkim w ograniczeniu widać Mistrza”). [przypis edytorski] ↩
  91. fiche-moi la paix (fr.) — zostaw mnie w spokoju. [przypis edytorski] ↩
  92. pludrowski — pruski, niemiecki; od pludry: rodzaj spodni. [przypis edytorski] ↩
  93. kongenialny — geniuszem dorównujący oryginałowi. [przypis edytorski] ↩
  94. tu es chinois (fr.) — jesteś Chińczykiem. [przypis edytorski] ↩
  95. décidément (fr.) — zdecydowanie. [przypis edytorski] ↩
  96. un magot (fr.) — skarb; tu: bibelot. [przypis edytorski] ↩
  97. hop là (fr.) — wskakuj tam. [przypis edytorski] ↩
  98. voyou (fr.) — zbój, bandyta. [przypis edytorski] ↩
  99. va-nu-pieds (fr.) — nędzarz, obdartus. [przypis edytorski] ↩
  100. sans-culotte (fr.) — człowiek z najuboższej klasy społecznej a. radykalny rewolucjonista (sankiulota). [przypis edytorski] ↩
  101. Hop là ! Magot. Voilà. (fr.) — Wskakuj tam! Bibelocik. Proszę bardzo. [przypis edytorski] ↩
  102. là — tam. [przypis edytorski] ↩
  103. Lemański, Jan (1866–1933) — młodopolski poeta, bajkopisarz i satyryk okresu Młodej Polski, jeden z redaktorów czasopisma literacko-artystycznego „Chimera”; autor m.in. poematu Wyzwolenka (1905) oraz powieści fantastycznej Ofiara królewny (1906), prywatnie mąż poetki Marii Komornickiej w l. 1898–1900. [przypis edytorski] ↩
  104. „Chimera” — pełen tytuł: „Chimera: miesięcznik poświęcony sztuce i literaturze”, czasopismo literacko-artystyczne wydawane nieregularnie w latach 1901–1907 w Warszawie, pod redakcją i kierownictwem artystycznym Zenona Przesmyckiego (pseud. Miriam). [przypis edytorski] ↩
  105. Leśmian, Bolesław (1877–1937) — poeta, tłumacz (m.in. opowiadań Edgara Allana Poe czy Baśni z tysiąca i jedncj nocy), dla którego twórczości charakterystyczny jest erotyzm, zwrot w stronę natury oraz nietypowa wizja zaświatów. [przypis edytorski] ↩
  106. Komornicka, Maria (1876–1949) — poetka okresu Młodej Polski, od 1901 roku uznająca się za mężczyznę i używająca nazwiska Piotr Odmieniec Włast. [przypis edytorski] ↩
  107. dekadent — człowiek pesymistyczny, o świadomości schyłkowej. [przypis edytorski] ↩
  108. akklimatisierte, der (niem.) — zaaklimatyzowany. [przypis edytorski] ↩
Źródło i licencja

Domena publiczna · Stanisław Brzozowski

Źródło: Wolne Lektury

Szczegóły techniczne

Komponent: base-text

znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Widma moich współczesnych · Fundacja Wolne Lektury; https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/brzozowski-widma-moich-wspolczesnych/

Źródło: Wolne Lektury

Licencja: LAL-1.3

Zmiany: znormalizowano HTML; pominięto wyłączone komponenty dodatkowe

Szczegóły techniczne

Komponent: editorial

Adaptacje komponentów Share-Alike muszą zostać udostępnione na tych samych warunkach.

Zgłoś błąd tłumaczenia

Przypis