IV. Dalszy ciąg dialogu

A.: Podoba mi się ten uczynny kapłan.

B.: A mnie o wiele więcej obyczaje Otaiti i wywody Oru.

A.: Mimo iż nieco przybrane po europejsku.

B.: Nie wątpię o tym.

Tutaj dobry kapelan skarży się, iż zbyt krótki pobyt w Otaiti nie pozwolił mu lepiej poznać obyczajów tego narodu, dość roztropnego, aby z własnego instynktu poprzestać na mierności, lub też dość szczęśliwego, aby posiadać klimat, którego żyzność pozwala mu trwać w błogosławionym uśpieniu; dość czynnego, aby zabezpieczyć konieczne potrzeby, a dość obojętnego, aby jego niewinność, spokój i szczęście mogły się nie obawiać zbyt szybkiego postępu wiedzy. Nic tam w mniemaniu i w prawach nie było złego, prócz tego, co było złe wedle natury. Prac i zbiorów dokonywano wspólnie. Pojęcie własności było tam bardzo ciasne; miłość, sprowadzona do fizycznego łaknienia, nie rodziła właściwych nam zaburzeń. Cała wyspa przedstawiała obraz szczęśliwej rodziny; chaty to były niby poszczególne apartamenty naszych pałaców. Kończąc, kapelan zaręcza, że ci Otajczycy zawsze mu będą przytomni1 w pamięci; nieraz wręcz doznawał pokusy, aby rzucić swe szaty i spędzić resztę dni między nimi; a obawia się, iż nieraz przyjdzie mu żałować, że tego nie uczynił.

A.: Niezależnie od tej pochwały, jakież użyteczne wnioski można by wydobyć z dziwacznych zwyczajów i obyczajów tego pierwotnego ludu?

B.: Co do mnie, widzę jasno, iż skoro niektóre przyczyny fizyczne, jak np. oporność gruntu, wprawiły w ruch przemyślność człowieka, rzut ten prowadzi go o wiele poza cel i przekroczywszy granice potrzeby, niesie go w bezkresny ocean urojeń, z których już się nie wydobędzie. Oby szczęśliwy mieszkaniec Otaiti mógł się zatrzymać tam, gdzie się znajduje! Widzę, iż wyjąwszy ten ustronny zakątek globu, nie było i nie będzie może nigdzie obyczajności.

A.: Co rozumiesz tedy przez „obyczajność”?

B.: Powszechne poddanie się prawom, dobrym czy złym, oraz zgodne z nimi postępowanie. Jeśli prawa są dobre, obyczaje są dobre; jeśli złe, obyczaje są złe; jeśli praw, dobrych lub złych, nie przestrzega się, co jest najgorszym stanem społeczeństwa, nie ma w ogóle obyczajów. Owóż jakże chcesz, aby prawa zażywały posłuchu, kiedy kłócą się między sobą? Przebiegnij dzieje wieków i narodów, zarówno dawnych, jak nowych, a ujrzysz wszędzie ludzi podległych trzem kodeksom: natury, społeczności i religii, oraz zniewolonych naruszać kolejno te trzy kodeksy, które nigdy nie były z sobą w zgodzie; z czego wynikło, iż nie było nigdy w żadnym kraju, jak to odgadł Oru, mówiąc o nas, ani człowieka, ani obywatela, ani religianta.

A.: Z czego wyciągniesz zapewne wniosek, iż skoro moralność oprze się na wiecznych stosunkach istniejących między ludźmi, prawo religijne stanie się może zbyteczne, społeczne zaś powinno być jedynie wyrazem natury.

B.: O ile nie chce mnożyć ludzi złych, zamiast czynić dobrych.

A.: Lub też, jeżeli uznamy potrzebę zachowania wszystkich trzech praw, dwa ostatnie powinny być jeno ścisłym odbiciem pierwszego, które przynosimy na świat wyryte na dnie duszy i które będzie zawsze najsilniejsze.

B.: To nie jest ścisłe. Przynosimy, rodząc się, jedynie podobieństwo organizacji z innymi istotami; te same potrzeby, pociąg do tych samych przyjemności, wspólną niechęć do tych samych przykrości: oto co czyni człowieka, czym jest, i co powinno być podstawą jego moralności.

A.: To nie jest łatwe.

B.: To jest tak trudne, iż skłonny jestem wierzyć, że najbardziej dziki lud na kuli ziemskiej, Otajczycy, o ile się trzyma ściśle prawa natury, bliższy jest dobrego prawodawstwa niż którykolwiek cywilizowany naród.

A.: Ponieważ łatwiej im pozbyć się nieokrzesania niż nam cofnąć się z drogi i wyleczyć z przesądów.

B.: Zwłaszcza tych, które tyczą stosunków płci.

A.: Może. Ale zacznijmy od początku. Spytajmy po prostu natury i przyjrzyjmy się bez uprzedzeń, co nam odpowie w tym względzie.

B.: Zgoda.

A.: Czy małżeństwo jest rzeczą naturalną?

B.: Jeśli rozumiesz przez małżeństwo skłonność, jaką samica okazuje jednemu samcowi lub jaką samiec zdradza dla jednej samicy, wzajemną skłonność, w której następstwie powstaje mniej lub więcej trwały związek, uwieczniający gatunek przez rozmnożenie osobników — w takim razie małżeństwo jest rzeczą naturalną.

A.: Myślę jak i ty; skłonność taką bowiem można zauważyć nie tylko u ludzi, ale i w innych gatunkach zwierząt: dowodem liczny huf2 samców, które na wiosnę oblegają jedną samicę, a z których jeden tylko uzyskuje prawa małżonka. A zaloty?

B.: Jeśli rozumiesz przez zaloty tę rozmaitość środków, gwałtownych lub tkliwych, jakie namiętność podsuwa samcowi czy samicy dla uzyskania tego wyróżnienia, prowadzącego do najsłodszej, najważniejszej i najpowszechniejszej ze wszystkich rozkoszy, zaloty są rzeczą naturalną.

A.: Jestem twego zdania. Dowodem owe najróżniejsze przymilności, jakie rozwija samiec, aby się spodobać samicy, samica zaś, aby podniecić namiętność i utrwalić skłonność samca. A kokieteria?

B.: Jest to kłamstwo polegające na udawaniu namiętności, której się nie czuje, i przyrzekaniu wyróżnienia, którego się nie użyczy. Samiec-kokiet drwi sobie z samicy. Samica-kokietka drwi sobie z samca; przewrotna igraszka, która sprowadza niekiedy najopłakańsze nieszczęścia; śmieszna komedia, za którą oszukujący i oszukiwany jednaką ponoszą karę przez stratę najszacowniejszych chwil życia.

A.: Zatem kokieteria, wedle ciebie, nie jest objawem naturalnym?

B.: Tego nie mówię.

A.: A stałość?

B.: Nie powiem ci w tej materii nic lepszego, niż Oru powiedział kapelanowi. Biedna próżnostka dwojga dzieci, które nie znają samych siebie i którym pijaństwo chwili przesłania niestałość wszystkiego, co ich otacza!

A.: A wierność, ten rzadki fenomen?

B.: U nas jest prawie zawsze uporem i męczarnią uczciwego mężczyzny i uczciwej kobiety; w Otaiti — chimerą3.

A.: A zazdrość?

B.: To namiętność ubogiego i skąpego bydlęcia, które lęka się, iż mu czegoś braknie; uczucie niegodne człowieka; następstwo naszych fałszywych obyczajów oraz prawa własności rozciągniętego na przedmiot czujący, myślący, obdarzony wolą i swobodą.

A.: Zatem zazdrość, wedle ciebie, nie jest uczuciem naturalnym?

B.: Tego nie mówię. Przywary i cnoty, wszystko zarówno jest w naturze.

A.: Zazdrośnik jest ponury.

B.: Jak tyran, ponieważ ma świadomość swej tyranii.

A.: A wstyd?

B.: Ależ ty mnie wyciągasz na wykład psychologii miłosnej. Człowiek nie chce, aby go niepokojono ani też przeszkadzano mu w jego rozkoszach. Słodycze miłości wiodą za sobą niemoc, która wydałaby go bez obrony na łup nieprzyjacielowi. Oto i cała naturalna podstawa wstydu; reszta jest narzucona.

W trzecim ustępie, którego ci nie odczytałem, kapelan czyni uwagę, iż Otajczyk nie rumieni się za mimowolne drgnienia, jakie budzą się w nim w sąsiedztwie żony, w otoczeniu córek, i że te przyglądają się im, niekiedy ze wzruszeniem, nigdy z zakłopotaniem. Skoro tylko kobieta stała się własnością mężczyzny, ukradkowe zaś posiadanie dziewczyny zaczęto uważać za kradzież, zrodziły się pojęcia wstydu, powściągliwości, przystojności, urojonych cnót i występków; słowem, silono się stworzyć między płciami zapory, które by im przeszkodziły zapraszać się wzajem do pogwałcenia narzuconych praw. Zapory te wywierały często wręcz przeciwny skutek, rozpalając wyobraźnię i drażniąc pragnienia. Skoro widzę drzewa zasadzone dokoła naszych pałaców oraz chusteczkę, która kryje i zarazem odsłania pierś kobiecą, mam wrażenie, iż widzę w tym bezwiedny powrót ku lasowi oraz tajemne parcie do pierwotnej swobody naszego dawnego mieszkania. Otajczyk rzekłby nam: „Czemu się kryjesz? Czego się wstydzisz? Czy robisz co złego, poddając się najdostojniejszemu popędowi przyrody? Mężczyzno, wystąp szczerze, jeśli budzisz sympatię. Kobieto, jeżeli ten mężczyzna ci odpowiada, przyjm go z tą samą szczerością”.

A.: Nie złość się. O ile zaczynamy jak ludzie cywilizowani, rzadkim jest, abyśmy nie kończyli na sposób otajski.

B.: Tak, te przedwstępne komedie konwenansu pochłaniają pół życia genialnego człowieka.

A.: Zgoda; ale cóż to szkodzi, jeśli ten zgubny popęd ducha ludzkiego, przeciw któremu tak się okrzykiwałeś przed chwilą, ulega w tej samej mierze osłabieniu? Pewien współczesny filozof, zapytany, czemu mężczyźni ubiegają się o kobiety, a nie kobiety o mężczyzn, odpowiedział, iż naturalne jest prosić o coś tego, kto może w każdej chwili owego czegoś użyczyć.

B.: Argument ten wydawał mi się zawsze bardziej zmyślny niż przekonywujący. Natura, nieobyczajna jeżeli chcesz, prze bez różnicy jedną płeć ku drugiej; otóż u dzikiego i bydlęcego człowieka, którego można sobie wyobrazić, ale który może nie istnieje nigdzie...

A.: Nawet w Otaiti?

B.: Nawet... Przestrzeń dzielącą mężczyznę od kobiety przebyłby ten, który by był najbardziej rozkochany. Jeżeli się ociągają, jeżeli umykają przed sobą, jeżeli się ścigają, unikają, zaczepiają, bronią, to dlatego, iż namiętność, nierówna w swych postępach, nie działa w obojgu z jednakową siłą. Z czego wynika, że rozkosz rozlewa się, trawi i gaśnie z jednej strony, wówczas gdy ledwie zaczyna się budzić z drugiej; stąd obustronne uczucie smutku. Oto wierny obraz tego, co by się działo między dwojgiem młodych, wolnych i zupełnie niewinnych istot. Ale kiedy kobieta poznała, przez doświadczenie lub wychowanie, mniej lub więcej okrutne następstwa słodkiej chwili, serce jej drży za zbliżeniem mężczyzny. Serce mężczyzny nie drży; zmysły jego rozkazują, on słucha. Zmysły kobiety przemawiają również; ale lęka się usłuchać ich. Rzeczą mężczyzny jest sprawić, by zapomniała o tej obawie, upoić ją, porwać. Mężczyzna jest pod działaniem całego naturalnego popędu do kobiety; naturalny popęd kobiety do mężczyzny, powiedziałby geometra, jest wypadkową z linii prostej namiętności i odwrotnie działającej linii obawy. Wypadkowa ta wikła się u nas mnóstwem rozmaitych czynników społecznych; czynników, które wszystkie prawie zmierzają ku temu, aby pomnożyć lękliwość jednej płci, a trwanie pościgu z drugiej. Jest to rodzaj taktyki, w której równolegle rozwija się zasoby obrony i ataku. Uświęcono obronę kobiety; okryto hańbą gwałt mężczyzny; gwałt, który byłby jedynie lekkim wykroczeniem w Otaiti, stał się zbrodnią w naszym społeczeństwie.

A.: Ale w jaki sposób utrwaliło się, iż akt, którego cel jest tak podniosły i do którego natura zaprasza mocą najsilniejszego pociągu, iż największa, najsłodsza, najniewinniejsza z rozkoszy stała się dla nas najobfitszym źródłem zepsucia i nieszczęść?

B.: Oru wytłumaczył to dziesięć razy kapelanowi; posłuchaj go tedy raz jeszcze i staraj się zapamiętać.

Przez tyranię mężczyzny, który zmienił posiadanie kobiety w prawo własności.

Przez zwyczaje i obyczaje, które uzależniły związek małżeński od mnóstwa warunków.

Przez prawa społeczne, które poddały małżeństwo nieskończonym formalnościom.

Przez charakter naszego społeczeństwa, w którym nierówność majątku i stanu wytworzyła stosowność lub niestosowność małżeństwa.

Przez dziwną sprzeczność, wspólną wszystkim społeczeństwom, w których urodzenie dziecka zawsze uważane za wzrost bogactwa narodu, jest częściej i pewniej jeszcze wzrostem ubóstwa w rodzinie.

Przez polityczne rachuby monarchów, którzy wszystko ściągnęli4 do swej korzyści i bezpieczeństwa.

Przez instytucje religijne, które przywiązały miano cnót i występków do spraw niedopuszczających żadnej moralności.

Jakże daleko jesteśmy od natury i szczęścia! Władztwa natury nikt nie zdoła zniweczyć: darmo stawiać mu przeszkody i zapory; będzie trwało. Piszcie, ile wam się podoba, na tablicach spiżowych — aby się posłużyć wyrażeniem roztropnego Marka Aurelego5 — że rozkoszne tarcie się o siebie dwóch naskórków jest zbrodnią6; serce ludzkie będzie się dławić między groźbą waszego napisu a gwałtownością swego popędu. Ale to nieujarzmione serce nie przestanie się buntować; i po sto razy w życiu wasze przerażające głoski znikną naszym oczom. Wyryjcie na marmurze: „Nie będziesz jadł iksjona ani gryfa7; będziesz miał sprawę tylko z żoną; nie poślubisz swojej siostry”, ale nie zapomnijcie wzmagać kar w miarę niedorzeczności zakazów; dojdziecie do okrucieństwa, a nie zdołacie wyrodzić we mnie głosu natury.

A.: Jakże szczupły byłby kodeks narodów, gdyby się go ściśle dostroiło do kodeksu natury! Ileż błędów i występków oszczędziłoby się człowiekowi!

B.: Czy chcesz poznać skróconą historię prawie całej naszej nędzy? Oto ona: był człowiek naturalny; wprowadzono w jego wnętrze człowieka sztucznego i wraz8 wszczęła się w tym wnętrzu wojna domowa, która trwa całe życie. To naturalny człowiek jest mocniejszy, to miażdży go człowiek moralny i sztuczny; w obu wypadkach to smutne monstrum, szarpane, rwane kleszczami, udręczone, rozpięte na kole, bez ustanku jęczy, bez ustanku jest nieszczęśliwe, czy że przejmuje je i upaja fałszywa duma, czy też powala je i gnębi fałszywa hańba. Mimo to istnieją przemożne okoliczności, które sprowadzają człowieka do jego pierwotnej prostoty.

A.: Nędza i choroba, dwaj wielcy czarnoksiężnicy.

B.: Rzekłeś. W istocie, cóż dzieje się wówczas z wszystkimi tymi narzuconymi cnotami? W nędzy mężczyzna jest bez sumienia; w chorobie kobieta bez wstydu.

A.: Uważałem to.

B.: Ale drugim fenomenem, który również zapewne nie uszedł twej uwagi, jest to, iż powrót sztucznego i moralnego człowieka idzie krok w krok za powrotem od stanu choroby do zdrowia. Chwila, w której niemoc się kończy, jest chwilą, w której wojna domowa zaczyna się na nowo i prawie zawsze z ujemnym wynikiem dla intruza.

A.: To prawda. Ja sam doświadczyłem, że człowiek naturalny objawia w rekonwalescencji siłę zgubną dla sztucznego i moralnego człowieka. Ale ostatecznie powiedz mi, czy trzeba człowieka cywilizować, czy też zostawić instynktowi?

B.: Mam odpowiedzieć szczerze?

A.: Oczywiście.

B.: Jeśli zamierzasz być jego tyranem, cywilizuj go; zatruj go, ile tylko zdołasz, moralnością przeciwną naturze; stawiaj mu wszelkie zapory; otocz widmami, które go będą straszyć; utrwal na wieczność wojnę w jego wnętrzu; niech człowiek naturalny wciąż będzie w łańcuchach i pod stopami człowieka moralnego. Chcesz, aby był szczęśliwy i wolny? Nie mieszaj się do jego spraw: dość nieprzewidzianych wydarzeń doprowadzi go do wiedzy i skażenia. Bądź zawsze przekonany, że to nie dla was, ale dla siebie przemądrzy prawodawcy urobili was i wychowali na takich, jakimi jesteście. Odwołuję się do wszystkich politycznych, społecznych i religijnych urządzeń; zbadaj je do głębi: ujrzysz, jak z wieku na wiek rodzaj ludzki ugina kark w jarzmo, które garść hultajów stara się mu nałożyć. Miej się na baczności przed tym, kto chce wprowadzać porządek. Urządzać zawsze znaczy narzucać się za pana innym, zakuwając ich w pęta: Kalabryjczycy9 są prawie jedyni, których nie zdołały jeszcze omamić pochlebstwa prawodawców.

A.: I ten kalabryjski bezrząd podoba ci się?

B.: Zdaję się na wyrok doświadczenia i zakładam się, że ich barbarzyństwo mniej jest opłakane niż nasza cywilizacja. Ileż drobnych łajdactw równoważy u nas okrucieństwo paru wielkich zbrodni, o które robi się tyle hałasu! Ludzie niecywilizowani przedstawiają mi się jako mnogość rozproszonych i oddzielnych sprężyn. Bez wątpienia, gdyby się zdarzyło niektórym z owych sprężyn zderzyć się, wówczas jedna albo druga, lub też obie, skruszyłyby się. Aby zapobiec temu niebezpieczeństwu, osobnik o głębokiej mądrości i wzniosłym geniuszu skupił te sprężyny i złożył z nich machinę; i w tej machinie, nazwanej społecznością, wszystkie sprężyny stały się czynne, zależne jedna od drugiej, bez ustanku napięte. Otóż w ciągu jednego dnia skruszyło się ich w tym prawnym porządku więcej niż wprzódy w ciągu roku w bezładzie przyrody. A co za hałas! Co za spustoszenie! Cóż za olbrzymie zniszczenie małych sprężynek, skoro dwie, trzy, cztery ogromne machiny zderzą się gwałtownie!

A.: Zatem wybrałbyś raczej stan natury dzikiej i nieokrzesanej?

B.: Dalibóg, nie śmiem rozstrzygać; ale wiesz, że widywano nieraz człowieka z miasta, jak zrzucał szaty i wracał do lasu, nigdy zaś nie widziano człowieka z lasu, aby się ubrał i osiedlił w mieście.

A.: Często przychodziło mi na myśl, że suma dobra i zła zmienna jest dla każdej jednostki, ale dola i niedola danego zwierzęcego gatunku ma swoje niepodobne10 do przekroczenia granice, i że wysiłki nasze przynoszą nam może w ostatecznym wyniku tyleż utrapień co korzyści; tak, iż zadajemy sobie mnóstwo trudu, aby pomnożyć dwa człony równania, między którymi zachodzi wiekuista i konieczna równość. Mimo to nie wątpię, iż przeciętna długość życia człowieka cywilizowanego jest większa niż u człowieka dzikiego.

B.: A jeżeli trwanie machiny nie jest właściwą miarą jej większego lub mniejszego zużycia, cóż stąd za wniosek?

A.: Widzę, iż wszystko zważywszy, byłbyś skłonny uważać ludzi za tym gorszych i nieszczęśliwszych, im bardziej są cywilizowani?

B.: Nie będę przebiegał wszystkich okolic świata, ale uprzedzam cię, iż stan człowieka wyda ci się szczęśliwym jedynie w Otaiti, a znośnym jedynie w pewnym zakątku Europy. Tam podejrzliwi i zazdrośni o swe bezpieczeństwo władcy dołożyli starań, aby go utrzymać w tym, co nazywasz ogłupieniem.

A.: W Wenecji może?

B.: Czemu nie? Nie zaprzeczysz przynajmniej, że nigdzie nie ma mniej nabytej oświaty, mniej sztucznej moralności i mniej urojonych cnót i przywar.

A.: Nie spodziewałem się pochwały tego rządu.

B.: Toteż go nie chwalę. Wskazuję ci rodzaj kompensaty za niewolę, którą wszyscy cudzoziemcy odczuli i wysławiali.

A.: Nędzna kompensata!

B.: Może. Grecy skazali na śmierć człowieka, który dodał jedną strunę do lutni Merkurego11.

A.: I zakaz ten jest krwawą satyrą na ich pierwszych prawodawców. Należało przeciąć pierwszą strunę.

B.: Zrozumiałeś mnie. Wszędzie gdzie jest lutnia, są i struny. Póki naturalne popędy będą podlegały fałszerstwu, spodziewaj się spotkać niegodziwe kobiety.

A.: Jak pani Reymer.

B.: Okrutnych mężczyzn.

A.: Jak Gardeil.

B.: I ludzi nieszczęśliwych bez żadnej przyczyny.

A.: Jak Tanié, panna de la Chaux, kawaler Desroches i pani de la Carlière. To pewne, iż na próżno szukałoby się w Otaiti przykładów podobnego zepsucia jak u dwojga pierwszych i podobnego nieszczęścia jak u tamtych trojga. Cóż tedy uczynimy? Wrócimy do natury? Poddamy się prawom?

B.: Będziemy przemawiali przeciw niedorzecznym prawom póty, póki nie uzyskamy ich naprawy; nim to zaś nastąpi, będziemy im posłuszni. Ten, który mocą własnej powagi narusza złe prawo, uprawnia innego do naruszenia dobrych. Mniej niebezpieczne jest być szalonym w towarzystwie szaleńców niż być rozsądnym samemu. Powtarzajmy to samym sobie, krzyczmy bez ustanku, iż narzucono wstyd, karę i hańbę uczynkom niewinnym w swoim założeniu; ale nie popełniajmy ich, ponieważ wstyd, kara i hańba są największymi z nieszczęść. Naśladujmy dobrego kapelana, który był mnichem we Francji, dzikim w Otaiti.

A.: Radzisz tedy wdziewać habit kraju, do którego się jedzie, a zachować habit kraju, w którym się jest.

B.: A zwłaszcza być uczciwym i szczerym do ostatnich granic w odniesieniu do kruchych istot, które nie mogą spełnić naszego szczęścia, nie wyrzekając się najszacowniejszych przywilejów społecznych... A owa gęsta mgła, cóż się z nią stało?

A.: Opadła.

B.: Będziemy zatem mogli po południu wybierać między przechadzką a zostaniem w domu?

A.: To będzie zależało, jak sądzę, raczej od kobiet niż od nas.

B.: Zawsze kobiety! Nie można uczynić kroku, aby ich nie spotkać na drodze.

A.: Gdybyśmy im przeczytali rozmowę kapelana i Oru?

B.: Jak myślisz, co by powiedziały?

A.: Nie wiem.

B.: A co by pomyślały?

A.: Może coś przeciwnego temu, co by powiedziały.