Na dno?

Ulica to rzeka. Zgiełkliwy pośpiech dnia to życie na powierzchni, parowce i łodzie transportowe na słońcu i wietrze. Pod powierzchnią są prądy i wiry, a przy brzegach głębokie niecki w dnie, w których woda niemal stoi — wszystko pogrążone w mroku, wszystko skryte przed wzrokiem, który wpatruje się w światło dnia nad powierzchnią. W głębinie dryfują ciała topielców o białych twarzach, których wkrótce już nikt nie rozpozna; więzną w mule i gęstwinach wodorostów i rozkładają się, zanim ktokolwiek je znajdzie, albo wyrwane z pułapki kolebią się na falach do brzegu — ku zgrozie i obrzydzeniu ludzi na powierzchni. Tak na pierwszy rzut oka wygląda noc ulicy.

Bo czymże są owe kobiety, które o tej porze snują się po mieście, jak nie strzępami i odpadami? Nocą długie ulice pustoszeją niemal zupełnie. Tu i ówdzie jarzy się jeszcze jakiś neon, ludzie wchodzą do klubów albo z nich wychodzą, ale świat się odmienił. Mężczyźni krążą w poszukiwaniu kobiet, kobiety krążą w poszukiwaniu mężczyzn. Widok grupek dobijających targu w rogach ulic można zinterpretować w jeden tylko sposób. Zgnilizna...

Lecz jakie znaczenie ma dla topielicy to, gdzie ugrzęźnie, dokąd dryfuje i jak wielką zgrozę budzi i obrzydzenie? Dryfujące w wirach ulicy to nie topielice.

Nawet te najgłupsze. Drobne, umalowane twarze bez wyrazu doklejone do drobnych, kształtnych ciał — drobne ciemki, które na oślep ciągną do płomienia, blasku, do rozrywek, drobne rybki, które mimowolnie nęci światło ponad czyhającym na nie ościeniem — nie ważą, nie liczą, bo ich głowy nie są stworzone, by ważyć i liczyć. Życie to życie, trzeba brać każdy dzień takim, jaki jest. Choroba i starość jeszcze hen, daleko, i zawsze coś się zaradzi. Są dni ciemniejsze i jaśniejsze, ale nieszczęście, smutek, rozpacz — co przez to rozumieć? Za to mówiąc „na dnie”, ma się na myśli umieranie.

Nie to ma na myśli tamta w rogu, wysoka, okrągława, o jaskrawoczerwonych ustach. Na dnie! Na dnie! To jak podzwonne, bim-bom, rezygnacja i rozkład. A jest, jak jest. Bezczelna, uśmiecha się, puszcza oko do posterunkowego, prędzej czy później wyląduje w Landskronie1, ale nie dba o to. Nie pragnie niczego lepszego. Nikt nie ma takiego pecha jak ona, ale na jedno wychodzi. Jak się wkroczyło na tę ścieżkę, to... Jest z porządnego domu, poszła na swoje, zarabiała... Ni stąd, ni zowąd ujawniła się jej prawdziwa natura i potem nie potrafiła już się zmusić do wzięcia przyzwoitej posady. Brat przyjechał do miasta, doszły do niego słuchy, więc chciał ją sprowadzić do domu. Mój Boże, jak ją to wzruszyło! Mój Boże, jak ona tęskniła! Lecz nie da się wymazać swych postępków, a jak się wkroczyło na tę ścieżkę, to trzeba nią iść. Nie można być między ludźmi i udawać, jak gdyby nigdy nic. Przecież dobrze się wie, jakiego się jest pokroju, i to wstyd robić z siebie niewiniątko. Można tylko jedno — stoczyć się na dno.

Kawałek dalej stoi drobna, krucha kobieta; czeka pod latarnią. Senne światło pada na zalęknioną twarz o miękkich rysach, głowa, jak u ptaka, obraca się czujnie to w jedną, to w drugą stronę. Jest wystrojona na miarę możliwości, z nieco sfatygowaną elegancją. Jak się lepiej nie odszykuje, będzie musiała szukać mniej zamożnej klienteli.

Wszędzie lubiana, ale i tak odprawiano ją z jednego miejsca po drugim, gdy wychodziło na jaw, co porabia nocami. „Mam w domu chłopa!”, wymknęło jej się pewnego razu, na co kierowniczka restauracji odpowiedziała z oburzeniem, że tym bardziej powinna się dobrze prowadzić, skoro już ma chłopa! A przecież to on jej kazał iść. Nie przemogła się jednak, by to powiedzieć, bo czuła wstyd, że jest taką, co się godzi. Ale taką właśnie była. Była w nim zakochana. Próby samobójcze, sceny i wszystkie inne sposoby, których się chwytała, i tak kończyły się tym, że robiła, czego chciał. Tylko w powieściach miłość czyni ludzi lepszymi. Miłość deprawuje porządnego człowieka. Inni, ci, co nie wiedzą, jaka miłość jest naprawdę, mogą umilać sobie czas podziwianiem takich rzeczy.

Tymczasem ulicą idzie wychudzona kobieta; z zawziętością zaciska dłonie, porusza się jakby ukradkiem, żeby braki nie rzucały się tak bardzo w oczy. Na nią też czeka ktoś w domu — synek. Teraz śpi. Rano musi iść do szkoły, umyty, ładny, porządny; na lekcjach będzie słuchał nauczycielki o czystym sercu, będzie bawił się z dziećmi o czystych sercach (aczkolwiek nie tak czystych jak serce nauczycielki, dzieci też już swoje widziały, chociaż są dziećmi, bo synek przecież chodzi jeszcze do szkoły ludowej). Na jedzenie, ubrania i czynsz matce ma wystarczyć te siedemdziesiąt koron, które dostaje na miesiąc, co przecież nie leży w ludzkiej mocy. Na razie ma jeszcze to. Gdy pewnego dnia ktoś ją nakryje, zostanie jej już tylko to, a potem nie będzie nawet tego — nie jest przecież młoda. Byle synek zdążył dorosnąć!

Na dno! Na dno! Dzwony pogrzebowe dzwonią ciężko, ale nie tak strasznie jak wtedy, gdy biją na alarm, bo wybuchł pożar, gdy jest jeszcze coś, co można ratować — wtedy dzwonią w przerażeniu jak szalone.

Za to elegancka kobieta, mijająca w pośpiechu wystawę salonu mody, na której manekin unosi uwodzicielskie ramiona w zagadkowym geście — ona nie stoczy się na dno. Ona wywalczy sobie miejsce w społeczeństwie. Do świadczenia drobnych usług chwilowo zmusza ją życiowa konieczność, bo ma kiepsko płatną posadę w biurze — ale tylko jeden wieczór w tygodniu, tylko tyle, by nie ucierpiało na tym jej zdrowie ani siły do pracy. To przecież w sumie nic takiego, o ile wszystko da się ułożyć w ten sposób, by nikt się nie dowiedział i jej nie zagroził. Spotyka tylu ludzi, że nie musi szukać klientów na ulicy. Wie, co należy zrobić, by uniknąć nieprzyjemności. Dziecko, nawet to poczęte w najbardziej przykładnym małżeństwie, stanowiłoby o wiele większą przeszkodę dla jej przyszłości, gdyby mąż był biedny. Miłość do biednego mężczyzny, choćby najniewinniejsza i najwłaściwsza, przekreśliłaby wszystkie jej możliwości. Ona jednak nie pozwoli, by coś stanęło jej na drodze.

Na dno! Na dno! To podzwonne dla nieprzystosowanych.

Zadziwiający to czas, pora dennych osadów. Współgrał z nastrojem Violi, gdy tak snuła się przed siebie — rozczarowana, zmęczona i pełna goryczy wobec tego, co się wydarzyło. Szła sama. Najpierw chciał ją odprowadzić, w tym sensie był dżentelmenem, ale gdy odmówiła, nie nalegał.

Zgasł już cały blask. Poświata, sącząca się z wnętrz sklepów, służyła jedynie ochronie przed złodziejami. W owym stanie porzucenia witryny salonu mody przypominały upiory. Twarde światło odległej iluminacji zmieniało manekiny w sztywne kukły, w kośćce, szkielety, odsłonięte, obnażone.

W pamięci Violi odżyło nagle wspomnienie. Uczestniczyła kiedyś w odgrywaniu scenek na uroczystości szkolnej. Pewna szczególna scenka przedstawiała nimfy, unoszące się nad zaroślami — Viola nie grała w niej, śledziła wszystko zza kulis. Gdy patrzyło się od tej strony, to dopiero była komedia! Zarośla powstały ze starych zielonych zasłonek, poprzyczepianych do krzeseł i wieszaków na płaszcze, a na krzesłach, drabinach i ławkach gimnastycznych stali jej koledzy i koleżanki, na jednej nodze z wyciągniętymi rękami, bo przecież mieli unosić się w powietrzu — też coś! W sali rozległy się okrzyki radości, potem usłyszała, że wyglądało to niczym rój motyli. Piękny rój motyli! Od tyłu sprawiało to idiotyczne wrażenie, nie miało sensu, jeden wielki chaos, chociaż wszystko było dokładnie rozplanowane, tak by dobrze się prezentować od drugiej strony. Mało brakowało, a wybuchnęłaby śmiechem, patrząc na scenkę zza kulis. Teraz miała wrażenie, że widzi właśnie tę odwrotną stronę, gdy ulice zrzuciły już maski i ziewały po odbywającym się za dnia spektaklu. Czyż nie tak wygląda całe życie? To, czego doświadczyła dzisiejszej nocy... Kurwa jego mać. Choć to nieładnie, gdy dama przeklina.

Widok kobiet na ulicy budził w niej niepokój. Nie mogła nie powiązać ich z tym, co właśnie przytrafiło się jej samej. Nie chciała stoczyć się i utknąć w bagnie; pragnęła wznieść się, piąć się w górę, tak wysoko, jak tylko zdoła.

Gdy skręciła za róg, stanęła naprzeciw owej wychudzonej kobiety. Zmęczone, pozbawione obowiązującego za dnia poczucia wstydu, które skutkuje powściągliwością, mierzyły się wzrokiem. Viola wpatrywała się szeroko otwartymi oczami w skamieniałą twarz lęku, jak gdyby chciała odczytać z niej swoją przyszłość. A potem z westchnieniem ulgi ruszyła w swoją stronę. Bardziej namacalnego potwierdzenia swej wyższości nie mogłaby otrzymać. Nie wiedząc, skąd to się bierze, rozumiała z instynktowną pewnością, że tamta w jakiś sposób była przykuta do swych rąk i nóg, zaś ona sama była wolna, zatem wciąż jeszcze nie poniosła uszczerbku.

I gdy tak szła dalej drobnym, zdecydowanym krokiem, trzymając się skraju chodnika, przypominała dzikie zwierzę w jego naturalnym otoczeniu — chroniona niczym tygrys, którego wśród cieni bambusów maskuje pręgowane umaszczenie, świetnie przystosowana do owego terenu łowieckiego oderwanych jednostek, jakim jest duże miasto pod rządami pieniądza.